Authentieke reizen zijn big business: een op de vijf Nederlanders viert vakantie in een arm land. Een groot deel daarvan blijft niet bij het zwembad liggen, maar bezoekt schooltjes en eet bij mensen thuis, zo blijkt uit onderzoek van OneWorld. Hoe echt zijn onze avonturen eigenlijk? “In restaurants in India zetten ze met opzet tikfouten in het menu.”

“Mag ik met ze zingen?” Mary, gepensioneerd lerares, ploft op de grond van het klaslokaaltje en zet een kinderliedje in. Een groepje Keniaanse kinderen drentelt om haar heen. Dochter Fran maakt foto’s. “De manier waarop deze mensen hun levens proberen te verbeteren, is zó bijzonder”, zegt Mary.
Moeder en dochter uit Londen zijn op pad in Kibera, de grootste sloppenwijk van de Keniaanse hoofdstad Nairobi. Gids Philip, geboren en getogen in de wijk, leidt meerdere keren per week een groep toeristen langs een weeshuis, biogasinstallatie en kralenfabriekje. Ze eindigen op de bank bij de gids thuis, om ‘een Kibera-woning te ervaren’. “Ik vind het heel bijzonder om op deze manier het échte Kenia te leren kennen”, zegt Fran.

Allemaal authentiek
De moderne westerse toerist is een landen- en ervaringenverzamelaar. We willen niet meer naar de Turkse Rivièra, ‘want daar gaat iedereen al heen’. Nee, als we op reis gaan, zoeken we iets unieks, ieder jaar opnieuw. We bezoeken oosterse tempels, bergdorpjes en sloppenwijken. Slapen zelfs bij mensen thuis. Met foto’s van een Balinese begrafenis- of huwelijksceremonie waar we ‘spontaan werden uitgenodigd om mee te feesten’, maken we indruk op de thuisblijvers. En hoewel we het liefst daaraan toevoegen dat we er ‘de enige toeristen waren’, wordt het steeds moeilijker om de grote hordes te ontwijken. Want authenticiteit is big business.

Waren sloppenwijken een paar jaar geleden nog een vlek die van het netvlies van de toerist moest worden gepoetst, tegenwoordig biedt elke zichzelf respecterende miljoenenstad in Afrika, Azië of Latijns Amerika toeristen de mogelijkheid om kennis te maken met ‘het echte leven’. De favela’s in Rio de Janeiro trekken jaarlijks veertigduizend bezoekers, de townships in Kaapstad zelfs driehonderdduizend – meer dan een kwart van de buitenlandse toeristen bezoekt daar een sloppenwijk. Van de Nederlandse reizigers naar arme landen heeft tien procent aan een sloppenwijktour deelgenomen, zo blijkt uit onderzoek van OneWorld naar ‘authentiek’ toerisme. Daarnaast eet ruim een kwart van de vakantiegangers bij mensen thuis, en bezoekt een op de vijf een school of weeshuis. Een derde van de Nederlanders heeft ‘veel’ of zelfs ‘heel veel’ contact met lokale bevolking.

“Authentiek toerisme voorziet in een groeiende behoefte bij het Nederlandse publiek”, zegt Dagmar Ypenberg, projectmanager van de Vakantiebeurs. Stonden op de beurs voorheen alleen wat door het ministerie van Buitenlandse Zaken gesponsorde stands met toerismebureaus uit Afrika, Azië en Latijns Amerika, de laatste jaren pakken reisorganisaties flink uit, compleet met bedoeïenententen en jeeps. De sloppentours zijn opgenomen in de reisprogramma’s van grote touroperators als Arke, Kras, D-Reizen en Oad. Zij leveren nog veel meer authenticiteit op bestelling. Zo biedt Arke ook een zeventiendaagse rondreis langs de ‘onontdekte plekjes en authentieke cultuur’ van Indonesië en maak je met Oad in dertien dagen kennis met het ‘goed geconserveerde Indiaanse dorpjes’ en de ‘kleurrijke kunstnijverheidmarkt’ van Noordwest-Argentinië. “Ze willen elk jaar iets nieuws aan hun assortiment toevoegen”, zegt Ypenberg. Fox organiseert nu reizen naar Iran en je kunt met Koning Aap naar Noord-Korea.

Het nieuwe genieten
Waarom gaan we steeds verder weg om het echte te vinden? Een flat in Utrecht is net zo authentiek als een paalwoning in Vietnam, maar zo voelen we dat blijkbaar niet. De oorzaak is onze ontaarde samenleving, zeggen filosofen. We zouden alleen nog met onszelf bezig zijn, geen hoger doel meer hebben. Door de massaproductie in fabrieken is onze omgeving een eenheidsworst. Niets raakt onze kern. “We zijn onze authenticiteit kwijt”, zo verklaart Wouter van Beek, hoogleraar antropologie aan de universiteit van Tilburg. “En als wij niet ‘écht’ zijn, dan zijn de mensen die een cultuur hebben die losstaat van de onze dat naar ons idee wél.” De authentieke vakantiebestemming is volgens Van Beek de tegenhanger van de moderne westerse maatschappij.

‘Het nieuwe genieten’ noemt trendwatcher en futuroloog Richard Lamb onze zoektocht naar het pure, echte leven. Volgens zijn Bureau Trendwatcher.com wordt het dé trend van 2012, al was-ie het afgelopen jaar al wel een beetje in opkomst. “We zijn zó druk met het verwezenlijken van onze doelen en het kleine kringetje mensen om ons heen, dat we overal aan voorbij razen”, aldus Lamb. “Daarom gebruiken we onze vakantie om ons los te maken van onze dagelijkse routine. De focus ligt daarbij op ‘beleving’. Welvaart wordt losgekoppeld van Welzijn. We willen weer zíen en voelen wat er in de wereld gebeurt.”

Wie een sloppenwijk bezoekt, ervaart hoe mensen overleven met minder. Een retraite in een klooster in Nepal lijkt dé manier om stil te staan bij diepere gevoelens en gedachten. Tegelijkertijd is het met authentiek reizen net als met biologisch eten, relativeert trendwatcher Lamb. “Mensen willen het best, maar het moet niet te veel tijd en geld kosten. En we willen geen risico’s lopen. Daarom kiezen we een authentieke bestemming die door reisorganisaties toch een beetje toegankelijk wordt gemaakt.”

Drie keer modaal
Ontwikkelingslanden zien toeristen graag komen. De komst van buitenlandse gasten is dé manier om vreemde valuta binnen te halen, helemaal voor landen die met de uitvoer van hun producten tegen tariefmuren oplopen of kampen met schommelende grondstofprijzen op de wereldmarkt. In ontwikkelingslanden vormen de inkomsten uit toerisme veelal 10 procent van het bruto binnenlands product, en meer dan een derde van de winst uit export. Juist het authentieke toerisme is goed te realiseren in armere landen. Wie een vijfsterrenhotel of een pretpark wil opzetten, heeft startkapitaal nodig en moet aan veiligheidseisen voldoen. Maar het opvoeren van een dans, een rondleiding door een tempel of een kookworkshop in de bush kan georganiseerd worden op het moment dat de vraag zich aandient. En daar valt goed geld mee te verdienen.
Neem de Dogonvallei, een rotsgebied in Mali dat tussen de 100.000 en 150.000 toeristen per jaar trekt, en bekend is door de mythes die over de bewoners zijn verteld; zij zouden geheime kennis over de oerknal hebben en de omlooptijd van de onbekende dubbelster van Sirius weten. De Dogonvallei wordt op de Vakantiebeurs aangeprezen als ‘bijzondere bestemming’ en was dit najaar te zien in het tv-programma Erica op reis. Erica Terpstra kijkt haar ogen uit als de dorpsbewoners hun authentieke maskerdans opvoeren. De dans was oorspronkelijk bedoeld om definitief afscheid te nemen van de doden. Dat gebeurde eens in de twaalf jaar. “Tegenwoordig kun je ‘m voor 60 euro bestellen bij de dorpsoudsten”, vertelt antropoloog Wouter van Beek. Hij doet al meer dan dertig jaar onderzoek in Tireli, het Dogondorp waar Erica Terpstra te gast was en waar de meeste showdansen worden opgevoerd. “Tijdens het hoogseizoen worden de maskers wel drie keer per dag opgezet.”

Aanvankelijk vonden de dansers het maar eng om hun maskers te showen aan toeristen, het zijn toch instrumenten van de dood. Maar per dans verdienen de mannen 3 euro, meer dan een dagloon voor de gemiddelde Malinees. Een van de dorpsjongens investeerde zijn winst in een busje. Hij organiseert nu tours voor toeristen, waarbij de gasten in zijn geboortedorp overnachten en een maaltijd eten die door zijn vrouwen is bereid. Hij woont nog steeds in een lemen hut, maar verdient genoeg om ’s zomers op reis te gaan naar Nederland en Frankrijk. “Om de cultuur van zijn gasten te leren kennen”, aldus Van Beek.

Tikfouten met opzet
In de wintermaanden rijden de ezelkarretjes met toeristen in de Dogonvallei stapvoets achter elkaar aan, geduldig wachtend tot de voorgaande groep het vrouwenmenstruatiehuis op de kiek heeft gezet. Zijn onze reiservaringen wel zo authentiek als we onszelf en familie en vrienden die onze vakantiefoto’s bekijken, voorhouden? Antropoloog Van Beek meent van niet. “Toeristen vieren vakantie in een efficiënte bubble.” Alsof bewoners van een sloppenwijk de hele dag thuis op de bank zitten te wachten tot er bezoekers komen. Dat doen ze alleen als ze weten dat er die dag een groep wordt rondgeleid. En steeds meer bewoners van de Dogonvallei hebben naast hun ezelkar een bromfiets op het erf staan. Ook het mobieltje heeft z’n intrede gedaan. Van Beek: “Heel handig, verlaten toeristen het ene dorp, dan rinkelt op de volgende bestemming de telefoon: ‘Jongens, ze komen! Zet jullie maskers maar vast op’.”

Toeristen zijn selectief in het kiezen van hun authentieke ervaringen. We willen best een nachtje in een rieten hut slapen, graag zelfs, maar geen troebel water uit de poel drinken. We willen de ceremonie bijwonen om voorouders te eren, maar wel gezellig met onze partner – terwijl mannen en vrouwen volgens de traditie gescheiden moeten kijken. Ja, we proeven graag de traditionele schapenragout, maar zonder de oogballen. Oh, en kunnen onze medetoeristen even opzij gaan voor de foto? Uit onderzoek van het tijdschrift Reizen blijkt dat ‘het tegenkomen van landgenoten’ ergernis nummer één is van vakantievierende Nederlanders. Het lijkt erop dat niet we niet streven naar een oorspronkelijke ervaring. We willen onszelf onderscheiden ‘van de oppervlakkige massa’ door ‘iets heel anders te doen’ en daar thuis over te vertellen.

