Sanne Terlingen

Wie verliefd is voelt zich euforisch dankzij endorfine, dopamine en fenylethylamine. Kun je de aanmaak van deze stofjes stimuleren en zo iemand hoteldebotel laten worden? Triv’ onderzoekt liefdeshormonen.

Die zwetende handpalmen, jachtige ademhaling en hartkloppingen hebben weinig te maken met de gevoelens die je voor een persoon koestert. Het komt enkel door het stofje fenylethylamine, een in het lichaam aangemaakte variant van amfetamine - speed dus. Zodra je iemand aantrekkelijk vindt produceert het lichaam grote hoeveelheden van deze liefdespeptide. Fenylethylamine zet vervolgens de aanmaak van dopamine en adrenaline in gang en voor je het weet ben je verliefd.
‘Verwar verliefdheid niet met liefde’, waarschuwt experimenteel psycholoog en neurobioloog Jack van Honk. ‘Liefde is wat je voor je moeder voelt en als je geluk hebt ervaar je deze innige band ook met een partner. Heel veel mensen denken dat ze van iemand houden, maar ze willen die persoon bezitten. Dat is geen liefde! Als je van iemand houdt wil je het beste voor diegene en dat gaat niet samen met het claimgedrag dat verliefdheidshormonen opwekken.’

Verslaafd
Als verliefdheid geen liefde is, wat is het dan wel? De Dikke Van Dale houdt het op ‘een sterk verlangend, onrustigmakend gevoel voor iemand’. Volgens neurobiologen is verliefdheid een combinatie van fenylethylamine, dopamine en adrenaline waardoor je gefixeerd raakt op een persoon.
Vanaf 1996 onderzochten antropologe Helen Fischer en neurowetenschapper Greg Simpson de hersenen van verliefde personen door ze gedurende een fMRI-scan foto’s van hun geliefde en van een willekeurig persoon te laten zien. Daaruit bleek dat bij het zien van de partner de caudate nucleus actief wordt, dit is het beloningscentrum in de hersenen en het gebied waar de neurotransmitter dopamine op inwerkt. Hierdoor is je geliefde belangrijker dan al het andere. Je wilt steeds meer contact, want de stofjes in je hersenen hebben dezelfde verslavende werking als harddrugs. Sociale of lichamelijke barrières wakkeren de hartstocht verder aan. Dit komt doordat dopamine de aanmaak van de serotonine vermindert. Als je minder van deze neurotransmitter in je bloed hebt, blijven gedachten rondmalen waardoor ze obsessieve vormen aannemen. Bij barrières negeren verliefde personen de feiten  en concentreren ze zich op de geweldige eigenschappen van hun beminde. Het zogeheten Romeo en Julia-effect.
Ook bij opwindende ervaringen maakt je lichaam fenylethylamine, dopamine en adrenaline aan. Dat we hierdoor iemand sneller aantrekkelijk vinden toonden de psychologen Donald Dutton en Art Aron aan met het ‘krakende brug’-experiment. Over de Capilano Canyon in Canada lopen twee bruggen: een gammele hangbrug van iets meer dan een meter breed, slingerend boven de rotsen en het wilde water. En een degelijke brede, lage brug. De onderzoekers lieten over elke brug ongeveer dertig mannen wandelen. Wat zij hen niet vertelden was dat op die brug een knappe vrouw stond die deel uitmaakte van het experiment. De vrouw liet de mannen een vragenlijst invullen en gaf ze na afloop haar telefoonnummer zodat de mannen haar thuis konden bellen als ze nog vragen hadden. Twee mannen die over de lage brug wandelden, belden de vrouw op. Van de mannen die over de slingerende brug waren gelopen telefoneerden er negen naar haar huis.
Dopamine-injecties bij vrouwtjesmuizen voor de neus van een mannetjesmuis, bevestigen de theorie van Dutton en Aron. De vrouwtjes kiezen uit een grote groep muizen het mannetje dat bij de injectie was als partner. 

Afkicken
Een toename van de seksdrift is ook een symptoom van dopamine. De neurotransmitter zorgt ervoor dat het lichaam extra testosteron aanmaakt. Aanvulling van het dopaminetekort bij Parkinsonpatiënten leidt vaak tot een toename van de lustgevoelens. Het lijkt een vicieuze cirkel, want seks leidt weer tot aanmaak van dopamine. Toch houdt verliefdheid op. Antropologe Fisher: ‘De receptoren voor de chemische stoffen worden geleidelijk ongevoeliger waardoor het effect afneemt. Evolutionair gezien nuttig, want verliefdheid kost tijd en energie.’
‘Mensen zijn losgekoppeld van hun hormonale staat’, verklaart psycholoog Van Honk. ‘Mannetjesvissen doen niets anders dan achter vrouwtjes aanzwemmen in de hoop op seks.’ De oorzaak hiervan is testosteron. Monogame mannelijke mussen verlaten na een testosteroninjectie hun jongen en eega om met een andere mus een liefdesnestje te bouwen.
Als de verliefdheidhormonen afnemen betekent dat vaak het einde van een relatie, vanwege overspeligheid of dopamineverslaving. Een persoon wil zó graag dat verliefde gevoel behouden dat hij met een andere liefde een nieuwe start maakt.