Staged authenticity, noemt de Amerikaanse hoogleraar toerisme Dean MacCannel deze voor ons opgezette weergave van de werkelijkheid. “Er zit gehaaide marketing achter”, vertelt filosofe Carolien van Bergen, voormalig reisbegeleidster en auteur van het boek Over de grens. Filosofie op reis. “Ik ken hotels in India waar ze inspelen op onze liefde voor authenticiteit door met opzet tikfouten in het menu zetten. De eigenaar weet heel goed dat je ‘sandwich’ in plaats van ‘sandwitch’ schrijft, maar hij weet dat toeristen zo’n fout leuk vinden.”
Toch vindt Van Bergen dat vooropgezette ook zonde. “De werkelijkheid is veel rijker en gevarieerder. Ik was eens bij een Nepalese tempel. Op de trappen zat een klein jongetje op zijn Nintendo te spelen. Omdat hij een bepaald gewaad droeg, wist ik dat hij priester was.” Zou het staged zijn, dan zou dat jochie geen computerspel hebben, want dat past niet in ons plaatje. “Zo’n jongetje is traditioneel, maar tegelijkertijd net als onze kinderen.” Het zou jammer zijn als zoiets aan ons voorbij gaat omdat we alleen ‘het oorspronkelijke’ willen zien.

Rand van de wereld
Onze zoektocht naar ‘het authentieke’ is niet nieuw. Eind jaren zestig, begin jaren zeventig van de vorige eeuw togen er al hippies en bohemiens naar ashrams in India, de kibboetsen in Israël en papavervelden in Afghanistan. Hun zoektocht naar het echte was een romantische tegenbeweging, die zich afkeerde van het ‘burgerlijke’ bermtoerisme. Nu is de kibboets synoniem voor een zomervakantie voor eindexamenscholieren en biedt de ashram yoga-retraites voor Gooise bakfietsmoeders. Elke Nederlander boekt met drie muisklikken een reis naar een bestemming waar hij tien jaar geleden nog nooit van had gehoord.

Grote televisieshows hebben invloed op de ‘unieke’ bestemmingen die mensen kiezen. Het afgelopen jaar verkochten touroperators ineens veel reizen naar El Salvador, vertelt Dagmar Ypenberg van de Vakantiebeurs. “Daar is Wie is de Mol opgenomen.” Het aantal sloppenwijktours nam een vlucht door films als SlumDog Millionaire en City of God.

Maar hoe meer bestemmingen door de toeristen ontgonnen zijn, hoe moeilijker en tijdrovender het wordt om nieuwe onbezoedelde gebieden te vinden. “Toerisme ontwikkelt zich volgens een vast stramien”, zegt Wouter van Beek. Eerst arriveren de ‘padvinders’, de pioniers die zich een weg door de ongerepte (stads)jungle banen. Dan volgen de rugzaktoeristen en belandt een bestemming in de Lonely Planet. Vervolgens komen de avontuurlijke touroperators en daarna de giganten. “Die padvinders moeten steeds verder gaan om nieuwe, ongerepte locaties te vinden. Ze moeten naar de rand van de wereld.”

Niet iedere toerist heeft voldoende vakantiedagen om zelf op ontdekkingsreis te gaan, en dus dient de volgende trend zich alweer aan: een bestemming erváren in plaats van bekijken. Het hele lichaam wordt onderdeel van de toeristische belevenis. In Moskou kun je Matroesjka’s schilderen aan de kunstacademie. In Thailand trek je met een olifant (en een begeleider in sarong) door de jungle. Tijdens de Ayurveda-reis door Zuid-India leer je ayurvedisch koken in een eco-hotel en krijg je daarna een voetmassage – om als herboren thuis te komen.

Virtueel naar Shanghai
Het lijkt een vicieuze cirkel. We speuren elke vierkante meter op de aardbol of om een unieke plek te vinden, en vervolgens strijken we daar, met onze neus in de Lonely Planet, met z’n allen neer. Zodra de eerste souvenirstalletjes en ijskraampjes verschijnen, gaat de voorhoede op zoek naar de volgende plek. Volgens de Wereld Toerisme Organisatie van de Verenigde Naties waren er in 2009 wereldwijd 940 miljoen buitenlandse bezoeken. In 2020 zullen dit er 1,6 miljard zijn. Als die allemaal een authentieke beleving willen op vakantie, moeten sloppenbewoners en monniken straks overuren draaien om alle toeristen rond te leiden. Tele-toerisme wordt de trend, voorspelt trendwatcher Lamb. “Over tien jaar gaan we virtueel op vakantie. We blijven gewoon thuis, maar als we onze 3D-bril opzetten en tasthandschoenen aantrekken, wanen we ons in Shanghai.” De toerist die ‘wel iets van de omgeving wil zien’ en tegelijkertijd ‘comfort zoekt’, kan verre bestemmingen voortaan vanuit de luie stoel bezichtigen. In Zuid-Korea zijn deze tripjes al in opkomst. Koreanen die geen tijd en geld hebben om de stad uit te gaan, wanen zich via 3D-simulatie in een andere regio.

“Het kan een heel authentieke ervaring zijn”, denkt trendwatcher Lamb. “Je kunt een arm dorp sponsoren en daar een keer op bezoek gaan.” Eenmaal thuis trek je op een vrije dag je tastpak aan en wandel je virtueel door het dorp om te zien hoe het de bewoners vergaat. Via een multimediazuil kun je zelfs met ze praten. “Zo wordt het contact juist veel intensiever en échter, dan wanneer je er één keertje fysiek bent geweest.”

“In mijn aankomende Oudejaarsconference heb ik een scene waarin de koningin – als laatste daad, omdat ze niks meer mag – de ontwikkelingshulp verdubbelt en het geld zelf naar Afrika brengt. ‘Kom gerust onze kant op’, zegt ze tegen de Afrikanen. ‘Dan hebben Max en Lex wat meer ruimte in Mozambique.’ Het is een droom die ik vertel aan een meisje uit Afrika. En dan zeg ik: het geld wordt niet verdubbeld, we halveren het!

Ik vind het gênant wat er nu in Nederland gebeurt. Maar met een grap kun je meer zeggen dan als je gaat preken. Toch vind ik dat ik mijn grote bek waar moet maken. Vijftien jaar geleden heb ik een stichting opgericht, Alle Beetjes. Mijn BV Schuldgevoel. Zo ben ik opgevoed. Mijn vader zei altijd: ‘Als het bij jou regent, mag het bij de rest ook wel een beetje druppelen.’ Dus gaat het geld van de auteursrechten van mijn boeken en voorstellingen – ik schrijf mijn teksten zelf – rechtstreeks naar mijn stichting.

Alle Beetjes financiert kleine projecten, de kosten hangen meestal tussen de 5000 en 10.000 euro. Ik lees de aanvragen door, maar heb bewust mensen op de stichting zitten die er echt verstand van hebben. Een van hen is mijn zusje (Monique van ’t Hek, red.) die voor ontwikkelingsorganisatie SNV in Colombia en Peru heeft gezeten en nu directeur is van Plan Nederland.

Voorwaarde om een project te steunen is dat het om ‘echte hulp’ gaat. We worden wel eens benaderd door mensen die de oorlog uit kinderen willen dansen. Meestal willen ze zelf dansen. En hebben ze daar een vriend zitten die ook wel wil dansen. Ik geloof het wel, maar we geven liever een waterpomp waardoor mensen twee kilometer moeten lopen, in plaats van vijf. Praktische dingen. Een huis voor lijmsnuivers in Brazilië, een opslag voor graan op de Filipijnen, een autobusje voor Mali.

Soms krijgen we een bedankje of foto’s in zo’n Hema-achtig boekje. Zie ik allemaal mensen en dan denk ik: dat is het dus geworden, leuk. Maar het komt ook voor dat we een auto hebben gegeven, en dan gaat die auto stuk. Dat is ook wel weer leuk.

Ik hoef geen bedankje voor wat ik doe, dat heb ik ook van mijn vader. Ik heb de projecten die ik steun nooit bezocht. Ik heb daar geen goed gevoel bij, dat ik daar dan kom als die meneer die geld heeft gegeven.
Ik ben wel in Kenia en Tanzania geweest. In zo’n wijk bij Nairobi waar vijf miljoen mensen wonen. Vijf miljoen. Dan ben je gewoon sprakeloos. Ik weet ook wel dat één busje een druppel op een gloeiende plaat is. En tóch moet je zoiets doen. Daarom heet mijn stichting Alle Beetjes.”

Vergeet de ‘big push’ en het pleidooi voor het afschaffen van de hulp. De nieuwe toverspreuk in ontwikkelingsland is ’small solution’.

Tekst: Sanne Terlingen
Beeld: Zsuzsanna Ilijin

Keniaanse kinderen die twee jaar een ontwormingskuur krijgen, verdienen later 20 procent meer dan leerlingen van vergelijkbare scholen die maar een jaar ontwormingspillen slikken. Dat blijkt uit onderzoek van het Poverty Lab van ontwikkelingseconomen Esther Duflo en Abhijit Banerjee, auteurs van het boek Poor Economics. Het is een voorbeeld van een ’small solution’, een kleine oplossing voor een groot probleem. Kosten: 1,36 dollar per kind per jaar.

Grote vragen kennen geen eenduidig antwoord, grote problemen geen eenduidige oplossing, menen Banerjee en Duflo. Ze vinden weerklank bij zakenblad Forbes (’Micro-oplossingen zijn een duurzaam antwoord’, december 2010) en ‘the worlds leading wrongologist’ Kathryn Schulz (’Grote veranderingen onstaan door een kleine ingeving die zich als een olievlek verspreidt’). De New York Times publiceerde eind september zelfs een serie ’small fixes’ voor gezondheidsproblemen in arme landen - van poepzakjes die ontlasting omvormen tot mest tot huishoudazijn om baarmoederhalskanker te ontdekken.
Specifieke oplossingen zoeken voor specifieke problemen, ook in Nederland krijgt deze aanpak steeds meer voet aan de grond. “Je ziet het ook in het befaamde WRR-rapport Minder pretentie, meer ambitie“, zegt Jeroen de Lange, hoofd strategie, kennis en innovatie bij ontwikkelingsorganisatie Cordaid en voormalig econoom bij de Wereldbank. “Het rapport adviseert om specifieke keuzes te maken, per land te investeren in één probleem en volgens de aanpak die daar het beste werkt.”

Alles is verbonden
Het armoedeprobleem is enorm. Elk jaar sterven 6 miljoen kinderen aan te voorkomen ziektes als malaria, diarree en longontsteking. 114 miljoen kinderen volgen geen basisopleiding, 584 miljoen vrouwen kunnen geen letter lezen. Een miljard mensen leven van minder dan een dollar per dag.
De afgelopen twintig jaar was het de norm om grote problemen groots aan te pakken. Dat is ook het idee van Jeffrey Sachs, de bekendste ontwikkelingseconoom van deze tijd en auteur van The end of poverty. Je kunt dorp A wel een waterput geven en dorp B een school. Maar als de pomp in dorp A stuk gaat, beschikt geen dorpeling over de kennis om ‘m te repareren. En in dorp B missen kinderen lessen omdat ze ziek zijn omdat ze vervuild water moesten drinken. In de door hem ontworpen millenniumdorpen pakt Sachs’ alle facetten van armoede tegelijk aan. Hij verstrekt gratis kunstmest, schoolmaaltijden, gezondheidszorg in nieuwgebouwde klinieken en laat waterputten slaan. “Complexe problemen vragen om geïntegreerde oplossingen”, zegt Paul Pronyk, directeur monitoring en evaluatie van het millenniumdorpenproject. “Wij zoeken nu naar de juiste manier om die oplossingen te implementeren zodat een goed systeem ontstaat.”

Grootsheid verlamt
Banerjee en Duflo noemen Sachs’ masterplan holistisch, net als de millenniumdoelen die door 189 landen ondertekend werden, acht doelstellingen gericht op het uitbannen van wereldwijde armoede die in 2015 zouden moeten worden gehaald. Zakken vol geld zijn aan de doelen besteed, toch zijn er nu 100 miljoen arme mensen meer dan tien jaar geleden.
Mensen die zich aanvankelijk geïnspireerd voelden door masterplannen, zijn nu teleurgesteld. Toch moeten we geld naar Afrika blijven sturen, vinden Banerjee en Duflo. ‘Als we de ellende laten voortwoekeren en woede en geweld gaan overheersen, kan dat elke nieuwe ontwikkeling in de kiem smoren.’

Het probleem is dat we ons laten verlammen door de omvang van het armoedeprobleem. Onderzoek van de universiteit van Philadelphia toonde dat nog eens aan. Studenten die net 5 dollar hadden gekregen, werd gevraagd om geld te doneren aan Save the Children. Degenen die werden geconfronteerd met de hiervoor genoemde armoedecijfers gaven gemiddeld 1,16 dollar. Studenten die een foto zagen van de 7-jarige hongerige Rokia uit Mali doneerden meer dan het dubbele: 2,83 dollar.
Ook ontwikkelingseconomen zijn niet immuun voor het verlammingsverschijnsel. William Easterly (The white man’s burden) en Dambisa Moyo (Dead Aid) stellen we maar helemaal geen hulp meer moeten geven. Hulp zou het systeem verstoren en beklijft niet als het systeem niet op orde is. Jeffrey Sachs’ bestrijdt de hulpverlamming door zoveel mogelijk uit de kast te halen.
“Een grote, planmatige aanpak is niet altijd slecht”, zegt Jeroen de Lange. “Dankzij het Chinese planbureau heeft dat land zich razendsnel ontwikkeld. Dat ging niet altijd even subtiel, maar de aanpak was wel effectief.” Maar de Chinese plannen werden uitgevoerd door een sterke staat. De meeste Afrikaanse staten zijn zwak, zij zijn niet in staat een plan van dergelijke omvang te implementeren. “En het Westen kan landen ook geen plan of systeem opleggen”, zegt De Lange. “Kijk naar Afghanistan en Irak.”

Small is beautiful
De neiging van economen om zich op ‘het systeem’ te richten, werd al in 1973 aangestipt in het boek Small is beautiful. Geen bestseller, maar wellicht komt dat nog. De Britse premier David Cameron (juist, die conservatieve leider die níet op ontwikkelingshulp bezuinigt) is volgens dagblad The Guardian namelijk groot fan van de auteur, Ernst Friedrich Schumacher (Bonn, 1911-1977).
Nu op de wereld voldoende geproduceerd wordt, denken economen volgens Schumacher dat armoede een gevolg is van een verkeerde verdeling. En dus dat armoede op te lossen is door productiemiddelen aan het Zuiden te geven en technische kennis over te dragen. Creëert dat geen welvaart, dan ligt dat aan ‘het systeem’.
Maar volgens Schumacher zijn mensen zonder disclipine, onderwijs en organisatie niet in staat om productiemiddelen ten volle te benutten en winst op een effectieve manier te herinvesteren. Organisatie staat hierbij overigens niet voor ‘het systeem’, maar voor het samenwerken om een gemeenschappelijk doel te bereiken.

Kleine oplossingen
Kortom: het Westen kan de armen in zwakke staten niet helpen met een masterplan. Ook niet door productiegoederen te sturen. Hoe dan wel? Met kleine oplossingen?
Terug naar Duflo en Banerjee. ‘Armen dragen verantwoordelijkheid voor te veel aspecten van hun leven. Door gebrek aan informatie nemen zij verkeerde beslissingen. Zo leidt de twijfel over de voordelen van vaccinatie, gecombineerd met de menselijke neiging tot uitstellen, ertoe dat veel kinderen niet worden ingeënt. Armen zijn ook mensen. Net als wij stellen ze dingen die moeite kosten uit - denk aan een bezoekje aan de sportschool. Ook als ze weten dat het goed voor ze is. Wij kunnen ze helpen om de goede beslissingen te nemen. Een gratis zak linzen bij een vaccinatie kan een moeder overhalen wél de dagtocht naar een kliniek te maken.’
Hier maakt de kleine oplossing een groot verschil. Het kind zal minder vaak ziek zijn, meer scholing volgen en uiteindelijk beter betaald werk kunnen verrichten.
Nog een voorbeeld van een groot probleem waarvoor een kleine en een grote oplossing denkbaar zijn: in ontwikkelingslanden is weinig werk. Dat is groots op te lossen door een fabriek neer te zetten waar een aantal mensen heel veel kunnen produceren. Het mobiele technologiebedrijf Jana houdt het klein en verstrekt klusjes per sms die worden uitbetaald in beltegoed. Inmiddes is Jana actief in meer dan tachtig landen, waarvan negentien in Sub-Sahara Afrika.

Schumacher schreef al in 1973: ‘Als heel veel mensen een beetje produceren, dan ervaren meer mensen dat hun tijd en inzet van waarde zijn, en zullen dus meer mensen geïnteresseerd zijn om zichzelf nog waardevoller te maken.’
“Wij zijn erg enthousiast over small solutions”, zegt Tom van der Lee, campagnedirecteur bij Oxfam Novib. “Nederlandse ontwikkelingsorganisaties die via lokale partners werken hebben er al jaren goede ervaringen mee. Onze partner Candellight legde op een berg in Somaliland stenen terrassen aan, daarmee creëerden ze meer water, begroeiing en gras voor de kuddes geiten.”
Ook bij de ontwikkeling van Europa hebben kleine uitvindingen een grote rol gespeeld. David S. Landes beschrijft in zijn boek Arm & Rijk de introductie van de torenklok. Ineens konden mensen afspreken om elkaar om 10 uur te treffen, in plaats van ergens in de ochtend. Daardoor konden veel meer transacties per dag worden afgehandeld. Op een hele stad had dat een enorme impact.

Testen wat werkt
Volgens staatssecretaris van Ontwikkelingssamenwerking Ben Knapen gaat het er niet om of een oplossing klein of groot is, maar of een interventie wel of niet werkt. Maar of een ingreep slaagt, hangt volgens Knapen af van de context. Kleinere projecten zijn makkelijker toe te snijden op lokale omstandigheden dan alomvattende plannen.
“Het is heel belangrijk om aan ontwikkelingsdiagnostiek te doen”, zegt Tom van der Lee. “Om binnen de context uit te zoeken welke obstakels er voor ontwikkeling zijn en dan de goede behandeling toe te passen. Is die niet voorhanden, dan is het verstandig om met kleine pilots te testen wat werkt.”
Want ook al zijn het kleine oplossingen, op grote schaal kan de impact enorm zijn. Is de werking niet bewezen, dan is dat soms deastreus. “In klinieken in Uganda moesten patiënten altijd een kleine vergoeding betalen”, vertelt Jeroen de Lange. “Toen de gezondheidszorg gratis werd, stelden mensen ineens geen eisen meer aan dokters en verpleegkundigen.” De kwaliteit van de zorg holde achteruit.
Het effect van Nederlandse ontwikkelingsprogramma’s wordt pas achteraf geëvalueerd, de uitkomsten kunnen dus pas gebruikt worden bij volgende programma’s. Het ministerie van Buitenlandse Zaken werkt daarom aan een methode om ‘real time’ informatie te verzamelen over wat werkt en wat niet. Door middel van ‘open data’ wil het ministerie die informatie openbaar en voor iedereen beschikbaar maken. Daarnaast wil Knapen dat lokale organisaties de kennis verwerven om zelf te kunnen beoordelen of hun project werkt of niet.

Zo bouwt Nederland volgens de staatssecretaris aan zelfredzaamheid en het verbeteren van systemen. “Kleine oplossingen zijn belangrijk”, aldus Knapen. “Maar met alleen kleine oplossingen komen we er niet.”

Het systeem
Die opvatting deelt Knapen met William Easterly. ‘De experimenten waarmee Duflo en Banerjee hun kleine oplossingen testen, zijn niet bruikbaar om het effect van goede instituties en goed macro-economisch beleid te meten’, schrijft Easterly op zijn weblog Aid Watch. ‘Voor echte ontwikkeling blijft een goed systeem nodig. Door alles klein te houden, verlagen economen hun ambities.’
Maar ook kleine oplossingen kunnen het systeem in beweging brengen. Een Keniaans kind dat ontwormingspillen slikt, is wellicht niet de toekomstige president. Maar hij heeft wel stemrecht, en omdat hij meer onderwijs heeft gevolgd zal hij beter weten wat hij van zijn leiders wil.
Jeroen de Lange verwijst naar zijn eigen kleine oplossing Trac: “Tijdens een Ugandese radioshow stelt de dj een vraag, bijvoorbeeld ‘Welk stadsdeel heeft de slechtste wegen?’ of ‘Moet de overheid investeren in gezondheidszorg of onderwijs?’. Luisteraars antwoorden gratis per sms. De dj logt in op de website van Trac en ziet de resultaten in een grafiek. Als iets alleen op een website komt doet het in Afrika niet zo veel, maar de dj blijft erover praten in zijn show. Pakken kranten het ook op, dan wordt er via de media veel druk uitgeoefend op de actoren.” Transformatief werken, noemt De Lange het. “Niet de overheid aanvallen, maar zorgen dat de overheid levert.”