Eeuwige trouw
Toch is er nog hoop: gedurende de verliefdheidfase maakt het lichaam ook endorfine, oxytocine en vasopressine aan. Dankzij endorfine blijft het geluksgevoel. Oxytocine is het hormoon dat moeders aanmaken bij de geboorte van een kind en waardoor een band ontstaat. Jonge muizen met een hoog oxytocinegehalte raken van streek als hun moeder verdwijnt, terwijl muizen met weinig oxytocine nauwelijks zijn aangedaan. Oxytocine komt ook vrij tijdens knuffels en seks. Neurobioloog van Honk: ‘Dat wil niet zeggen dat je oxytocine aanmaakt bij iedere knuffel. Als het goed is voel je wanneer een aanraking betekenis heeft. Toch zie ik dat veel vrouwen gevoelig blijven voor oppervlakkige, charmante mannetjes en voor hen vallen.’
Vasopressine is de mannelijke tegenhanger van oxytocine. Wanneer dit stofje wordt ingebracht in de hersenen van maagdelijke mannelijke prairiemuizen, verdedigen die vanaf dat moment de ruimte om hen heen tegen andere mannetjes. Bovendien gedragen ze zich bezitterig ten opzichte van het vrouwtje dat ze uitkiezen. Oude liefdesverhalen funderen zich op deze bezitsdrang. Toen Tristan zijn Isolde niet meer kon zien trouwde hij met een andere Isolde, maar tot seks kon hij zich niet zetten.
Verlies van lustgevoelens kan ook het gevolg zijn van te veel vasopressine: het onderdrukt testosteron waardoor een man aan zijn gezin hecht en bij hen blijft. Wanneer een man stapelgek is op zijn kinderen gaat dat soms ten koste van het plezier in de slaapkamer.
Volgens antropologe Fisher ontstond verliefdheid om aandacht te richten op een gekozen individu, om zo energie gericht te investeren. De bindingshormonen dienen ervoor te zorgen dat ouders na het krijgen van een kind lang genoeg bij elkaar blijven om een kind dusdanig op te voeden dat het zelf kan overleven. Zoals Darwin al verwoordde: ‘Liefde bestaat ter instandhouding van de soort’.
De Amerikaanse psycholoog Robert Sternberg geeft ons toch hoop op een ‘nog lang en gelukkig’. Volgens hem bestaat ware liefde uit drie onderdelen: hartstocht, intimiteit en verplichting. De eerste twee factoren worden beïnvloed door hormonen, maar uiteindelijk kunnen mensen zelf de keus maken om bij hun partner te blijven in plaats van hun testosteron te volgen.

Fenylethylamine
Wat is het? Een ‘liefdespeptide’, verwant aan amfetamine, waarvan de aanmaak wordt aangestuurd vanuit het limbisch systeem in de hersenen.
Verliefd gevoel? Fenylethylamine werkt hetzelfde als MDMA in XTC en speed. Dus: een verhoogde ademhaling en hartslag, zwetende handpalmen en extra bloedtoevoer naar de wangen en de geslachtsdelen. Maar ook: een vrolijk tot euforisch gevoel.
Zelf aanmaken? Fenylethylamine zit in romantisch voer als chocola, kaas en rode wijn. Toch raak je hier niet van in vervoering: onze darmen breken de werkzame stof af waardoor die de hersenen niet bereikt.
Wèl maakt het lichaam extra fenylethylamine aan bij oogcontact. Aangezien uit onderzoeken blijkt dat we personen met grote pupillen aantrekkelijker vinden valt er veel te zeggen voor een romantisch diner bij kaarslicht. Gevolgd door een spannende horrorfilm, want ook als je schrikt maak je fenylethylamine aan.
Nog meer? Er is een verband tussen gebrek aan fenylethylamine en het ontwikkelen van een depressie.