Klein wordt groot
Kleine oplossingen kunnen het systeem van onderaf veranderen. Door één facet ervan aan te pakken wordt de kluwe van armoedeproblemen steeds verder ontward. Er worden al oplossinkjes ontwikkeld die daarbij helpen. Afrikanen die niet rijk genoeg zijn om een bankrekening te openen kunnen geld overmaken en sparen met hun mobiele telefoon (Mahala Free Banking Platform). Hebben zij genoeg gespaard om een smartphone te kopen, dan kunnen zij met de applicatie Bribespot invoeren welke ambtenaar hen waar om een steekpenning heeft gevraagd - de resultaten worden weergegeven op een landkaartje.
“Om écht resulaat te boeken moeten de kleine oplossingen uiteindelijk wel op grote schaal worden uitgevoerd”, zegt De Lange. “We moeten niet op dorpsniveau gaan pielen met ontwormingspillen. Als er zichtbaar resultaat is moet de oplossing als wildvuur om zich heen grijpen.”
Doordat kleine oplossingen grote problemen inzichtelijk maken en bewezen werken, zullen ze het draagvlak voor ontwikkelingssamenwerking vergroten, denkt Tom van der Lee. “Al geldt ook hier dat slecht nieuws over mislukte projecten sneller wordt opgepakt dan goed nieuws over geslaagde projecten.”
Gelukkig is er sinds deze maand ook een kleine oplossing voor Nederlanders die, verlamd door de omvang van het armoedeprobleem en het enorme aantal hulpprojecten, het steunen van ontwikkelingslanden voor zich uitschuiven. Net als dat bezoekje aan de sportschool. Het is een draagbaar fitnesscomputertje met de naam Striiv. Niet alleen telt het apparaat je stappen en daagt het je met spelletjes en beloningen uit om meer te bewegen. In ruil voor iedere kleine stap gaat er geld naar een goed doel.

Vissaus met ijzer
Probleem: Bloedarmoede in Azië. In India lijden 24 procent van de mannen en 56 procent van de vrouwen eraan, in Indonesië heeft 38 procent van de vrouwen te weinig ijzer in haar bloed.
Kleine oplossing: Vissaus verrijkt met ijzer. Kosten per jaar: 7 dollar. Waarna het jaarlijkse inkomen gemiddeld met 46 dollar stijgt.

Nectar met gif
Probleem: Elk jaar sterven bijna een miljoen mensen als gevolg van malaria, daarvan komt 91 procent uit Afrika en is 85 procent jonger dan 5 jaar. Volgens de World Health Organisation ‘kost’ malaria landen met een epidemie jaarlijks 1,3 procent economische groei.
Kleine oplossing: Vruchtennectar met boorzuur, gif dat voor mensen net zo gevaarlijk is als keukenzout. Het is per vrachtwagenlading te kopen, en uit testen bleek dat muggenpopulaties dankzij het aas met 90 procent werden teruggebracht.

Aidspatiëntenclub
Probleem: Elk jaar sterven 2 miljoen mensen aan de gevolgen van hiv/aids. Wereldwijd zijn 33,4 miljoen mensen besmet. De VN schatten dat 10 miljoen mensen niet de benodigde aidsremmers krijgen. Ook zijn er te weinig dokters beschikbaar. Mozambique telt bijvoorbeeld slechts 2,7 dokters per 100.000 inwoners.
Kleine oplossing: Als de dokter niet naar de patiënten gaat, moeten de patiënten naar het ziekenhuis in de stad. Tom Decroo, die in Mozambique voor Artsen zonder Grenzen werkte, deelde aidspatiënten op in groepen van zes personen. Zo hoefden ze niet allemaal elke maand hun medicijnen te halen, maar slechts twee keer per jaar. Ze delen de transportkosten. Na twee jaar was 2 procent van de patiënten in de groep overleden, versus 20 procent van de aidspatiënten die niet in een groep zaten.

Kleine oplossing 2: Mannenbesnijdenis, daarmee neemt de kans op besmetting met 60 procent af. Het besnijden van 20 miljoen mannen in 14 Afrikaanse landen kost 2 miljoen dollar. Daarmee wordt echter 16,5 miljoen dollar bespaard omdat 4 miljoen besmettingen (en de bijbehorende behandeling) worden voorkomen.

Zuiver water
Probleem: 884 miljoen mensen hebben geen toegang tot veilig drinkwater. In het westen leidde de introductie van stromend water en verbeterde sanitaire voorzieningen ertoe dat de kindersterfte tussen 1900 en 1946 met driekwart daalde. Toch sterven in ontwikkelingslanden jaarlijks 1,5 miljoen kinderen aan diarree. Het is te duur om overal waterleidingen te leggen.
Kleine oplossing: Population Service International verkoopt in achttien landen lokaal geproduceerde chloride tegen gesubsidieerde prijzen. Voor 0,18 dollar (gecorrigeerd naar koopkracht) kan een gezin van zes personen een maand water zuiveren.
Kleine oplossing 2: LifeStraw, een rietje ontworpen door het Zwitserse bedrijf Vestergaard Frandsen. Een rietje kan 1000 liter water filteren, genoeg drinkwater voor een persoon voor een jaar. Aanvankelijk werden de LifeStraws door hulporganisaties uitgedeeld na rampen als de aardbeving in Haïti. Maar in mei deelde Vestergaard Frandsen 900.000 familie-rietjes (goed voor 18.000 liter gezuiverd water per rietje) uit aan huishoudens in West-Kenia. In ruil krijgt het bedrijf ‘Carbon Credits’ voor de hoeveelheid hout die nu niet verbrand wordt om water te koken.
Kleine oplossing 3: Zeep. Na het uitdelen van zeep en uitleg over handenwassen, halveerde in een sloppenwijk in Karachi, Pakistan, het aantal kinderen dat stierf aan longontsteking of diarree.

Give peace a chance, zongen John Lennon en Yoko Ono in 1969. Hun boodschap lijkt in deze roerige tijden bijna vergeten, maar niet in De Liemers in Gelderland.

Beeld: Emilie Hudig

Meet HOPE XXL. Vijf jongens en vijf meiden, allemaal uit de Gelderse regio de Liemers, toeren met hun groene caravan en dito auto de hele zomer door Nederland. Van festival naar festival, waar ze hun boodschap van hoop verkondigen. Vandaag staan ze op het Wereldfeest in het Utrechtse Julianapark, waar dankzij de stralende zon duizenden mensen zijn toegestroomd om te luieren, bier te drinken, muziek te luisteren en te dansen. Dat een veldje verderop een heuse Summer of Love plaatsvindt, gaat aan de meeste bezoekers voorbij. Het is even zoeken voordat ik de groene caravan of love ontdek, ingeklemd tussen de kraampjes van de MensenBieb en Stedenband Utrecht-León.

Nuchter
Ik had me erop verheugd om liggend op kussens, een beetje beneveld door zon, rosé of een jointje, te filosoferen over een wereld waarin iedereen gelijk is en armoede is verdwenen. Maar daar zijn de Gelderse studenten te nuchter voor. Op het groene tuintafeltje geen hallucinerende pillen, maar rolletjes pepermunt. “Wil je sap?”, vraagt Maarten (17). Hij pakt een geplastificeerd vel van de tafel. Het is de Liemers List, de honderd stellingen voor een betere wereld die de jongens en meiden van Hope XXL samen hebben bedacht. Van het componeren van een wereldlied tot het invoeren van een maximaal privévermogen van 50 miljoen euro. Van het terugdringen van legerbudgetten en het uitbannen van particulier vuurwapenbezit tot een verbod op mijnen en clusterbommen. Als we ons daar met z’n allen aan zouden houden, dan zou de wereld er een stuk beter uitzien.

Wereldvrede
Wie niet van lezen houdt, kan binnen in de knusse caravan een film kijken. Twee meisjes komen er bedwelmd uit. “Wat mooi”, verzuchten ze. “Ik vind het leuk dat deze mensen willen zorgen dat wel iedereen blij wordt”, zegt Samantha (19, verkoopster bij Dille en Kamille). Zus Malika (21) twijfelt een beetje of mondiale vreugde mogelijk is. “Ik zou vooral het geloof en de problemen die daardoor ontstaan, willen afschaffen”, zegt ze. Samantha vindt wereldvrede het belangrijkst.

Een eindje verderop probeert oud-docent maatschappijleer Chris van de Ven (50) een HOPE XXL-krant te slijten aan een knul met een opgeschoren halve hanenkam. Chris, tegenwoordig directeur van het Duivense Cultureel Centrum Onderling Genoegen, is niet alleen de vaste chauffeur van de HOPE XXL-auto, maar ook het brein achter het initiatief. “We zijn geen sekte, we willen mensen begeisteren”, zegt hij. “Hier heb ik geen zin in”, reageert de jongen met de hanenkam. Hij vist een pakje Marlboro uit zijn broekzak. Chris houdt vol: “Ben jij Turk?” De jongen begint te stralen en klopt zich op de borst. “Helemaal Turk.” “Volgens ons wordt Turkije heel belangrijk”, zegt Chris. Het is in geen van de punten op de Liemers List terug te vinden, maar hij krijgt de jongen er wel mee op een krukje. Twee Molukse vrienden schuiven aan. Een krant willen ze niet. Chris snapt het: “Die kun je niet meenemen als je geen tas hebt, hè. Hier hebben jullie een rolletje HOPE XXL-pepermunt. Past in je broekzak. Pas thuis opeten, nadat jullie onze website hebben bezocht.”

Onvrede
Hoe langer ik bij de caravan zit, hoe meer ik mij verbaas over zoveel positivisme. Ik bevind mij tussen jongens en meisjes die jonger zijn dan ik, die een oplossing weten voor voortslepende conflicten op wereldniveau. “We hebben de oorlogen onder de meisjes verdeeld. Zo van: ‘jij doet Sudan, jij Baskenland”, vertelt Jessie (24). Zelf ‘deed ze Israël’. “Als je googelt, vind je overal informatie. Wij kijken met er een frisse blik naar. Maarten van Rossem is het overigens helemaal met mijn oplossing eens.”
Nog een verschil met de Summer of Love: de Gelderse studenten schoppen niet tegen het politieke bestel, maar vragen juist advies aan politici, hoogleraren en andere leden van de gevestigde orde. Hun zinnen beginnen dan ook met ‘Maarten van Rossem zegt’, ‘Jan Terlouw vindt’ en ‘volgens Freek de Jonge…’. Wat trekt al die prominenten, van rechts-liberale economen tot socialisten en linkse cultuurliefhebbers aan in HOPE XXL? Zijn ze blij met eindelijk weer een positief can do-geluid? Hier in het Julianapark is de onvrede in de samenleving voelbaar. Het park ligt in Vogelaarwijk Zuilen. Twaalfjarige buurtjochies zijn speciaal naar het feest gekomen om te laten zien dat ze zich vervelen. Als niemand kijkt spuugt eentje triomfantelijk op de voorruit van de HOPE XXL-auto.

De hele dag blijft de stemming rond de caravan opperbest. Geen bezoeker brandt het idee van HOPE XXL af. Het brengt Chris in feeststemming, en op een nieuw idee: “Als we in 2014 ons plan presenteren bij de VN, gaan we sambadansend naar binnen.”
Ik denk: Sambadansen, VN? Droom lekker verder. Maar toch, ergens hebben ze een snaar bij mij geraakt. Het is makkelijk om HOPE XXL weg te zetten als een naïef plan. Maar na twee jaar discussiëren over wereldproblemen zijn de studenten zich daar ook wel van bewust. En daarom wisselen ze van gedachten met leeftijdsgenoten in Nederland en elders én met mensen die zich al jarenlang in de wereld verdiepen. “Ken jij iemand die tegen wereldvrede is”, vraagt Frits (27). Want of we nou conservatief, liberaal of socialist zijn, Europees, Arabisch of Afrikaans; we willen allemaal een veilige, kleurige wereld. Uiteindelijk verlaat ik neuriënd het festivalterrein: All we are saying, just give peace a chance.

De HOPE XXL-krant is een beproefd middel om festivalgangers te benaderen. “Goede vent, Obama”, zegt Chris (50) terwijl hij zijn krant openvouwt voor een ouder echtpaar. De vrouw kijkt hem vragend aan. Obama? “De wereld zet stappen, een neger als president”, verklaart Chris. Het positieve gevoel rond de opkomst van Barack Obama in 2008 - Yes we can! – was het zetje dat de voormalig docent nodig had om het idee waar hij twintig jaar mee rondliep om te zetten in daden. “Het is mogelijk om grote problemen in tien jaar op te lossen”, zegt Chris. “Als er maar consensus is. Voorbeelden? Polio, de zure regen, het gat in de ozonlaag…”

HOPE XXL staat niet alleen voor heel veel hoop, maar ook voor tien (X) jongeren die tien (X) keer bij elkaar komen en samen de Liemers List (L) samenstellen. De Rabobank in Liemers vroeg aan Chris in 2008 of ‘hij niet een activiteit met jongeren wilde verzinnen’. Inmiddels krijgt HOPE XXL vier jaar SBOS-subsidie van het ministerie van Buitenlandse Zaken, en wordt het gesteund door het V-Fonds.

Toen Chris zijn plan startte, kreeg hij een lijst met namen en telefoonnummers van bijzondere leerlingen van twee middelbare scholen in de Liemers. Hij is van bovenaf gaan bellen. “Dat vind ik nou zo leuk aan ons plan”, zegt Jessie (24). “De lijst is niet gemaakt door een eliteclubje dat na een essaywedstrijd is uitverkozen, maar door gewone jongeren uit de Liemers.” Nu de eerste versie af is, is het de bedoeling dat ook scholieren en studenten van buiten Gelderland zich over de lijst buigen. En uiteindelijk jonge mensen uit alle landen van de wereld. Einddoel is de presentatie van de lijst aan de Verenigde Naties. “Maar we gaan niet bedelen om een uitnodiging, de VN moeten ons uitnodigen”, zegt Chris. “We willen niet in een zijkamertje met een aardige VN-ambtenaar op de foto.”

“Welk cijfer geeft u uw leven?” Met deze vraag schieten de HOPE XXL’ers schieten langssjokkende festivalgangers aan. Naast het cijfer tien staan veertien streepjes, naast de acht twintig. “De zon schijnt, we scoren goed vandaag”, zegt Frits (27).”Gemiddeld geven Nederlanders hun leven een 7,9. Dat is heel hoog. Toch is er veel onvrede en geklaag.” Chris haalt Hans Wiegel aan: “Die zegt ‘niet kakelen, maar eieren leggen’.”

Om de beurt sjouwen de HOPE XXL’ers in duo’s met een groene fotolijst. Veel festivalbezoekers hebben geen zin in een praatje over een betere wereld, maar gratis op de foto willen ze wel. “Mensen kunnen hun foto via onze website downloaden”, vertelt Esther (24). “We vragen ze hun e-mailadres achter te laten. Zo kunnen we ze alsnog ons plan laten zien.” Dit Wereldfeest levert vierhonderd nieuwe contacten op.

De HOPE XXL-caravan en auto stammen echt nog uit het tijdperk van de Summer of Love. “Oké, niet echt milieuvriendelijk”, zegt Maarten (17). “Maar we geven er ook mee aan dat we onze voorouders dankbaar zijn voor de wereld die ze voor ons hebben gemaakt. Zelf wil ik graag meer aandacht voor biodiversiteit op Liemers List.” Maarten hoort bij de Next Generation, een groep van tien middelbare scholieren uit de Liemers. Zij helpen bij het aanscherpen en promoten van de lijst. “Tijdens mijn eerste bijeenkomst met HOPE XXL zat ik naast de burgemeester”, zegt Maarten. “Zoiets overkomt je anders niet snel.”

Jessie (24): “Op de middelbare school was ik best braaf en ik had goede cijfers. Ik was vegetariër en geïnteresseerd in politiek. Daarna ben ik de theateropleiding gaan doen en werd ik daardoor opgeslokt. Nu ben ik weer meer bezig met het besef dat we allemaal verantwoordelijk zijn voor de wereld. Bij het samenstellen van Liemers List heb ik gepleit voor een punt over dierenwelzijn. De lijst moet ook leuk zijn, daarom wil ik ook een gezamenlijk lied en wereldevenementen.”

Een indrukwekkende rij prominenten schaart zich achter de Liemers List. Onder hen Elco Brinkman, Louise Fresco, Bert Koenders, Herman Wijffels, Pieter Winsemius, Ad Melkert, Alexander Rinnooy Kan en die iets minder prominente Jan de Ruiter, burgemeester van Zevenaar. Maarten van Rossem, Freek de Jonge, Arnold Heertje, Jan Pronk en Jan Terlouw hielpen bij het opstellen van de punten. Frits (27): “Toen we vier maanden bezig waren, zei Jan Terlouw dat ons plan misschien naïef is, maar dat hij niets doen erger vindt. Inmiddels zegt hij dat alle punten haalbaar zijn.”

Meedoen?
De eerste versie van de Liemers List is te vinden op www.hope-xxl.com. Je kunt bestaande stellingen beoordelen met een cijfer of er commentaar op geven. Heb jij een idee voor een betere wereld? Vijftien stellingen moeten nog worden ingevuld.

Nergens in de wereld worden zo veel vrouwen verkracht als in oost-Congo. Twee jaar geleden overkwam het Charmante (18). “Ik heb geluk gehad. Het had veel slechter kunnen aflopen.”

‘Hij rolde van me af en stak zijn mes in mijn kuit.’

“We liepen met z’n vieren door het bos toen de mannen opdoken. Het waren er vijf, twee droegen een geweer, de anderen zwaaiden met grote messen. Ze hadden groene uniformen aan. ‘Waar gaan jullie heen’, vroeg de langste. Hij ging voor mij staan en drukte zijn geweer tegen mijn borsten.
‘We gaan naar Kamanjola’, antwoordde ik. ‘Dit is de snelste weg.’ Toen pakte de man me bij mijn bovenarmen. Hij sleepte me het bos in, weg bij de anderen. Een van de messendragers kwam ons achterna. ‘Wil je dood’ vroeg hij. ‘Wat vind je leuk?’ Ik was bang, maar ik bleef beleefd. ‘Ik heb geen wensen meneer. Ik zoek geen problemen.’ Hij antwoordde: ‘Nou, dan zal ik je niet vermoorden, maar je zult lijden omdat je mij bent tegengekomen.’”

Geen keus
“Ik wist dat er in het bos misdadigers rondlopen. Ik kom uit het meest oostelijke puntje van de Democratische Republiek Congo in Afrika. Hulporganisaties zeggen dat er in de afgelopen tien jaar tussen de 200.000 en 500.000 vrouwen zijn verkracht, 40 per dag in Zuid-Kivu, de provincie waar ik woon. Er vechten hier ongeveer twintig kleine rebellengroepen. Door vrouwen te verkrachten jagen de rebellen hele dorpen schrik aan, en zo hopen ze ons te overheersen. Maar ook soldaten uit het regeringsleger verkrachten meisjes - zij verdienen maar een dollar per dag en soms vinden ze dat ze recht hebben op ‘iets extra’s’. Zeker als ze ver weg van hun gezin gelegerd zijn. Dan kunnen ze niet bij hun vrouw terecht als ze seks willen. En we weten allemaal dat mannen veel behoefte hebben aan seks.”

“‘Neem mijn geld’ zei ik tegen de man met het mes. Ik was namelijk op weg naar Kamanjola om kleine groene aubergines te kopen. Ik droeg wel vijf euro bij me. Dat is hier veel geld, zeker voor mij. Mijn vader is dood. Hij kwam drie jaar geleden om bij een auto-ongeluk. Als een man doodgaat erven zijn vrouw en zijn dochters niks, maar twee ooms gaven mij een klein beetje geld om een zaakje te starten. Sindsdien verkocht ik aubergines - en Kamanjola was de dichtstbijzijnde plek waar je aubergines kon kopen.  Kamanjola ligt ongeveer 40 kilometer van mijn dorp Burumbu, tenminste, als je door het bos loopt. Anders is het twee keer zo ver. Een busje nemen was geen optie, dan zouden we geen winst maken op onze aubergines. Daarom waren mijn vriendinnen en ik die ochtend voor het donker opgestaan. We wilden die 40 kilometer in een dag lopen. En toen stonden ineens die mannen daar. ‘Ik hoef jouw centen niet,’ zij de man met het mes. ‘Ik heb genoeg geld.’ Ik moest mijn kleren uittrekken. Eerst mijn T-shirt, toen mijn rok. Hij duwde hij me op de grond. Ik voelde de planten in mijn buik prikken terwijl hij me verkrachtte. Toen hij klaar was stak hij zijn mes in mijn kuit. ‘Ga nu maar naar je vriendinnen’, zei hij.”