Dopamine
Wat is het? Een propaanzuurverbinding die fungeert als neurotransmitter.
Verliefd gevoel? Dopamine is verantwoordelijk voor het beloningsgevoel dat ook optreedt bij het gebruik van cocaïne. Het shotje dopamine dat je krijgt als je je geliefde ziet werkt verslavend waardoor je steeds meer nodig hebt om hetzelfde effect te bereiken. Dopamine zorgt voor fixatie op een onderwerp en soms tot waanideeën. Eigenlijk het stalkersstofje dus.
Zelf aanmaken? Met cocaïne maak je veel meer dopamine aan dan bij een lichamelijke reactie als verliefdheid. Het ADHD-medicijn Ritalin vertraagt de recycling van dopamine, waardoor overstimulatie plaatsvindt en de aanwezige dopamine extra effect heeft.  Ook seks en ‘leuke belevenissen’ leiden tot extra productie. Mits je voldoende vitamine B6 en magnesium binnenkrijgt, want dat is noodzakelijk voor de aanmaak.
Nog meer? Na anderhalf tot drie jaar maakt het lichaam niet meer voldoende dopamine aan om smoorverliefd te blijven. Wil een relatie standhouden dan moet de verliefdheid zijn overgegaan in ‘houden van’.

Adrenaline (Epinephrine)
Wat is het? Een hormoon en neurotransmitter die wordt aangemaakt in de bijnier. ‘Ad’ betekent bij en ‘ren’ is nier. Adrenaline maakt deel uit van de vecht/vluchtreflex.
Verliefd gevoel? Adrenaline brengt het lichaam in de hoogste staat van paraatheid: de ademhaling gaat sneller, de pupillen worden wijder en het hart gaat sneller slaan. De spijsvertering gaat op een laag pitje, waardoor je geen trek hebt in eten. Als je te veel adrenaline aanmaakt leidt dat tot onrust en paranoia.     
Zelf aanmaken? Zoek extreme omstandigheden op: bij kou, hitte, woede, pijn en fysieke inspanning maak je allemaal adrenaline aan. Ook een uitdaging op werkgebied zorgt voor een shot.
Nog meer? Een langdurige dosis adrenaline kan leiden tot hartproblemen.

Endorfine
Wat is het? Endo betekent inwendig en het tweede gedeelte van endorfine verwijst naar morfine. Het is dus een lichaamseigen morfine die als neurotransmitter fungeert.
Verliefd gevoel? In tegenstelling tot morfine werkt endorfine prestatieverhogend, daarbij komt dat de stof inwerkt op dezelfde receptoren als opium en heroïne waardoor je je gelukkig en euforisch voelt. Dankzij endorfine kun je de hele wereld aan.
Zelf aanmaken? De smaakervaringen bij suikers, vetten en chocola leidt tot endorfineproductie. Al te veel gesnoept? Endorfine komt ook vrij bij duursport - denk aan de runners high bij hardlopers, waardoor ze niet meer zonder willen. Ook een orgasme geeft een enorme impuls aan de endorfineaanmaak.
Nog meer? Omdat endorfine verdovend werkt wordt het ook aangemaakt bij pijn, een van de redenen waarom SM verslavend is. Vermindering van je gebruikelijke dosis endorfine leidt tot afkickverschijnselen als stemmingswisselingen en depressieve gevoelens.

Oxytocine
Wat is het? Een cyclische neuropeptide, ook het moederhormoon of knuffelhormoon genoemd. Oxytocine fungeert tevens als neurotransmitter.
Verliefd gevoel? Eerder liefde dan verliefdheid. Oxytocine zorgt voor binding tussen personen, onder andere bij moeder en kind maar ook in een relatie. Het neemt angst weg en creëert vertrouwen.
Zelf aanmaken? Bij moeders komt een lading oxyticone vrij als hun baby naar de tepel hapt of die masseert. Maar strelingen en knuffels zorgen er ook voor dat het hormoon vrij komt. Seks werkt ideaal. Vandaar dat vrouwen vaak toch een band voelen met hun bedpartner, zelfs als ze zich vooraf voornamen dat de vrijpartij eenmalig was.
Synthetische oxtocine wordt als medicijn verstrekt onder de namen Pitocin en Syntocinon.
Nog meer? Noemen mensen jou een echt knuffelbeest? Dan heb je vermoedelijk een te laag oxytocineniveau.

Vasopressine
Wat is het? De in de hypothalamus geproduceerde tegenhanger van oxytocine die in de achterkwab van de hypofyse aan het bloed wordt afgegeven.
Verliefd gevoel? Vasopressine werkt voor mannen zoals oxytocine dat voor vrouwen doet. Hierdoor verdedigen zij hun vrouw tegenover andere mannen en willen ze enkel met haar vrijen. Vasopressine maakt monogaam.
Zelf aanmaken? Drink geen alcohol: ethanol stopt de aanmaak van vasopressine. Seks werkt ook voor de aanmaak van dit hormoon het best, bij de ejaculatie komt een grote dosis vrij.
Nog meer? Wordt bij kinderen voorgeschreven als middel tegen bedplassen, omdat het de vochthuishouding regelt.

Triv’ experts
Jack van Honk, experimenteel psycholoog en neurobioloog aan de Universiteit van Utrecht.
Helen Fisher, antropologe aan de Rutgers University en auteur van meerdere boeken over de liefde.