Zwanger
“De wond op mijn been bloedde enorm, maar ik wist niet hoe snel ik weg moest komen. Strompelend bereikte ik de plek waar de mannen ons gepakt hadden. Mijn vriendinnen waren er niet. Ik zag vlekken voor mijn ogen, zoveel bloed had ik inmiddels verloren. Toch bleef ik doorlopen. Niet richting Kamanjola, maar naar huis. Na twee uur zag ik eindelijk twee mannen uit mijn dorp. Ook zij hadden het bospad genomen om in een ander dorp inkopen te doen, maar toen ik vertelde wat mij was overkomen tilden ze me op. Ze droegen me helemaal terug naar mijn dorp.  In het ziekenhuis verbonden ze mijn been, daarna stuurden ze me naar huis.”

“Iedere nacht droomde ik van mijn verkrachters, maar ik kon niet huilen. Ik had een trauma. Ik zorgde dat ik overleefde, dus ik haalde water, ik kookte en ik sliep, maar meer ook niet.  Tot ik me na drie maanden realiseerde dat ik zwanger was. Zes maanden later werd Naomi geboren.”

Geluk gehad
“Sommige meisjes die per ongeluk zwanger raakten, maken hun kind expres ziek. Ze geven de baby te weinig melk of ze brengen hun dochtertje niet naar de dokter als ze rilt van de koorts. Maar als ik naar Naomi kijk dan zie ik een meisje waar ik heel blij mee ben. Ik zie haar niet als het kind van mijn verkrachter. Ik heb het gezicht van de man die mij verkrachtte ook niet goed gezien, dus misschien dat ik daarom zoveel van Naomi kan houden. Als ik haar vasthoud besef ik me hoeveel geluk ik heb gehad. Gemiddeld worden vrouwen door 4 mannen verkracht, bij mij was het er maar een. 22 procent van de verkrachtingsslachtoffers raakt besmet met hiv/aids. Ik ben gezond.  Meestal worden vrouwen uit hun dorp weggejaagd als ze verkracht zijn. De dorpelingen zijn bang dat een verkracht meisje ongeluk brengt. Er zijn zelfs families dun hun verkrachte dochter met stenen bekogelen als ze het waagt naar hun dorp terug te keren! Ik mocht met Naomi bij mijn moeder blijven wonen. En ik leef nog, dat is het belangrijkste. Tot op de dag van vandaag weet ik namelijk niet wat er met mijn vriendinnen is gebeurd, of ze überhaupt nog leven…”

“Mijn verkrachter is nooit gepakt. Toch ben ik niet bang op straat. Twee keer zoveel ongeluk hebben kan toch niet? En voor de zekerheid verkoop ik geen aubergines meer. Tegenwoordig haal ik gedroogde vissen in de stad Bukavu, de weg daarnaartoe is veiliger. Op een dag ontmoette ik Nono. Zij werkt voor SARCAF, een organisatie van Congolese vrouwen die de situatie van vrouwen hier willen verbeteren. Bij SARCAF volg ik nu naailessen. Als ik straks goed kan naaien verdien ik genoeg om Naomi en mezelf te onderhouden. Toch hoop ik dat God een man naar me toe zal sturen, een man die nog steeds met me wil trouwen, ook al heeft een andere man mij al gehad. Maar ook zonder man zal ik met opgeheven hoofd leven. Ik moet zorgen dat Naomi een veilige toekomst heeft.”

Wil jij Charmante helpen?
De Nederlandse ontwikkelingsorganisatie ICCO steunt de projecten van SARCAF. Op de website http://www.vrouwenstaansterker.nl/site/steun.phtml?p=symbolische-steun bestel je voor €25,50 twee fairtrade sleutelhangers of bedeltjes: één voor jou, en één voor iemand die jij een sterke vrouw vindt. De opbrengst gaat naar SARCAF en andere projecten ter ondersteuning van meisjes als Charmante.

Nederlandse bedrijven investeren in de ontwikkeling van de cacaosector in Ghana. Wat kunnen bedrijven dat ontwikkelings-organisaties niet kunnen? En hebben ze daar ons – toch al verminderde – subsidiepotje bij nodig?
Drie Nederlandse zakenmannen vertellen over hun ‘ontwikkelingshulp’. “Gaat de productiviteit niet omhoog, dan hebben wij geen bedrijf meer.”

Investeren in de Ghanese cacaosector past perfect in het straatje van staatssecretaris van Buitenlandse Zaken Ben Knapen. Ghana is een van de vijftien uitverkoren partnerlanden, voedselzekerheid is een speerpunt en landbouw een key sector. Daarbij is Knapen niet vies van een beetje eigenbelang – Nederland mag best profijt hebben van ontwikkelingsuitgaven. Nederland heeft de grootste cacaoverwerkingsindustrie ter wereld en importeert 20 procent van alle cacao. Verschillende Nederlandse bedrijven leveren op hun eigen manier een bijdrage aan de ontwikkeling van de cacaosector in Ghana. Zo verstrekt landbouwbedrijf Wienco kunstmest op krediet aan cacaoboeren. Bouwbedrijf BAM International legde asfaltwegen aan, zodat boeren hun cacaobonen sneller naar de markt kunnen brengen. De bonen worden verwerkt in de nieuwe fabriek van Cargill. Zijn Nederlandse bedrijven die investeren in de cacaosector daarmee meteen ook de drijvende kracht achter de ontwikkeling van Ghana? Drie Nederlandse medewerkers van Wienco, Cargill en Bam International geven hun visie.   

Landbouw is volgens Kok de ruggengraat van elke zich ontwikkelende economie. “Dat was in Europa zo, in Amerika, in Azië. Zowel in Afrika als in het Westen denken ze dat Afrika de landbouwfase kan overslaan. Dat kan echt niet.” Ook Wienco heeft er volgens hem baat bij als de landbouwsector zich in Ghana verder ontwikkelt. Hij is dan ook blij dat het kabinet met hulp van bedrijven wil investeren in de Afrikaanse landbouwsector. “Wienco is een van de voornaamste zaden- en meststoffenimporteurs in Ghana, maar de gemiddelde Ghanese cacaoboer kan geen kunstmest betalen. Als we moeten wachten tot Ghana zichzelf ontwikkelt, dan gebeurt er niks. Wachten we op ontwikkelingsorganisaties, dan gebeurt er ook niks. Vraag tien ontwikkelingsorganisaties om de klassieke Ghanese cacaoboer te identificeren; ik denk dat ze het allemaal fout hebben.Ze besteden miljoenen aan het helpen van boeren, terwijl ze niet eens precies weten wie die mensen zijn en wat hun probleem is. Blijkt het project geen succes, dan gaan ze happy clappy door met het volgende plan.” Een bedrijf kan zich die houding niet permitteren, omdat het privégelden investeert, zegt Kok: “Pakt onze investering niet goed uit, dan zegt niemand: ‘kan gebeuren, we betalen nog drie jaar door’. Ik zorg echt wel dat we ons geld aan het eind van het jaar hebben terug verdiend.”

Toch klopte Wienco, dat zelf 8 miljoen euro investeerde in cocoa abrabopa, aan bij de Nederlandse ambassade, die 1 miljoen in het programma investeerde. “We hadden van tevoren dus weinig cash tot onze beschikking”, legt Kok uit. “Cacao levert pas geld op als het is geoogst.”

“We kunnen niet concurreren met de Chinezen”
Wie: Stan Aarts, algemeen directeur in West-Afrika
Bedrijf: BAM International
In Ghana sinds: 1990
Bijdrage aan de cacaosector: aanleg van asfaltwegen waarover de boeren hun producten naar de markt brengen.

“Ons laatste project was de weg van Sefwi Wiawso naar Benkyema, dichtbij de grens met Ivoorkust, een gebied waar veel cacao wordt verbouwd.” In het eenvoudige kantoor in de Ghanese hoofdstad waar tl-lampen, ijzeren archiefkasten en drie landkaarten het interieur vormen, legt Aarts het belang van goede wegen voor de cacaosector uit. “De weg ontsluit de markt voor cacaoboeren”, aldus Aarts. Duurde het voorheen vier uur om de rit van 45 kilometer te maken, nu legt een reiziger de afstand in 35 minuten af. BAM legde nog vier wegen aan volgens hetzelfde concept. Niet alleen goed voor de cacaoboeren, ook voor lokale arbeiders. Aarts: “Er is weinig werk in Ghana. Wij creëren banen, trainen werkers en betalen net iets meer salaris dan lokale bedrijven.” Toch voert BAM op dit moment geen projecten uit in Ghana.

“Ghana levert ons niet zoveel werk op als vroeger.” Volgens Aarts heeft dat te maken met het afschaffen van de ORET-subsidie (Ontwikkelingsrelevante Exporttransacties) die Nederlandse bedrijven, die actief willen zijn in ontwikkelingslanden, ondersteunde. De ORIO-regeling (Ontwikkelingsrelevante Infrastructuurontwikkeling) die er in 2009 voor in de plaats kwam, werkt op een andere manier. Een ontwikkelingsland schrijft zelf de subsidieaanvraag, en bedrijven uit alle delen van de wereld kunnen intekenen voor de uitvoering. “Voor ons heeft inschrijven geen zin meer”, zegt Aarts. “De Chinezen doen het goedkoper. Maar die Chinezen zijn eigenlijk Chinese overheidsbedrijven die hun eigen arbeiders invliegen. Nederland zegt dat het zo belangrijk is om lokaal werk te creëren, maar in de praktijk krijgen de Chinezen de job.” Het einde van ORET betekent nog niet het einde van BAM in Ghana. “Maar BAM is een beursgenoteerd bedrijf”, benadrukt Aarts. “Dat betekent dat we verantwoording verschuldigd zijn aan onze aandeelhouders. We kunnen niet goedkoop wegen gaan aanleggen omdat dat goed is voor de ontwikkeling van Ghana. Zonder subsidie van de Nederlandse overheid kunnen we niet concurreren met de Chinezen. Tegelijk willen aandeelhouders dat BAM verantwoord onderneemt. Daarom willen wij gaan samenwerken met lokale bedrijven. Zij hebben lagere vaste lasten en ze  kennen Ghana. Wij hebben de technische kennis. We gaan ons op de haveninfrastructuur en de constructie van luchthavens richten, daar hebben we minder concurrentie. Jammer voor de Ghanese boeren, want die profiteren minder van een luchthaven dan van een weg. Ik las in de krant dat het kabinet-Rutte Nederlandse bedrijven meer wil betrekken bij ontwikkelingswerk. Maar wij hebben nog niets concreets gezien.”

“Als de productie niet stijgt, hebben wij straks geen bedrijf meer”
Wie: Taco Terheijden, manager duurzame cacao
Bedrijf: Cargill
In Ghana sinds: 2006
Bijdrage aan de cacaosector: een cacaoverwerkingsfabriek in Tema, steun aan cacaoboeren en hun families via ontwikkelingsorganisatie CARE.

Slechts drie dagen is Taco Terheijden, manager duurzame cacao bij cacaogigant Cargill, in Ghana. “Ik kom kijken hoe we hier duurzame cacaoprogramma’s kunnen opzetten”, vertelt hij. Het woord ‘duurzaam’ associëren mensen al snel met biologisch en groen, maar duurzaam betekent ook het opvoeren van de productiviteit van de boeren, legt Terheijden uit. “In Ghana wordt de cacaoproductie, in tegenstelling tot in andere cacaoproducerende landen, gecontroleerd door de overheid. Ghana voert geen efficiënt beleid, zeker niet als je bedenkt dat cacao de hoofdoogst is. In 1965 werd evenveel cacao geproduceerd als in 2008. De gemiddelde opbrengst per hectare is 377 kilo, maar potentieel kan er 1000 tot 1500 kilo worden geoogst.” Erkende leveranciers kopen de bonen van de boeren. De Cacaoraad (Cocobod) biedt hen een vaste prijs. Bedrijven als Cargill bestellen hun cacao bij de Raad. “Niet alleen voor de boeren, ook voor Cargill is het van belang dat de productie wordt opgevoerd. De wereldvraag naar cacao neemt toe. Hebben wij over twintig jaar onvoldoende toevoer van goede cacao, dan is ons bedrijf weg. Het is haast onmogelijk om grond vrij te maken voor de cacaoteelt, dus moet de productie per vierkante meter omhoog.” Cargill wil boeren daarom trainen of – net als Wienco – kunstmest op krediet verstrekken. Maar daarmee ben je er nog niet, zegt Terheijden. “De Cacaoraad zal blij zijn als er meer bonen worden geproduceerd. En vervolgens moeten wij evenveel voor die bonen betalen als wanneer we geen training zouden geven. Zo wordt onze investering niet beloond.” Dus probeert Cargill ook langs andere wegen de productie van cacao te waarborgen. De cacaogigant betaalt ontwikkelingsorganisatie CARE om te zorgen voor goede scholen en ziekenhuizen op het platteland, zodat boeren niet naar de stad trekken. Ook is het in het belang van Cargill dat de boeren een goed salaris verdienen. “Cacao is een cash crop”, vertelt Terheijden. “Een gewas dat wordt geteeld voor de verkoop, niet voor eigen consumptie.” Verdient een boer met minder inspanning meer geld als hij katoen verbouwt, dan ruilt hij cacao zo in. Ghana zou nog meer van de cacao kunnen profiteren, als de bonen lokaal zouden worden verwerkt, verhandeld, verkocht en geconsumeerd. Dan zouden er ook inkomsten zijn voor fabrieksarbeiders en vrachtwagenchauffeurs, voor winkeliers en ingenieurs die machines onderhouden. Ook de overheid zou meer belasting ontvangen. Nu worden de bonen direct geëxporteerd. “Echte ontwikkeling zit ‘m toch in meer pensions, transportbedrijven en kleine winkeltjes ter plekke”, vindt Terheijden. “Daar heeft Ghana uiteindelijk meer aan dan dat ze een Cargill, Nestlé of Unilever binnenhalen. Dat zijn grote bedrijven, maar uiteindelijk bouwen ze maar tien fabrieken.” Cargill maakt steeds meer gebruik van lokale diensten. “Maar we zeggen niet tegen een onbekend Ghanees bedrijf: ‘probeer maar, wellicht kunnen jullie het aan’. Het blijft business!”

Bedrijfsleven in Ghana
GHANECC, the Ghana Netherlands Chamber of Commerce and Culture, probeert de handel tussen Ghana en Nederland te bevorderen. De organisatie verstrekt informatie aan bedrijven die willen investeren in Ghana. Ook brengt GHANECC bedrijven met elkaar in contact.
De Rijksoverheid biedt verschillende subsidiemogelijkheden aan bedrijven die actief zijn in een ontwikkelingsland: ORIO (ontwikkelingsrelevante infrastructuurontwikkeling), FMO (Financieringsmaatschappij voor ontwikkelingslanden), IDH (Initiatief Duurzame Handel), MMF (Matchmaking Faciliteit Ontwikkelingslanden), PSI (Private Sector Investeringsprogramma) en PUM(Programma Uitzending Managers).

Hulp aan Ghana
Onder de vorige kabinetten financierde de Nederlandse ambassade programma’s op het gebied van gezondheidszorg (sectorale begrotingssteun en een hiv/aids-programma), milieu (sectorale begrotingssteun en steun aan lokale maatschappelijke organisaties), sanitatie (via lokale ministeries), water (via de Wereldbank), onderwijs (lokaal geproduceerd voedsel voor het Ghana School Feeding Programme) en goed bestuur. Daarnaast ontvangt Ghana jaarlijkse ongeveer 25 miljoen euro aan algemene begrotingssteun. Een bedrag dat in 2012 zal worden stopgezet, omdat Ghana – ondanks de grote verschillen tussen het noorden en het zuiden – dan officieel een middeninkomen land is. De focus van het  ontwikkelingsbeleid in Ghana zal dan gericht zijn op water en landbouw.

Lucratieve business
Cacao creëert werk. Na goud is de cacaoboon Ghana’s tweede exportproduct. Voor een kwart van de Ghanezen vormt de teelt van cacao de voornaamste inkomstenbron. Gerard Duijfjes, de Nederlandse ambassadeur in Ghana, noemt drie redenen om in cacao te investeren:
1. Cacao levert meer op dan olie
“De olie die hier gevonden is zal een hoop geld in het laatje van de Ghanese overheid brengen. Maar olie an sich creëert geen werk. Ghana heeft baat bij een evenwichtige economische groei. Op het platteland wonen een heleboel mensen en die moeten ook nuttig werk hebben. Als je investeert in landbouw, zit je goed.”
2. Andere sectoren profiteren mee
“Verduurzaming van de cacaoketen leidt ook tot positieve ontwikkelingen buiten de landbouwsector. De cacaoboon groeit in de schaduw, meestal op de grens met het tropisch regenwoud, dus moet je ook de bossen beschermen. En scholen en klinieken bouwen op het platteland – anders trekken de jongeren naar de stad.”
3. Makkelijk uitbreiden naar andere producten
“Opslagloodsen, certificering, coöperaties: gebruik die infrastructuur ook bij de productie van mais, katoen, soja of karitenoten.”
Dit artikel kwam mede tot stand dankzij het Postcode Loterij Fonds voor journalisten van Freevoice.

Na een oproep van Save the Children breiden Nederlanders afgelopen winter tweehonderdduizend mutsjes voor baby’s in India. Andere hulporganisaties zijn sceptisch: geven verstoort de markt, en bovendien: wat moeten mensen daar met mutsjes?
Voor Save the Children was de campagne een enorm succes. Breister Ansjeline: “Ik heb 1730 mutsjes verzameld. En beseft hoe je met iets kleins een groot verschil kunt maken.”

‘Vandaag is het zover, de bekendmaking van mijn persoonlijke eindstand voor de actie Brei mee voor India’, blogt Maike eind februari. ‘Na vier maanden breien heb ik 68 mutsjes af.’ Wie googelt op ‘muts’ en ‘India’ vindt nog tientallen bloggende breisters. Ook in verzorgingstehuizen, bij verenigingen en op scholen tikten de afgelopen maanden de breipennen. Het resultaat: tweehonderdduizend babymutsjes. Per containerschip worden de mutsjes naar Mumbai vervoerd, waarvandaan ze op transport gaan naar het Indiase kantoor van kinderrechtenorganisatie Save The Children in Delhi. Vervolgens zullen ze als kraamcadeautjes worden uitgedeeld in de sloppenwijken.

Maar wat moeten zuigelingen in het tropische India met mutsjes? “Nu is het veertig graden in Delhi, maar in de winternachten kan de temperatuur tot het vriespunt dalen”, vertelt Sabine Copinga, campagnemedewerker van Save the Children. “Een mutsje beschermt baby’s tegen verkoudheid en longontsteking. De pasgeborenen in de sloppenwijken zijn vaak zwak, en dan kan zo’n ziekte fataal zijn.” Hoewel verkoudheid niet wordt veroorzaakt door kou, maar door het rhinovirus, kan kou het neusslijmvlies irriteren, waardoor het virus er makkelijk vat op krijgt. En kou kost energie, wat ten koste gaat van de weerstand. Als je weet dat een baby een kwart van de lichaamswarmte verliest via het hoofd, klinkt het mutsenplan zo gek nog niet.

Foute hulp
Toch is er kritiek op de mutsenactie. Zitten ze in India wel te wachten op onze mutsen? Waarom spullen sturen die mensen ter plekke ook zelf kunnen maken? “India heeft een enorme textielindustrie”, stelt columnist Han Koch in dagblad Trouw. “Juist door daar producten aan te schaffen zodat de lokale bevolking werk heeft, kun je verbetering realiseren.” Koch pleit zelfs voor schorsing van Save the Children door Partos, de brancheorganisatie die is opgericht om de kwaliteit van hulp te verbeteren. Ook Gerard Oonk van de Landelijke India Werkgroep hekelt de mutsenactie. “De breiende dames krijgen het idee dat mensen in India dolblij zijn met onze oude troep of zelfgeknutselde spulletjes.”

Groter geheel
“Wij zeggen niet dat je met een mutsje een leven redt”, reageert Copinga namens Save the Children. “Het mutsje staat symbool voor hoe je met iets kleins een groot verschil kunt maken. We willen Nederlanders op een actieve manier betrekken bij onze campagne Stop Kindersterfte!. We hadden ze ook kunnen vragen om een kaartje te sturen aan een Indiase moeder.” De mutsjes worden uitgedeeld in mobiele klinieken die elke dag twaalf sloppenwijken aandoen. “Komt een moeder voor controle tijdens haar zwangerschap naar de bus, dan geven we haar een mutsje en leggen we haar uit hoe ze ervoor kan zorgen dat haar baby gezond blijft”, zegt Save the Children-woordvoerder Marinke Ros. “Een mutsje helpt daarbij, maar goed handenwassen ook.” Ros deelde in november al een zak mutsjes uit in Delhi “Een voorproefje. Vrouwen stonden met open mond te kijken. Dat er elders ter wereld mensen zijn die beseffen dat zij hun kind onder moeilijke omstandigheden opvoeden, en die met hen meeleven, dat is echt een steuntje in de rug.” Dat lokale kleermakers oneerlijke concurrentie zouden krijgen door de gratis mutsjes, vindt Ros onzin. “Toen ik in India was, heb ik geen mutsenmaker gezien”, zegt Ros. “De muts is geen Indiaas gebruik, vrouwen wikkelen hun baby meestal in doeken. Mogelijk bevordert de actie zelfs de productiviteit. Als de mutsjes bevallen, kunnen Indiërs ze zelf gaan maken.”

Inleven
Paul de Leeuw liet het publiek bij zijn MaDiWoDoVrijdagshow de hele uitzending lang breien. Er verschenen bijna tweehonderd artikelen in (regionale) kranten. Dat de breicampagne zo’n hit werd, is ook voor Save the Children een verrassing. Copinga: “We hadden ingezet op vijftigduizend mutsjes. Een ambitieus plan, dachten we. Het werden er tweehonderdduizend.” En hoewel de actie inmiddels is afgelopen, blijven er mutsjes binnenkomen. “Breien is hip”, zegt Richard Lamb van Bureau Trendwatcher.com. Eerder voorspelde hij dat huiselijkheid, van breien tot appeltaart bakken, een comeback zou maken in 2010. De timing was bovendien ideaal, denkt Lamb. “De campagne vond plaats in de winter, waardoor mensen zich konden inleven in anderen die kou ervaren. Geld storten is ook simpel, maar dat duurt kort en het wordt door niemand gezien. Mensen willen iets creëren of iets beleven. Denk aan andere succesacties zoals de Alpe d’HuZes, fietsen tegen kanker. Of de Haegsche Culitour van Right to Play.”

Nog een keer?
Gaan we volgend jaar weer breien voor India? “Dat kan makkelijk”, denkt trendwatcher Lamb. “Juist omdat de actie al een succes was, zullen mensen er deel van willen uitmaken. Denk aan het Glazen Huis van radio 3FM. Die maken slim gebruik van de media om het publiek op te jutten. Dat zou ook met de mutsjes kunnen: ‘vorig jaar tweehonderdduizend baby’s geholpen, dit jaar willen we driehonderdduizend mutsjes. Brei mee!’”
Maar Save the Children is een kinderrechtenorganisatie, geen mutsenclub. Die balans moet duidelijk blijven in de hulpacties. “De succeselementen zullen we gebruiken bij een volgende actie”, zegt Copinga. “Of dat weer breien wordt, dat valt nog niet te zeggen.”

Breien voor India
In India overlijden jaarlijks twee miljoen kinderen jonger dan vijf jaar aan ziektes die eenvoudig te voorkomen en te genezen zijn. Voor de campagne Stop Kindersterfte! ontving kinderrechtenorganisatie Save the Children 1,6 miljoen euro van de Postcodeloterij. Hiervan worden de Brei-campagne en mobiele klinieken in Delhi gefinancierd. Het idee stamt uit de Verenigde Staten, waar dames na een uitzending over Save the Children spontaan de breipennen oppakten. Ook in Duitsland en Groot Brittannië zijn mutsjes voor pasgeborenen gebreid. www.breivoorindia.nl

“Het voelt goed om iets voor anderen te betekenen”
Ina van Doorn (62) Activiteitenbegeleider bij zorggroep Charim, locatie Mirtehof in Zeist
Aantal mutsjes: ruim 5000, gebreid door bewoonsters van het tehuis en mensen uit de omgeving.
“In de activiteitenruimte van het tehuis wordt vaker gebreid: poppen, dieren, tasjes. Maar bewoners die de folder van Save the Children hadden gezien, vroegen of ze mutsjes konden breien voor India. Ook mensen die niet eerder gebreid hadden, sloten aan, net als familieleden van de bewoners en mensen uit de buurt. Mijn zus werkt in een verzorgingstehuis in Zeeland. Daar wilde een blinde vrouw zo graag mee breien dat ze met behulp van een plankje met zetspijkertjes een muts maakte. Die techniek is vergelijkbaar met punniken, maar dan in het groot.
We hebben nog geprobeerd om ook de mannen in het tehuis te laten breien, maar dat is niet gelukt. Ze toonden wel belangstelling. Vooral toen medewerkers van Save the Children de mutsjes kwam ophalen en vertelden waar ze naartoe zouden gaan.
De actie is nu afgelopen, maar er komen nog steeds bewoners vragen wanneer we weer gaan breien. Het voelde voor hen goed om iets voor anderen te kunnen betekenen.”

“Deze campagne raakt mijn omahart”
Ansjeline Faber (51) Wol- en hobbywinkel LenianeL in Schagen
Aantal mutsjes: 1730, waarvan 10 zelfgebreid en de rest door klanten.
“Ik was een beetje huiverig toen wolfabrikant Phildar vroeg of onze winkel de mutsenactie wilde steunen. Je verbindt toch je naam ergens aan. Maar deze breiactie bleek zorgvuldig georganiseerd. En het raakte mijn moederhart en mijn omahart – ik heb twee kleindochters. In India gaan kindjes dood. Ik was me er niet van bewust dat je met een kleine daad een verschil van levensbelang kunt maken daar. Die mutsjes kunnen gebruikt worden om vrouwen naar de mobiele kliniek te krijgen. Anders gaan ze alleen als ze erg ziek zijn. Iets weggeven werkt. Dat zie ik ook in mijn winkel. En met het mutsje ontvangen de vrouwen ook voorlichting over het verzorgen van hun baby, én zichzelf.
Je merkt het: ik word weer enthousiast als ik erover praat. Ik heb het verhaal ook verteld aan twee streekkranten en aan de streekradio. Daarna sloeg zelfs de journaliste aan het breien.
Zelf heb ik maar tien mutsjes gebreid. Ik werk zestig tot tachtig uur per week, dus het moest tussen de bedrijven door. Mijn man doet de zakelijke kant van de winkel. Hij breit niet. Maar hij was wel enthousiast. Hij bedacht kortingsbonnen: wie een mutsje inleverde kreeg een euro korting. ‘laat maar zitten’, zeiden de klanten. Ze vonden het zo fijn om de moeders in India te helpen.”

“Herinneringen kwamen terug”
Mevrouw van der Wal (78) Bunde
Aantal mutsjes: 48, allemaal zelf gebreid.
“Ik zag de mutsjesactie voor het eerst bij het televisieprogramma Koffietijd. Daar vertelden ze dat je het patroontje kon krijgen bij een wolwinkel. Ik was net aan mijn heup geopereerd en ik moest veel rusten, dus ik was blij om een doel te hebben. Ik breide in mijn luie stoel, met mooie muziek op de radio. Soms keek ik er ook tv bij.
Tegenwoordig draait het altijd om geld, geld en nog eens geld. Ik ben liever bezig voor mensen. Uiteindelijk heb ik alle mutsjes in een mooie doos gedaan met een kaartje erbij. Daarop heb ik geschreven dat ik heel erg van kinderen houd. Ik houd ook erg van oude mensen. Ik ben zelf oud. Je keert weer terug naar dingen die je in je vroeger deed. In mijn jonge jaren en toen ik kleine kinderen had, breide ik veel. Vestjes, truitjes, broekjes, alles. Ik moest toen altijd sparen voor de missie. Die herinneringen kwamen terug tijdens het breien van de mutsjes. Ik ben niet kinds, hoor. Ik ben verdomd goed bij de tijd.”

De mutsjes moeten aan strenge eisen voldoen. Ze zijn van echte wol, want synthetisch materiaal vat makkelijk vlam. Er hangen geen touwtjes of pompons aan. Ze zijn niet wit, ecru of zwart, want die kleuren worden in India geassocieerd met de rouw.

Op het eerste gezicht lijken het Millennium Villages Project (MVP) en The Hunger Project (THP) enorm op elkaar. Het zijn beide grote, van oorsprong Amerikaanse, ontwikkelingsprogramma’s die zich richten op het bestrijden van honger en armoede en het halen van de millenniumdoelen. Dat doen ze allebei in stabiele staten, in gemeenschappen op het platteland, waar ze investeren in landbouw en de dorpelingen zelfredzaam willen maken.

Eerst maar eens wat feiten:

Het Millennium Villages Project
Oprichter: econoom en VN-millenniumdoelenadviseur Jeffrey Sachs, uitgevoerd in samenwerking met het Earth Institute van Columbia University, Millennium Promise en UNDP, het ontwikkelingsprogramma van de Verenigde Naties.
Eerste project: december 2004 in Sauri, Kenia. Overige millenniumdorpen startten in 2006.
Aantal projecten: 14 clusterdorpen (van tientallen gemeenschappen) in 10 Afrikaanse landen.
Doel: aantonen dat het mogelijk is om in de allerarmste dorpen in vijf jaar de millenniumdoelen te halen – mits het westen genoeg geld geeft.
Duur: vijf jaar.

The Hunger Project
Oprichter: countryzanger John Denver (Take me home country road) en vrienden. Gestart in 1977 na de eerste World Food Conference in Rome.
Eerste project in Afrika: 1991 in Senegal.
Aantal projecten: meer dan 123 epicentra in 12 landen in Afrika. Andere programma’s in Azië en Zuid-Amerika.
Doel: aantonen dat het met tijd en inzet mogelijk is om een einde te  maken aan honger en armoede. Kern hierbij is het veranderen van de mentaliteit van de lokale bevolking.
Duur: afhankelijk van de toewijding van de gemeenschap, gemiddeld vijf tot acht jaar.

Wat zijn nou eigenlijk de verschillen?

Dansen met dorpelingen
De verschillen tussen de organisaties lijken nihil. The Hunger Project richt zich – de naam zegt het al – in eerste instantie op het beëindigen van honger en armoede. Maar om armoede in een gemeenschap terug te kunnen dringen, moet die gemeenschap volgens THP eerst zelfredzaam zijn. De eerste stap is dan ook het mobiliseren van de dorpelingen. “Vaak stellen ze zich afwachtend op”, vertelt Evelijne Bruning, directeur van de Nederlandse tak van de organisatie. Dorpelingen hebben vaker ontwikkelingsorganisaties en hulpverleners gezien. Die brachten computers, een dak voor een school of deden na nader onderzoek toch maar niets. “Wij brengen niks”, zegt Bruning. “Wij organiseren bijeenkomsten waarbij wordt gedanst, gezongen en gepraat over wensen voor het dorp en manieren om die te verwezenlijken.” Net zolang tot de dorpelingen hun zelfvertrouwen herwinnen, geloven in hun eigen capaciteiten en inzien dat ze zelf stappen kunnen zetten om hun dromen te realiseren. Daarna volgt de tweede fase van het project: de bouw van een epicentrum – een openbaar gebouw dat het centrum vormt van de ontwikkeling – met daarin een medische post, een opslagplaats voor voedsel, een (kleuter)school, een microkredietbank voor vrouwen en een leslokaal voor trainingen (van hiv/aids-voorlichten en vrouwenrechten marketing en voedselproductie) . Waar mogelijk wordt samengewerkt met lokale instanties.

THP bestrijdt honger, maar haalt door de epicentrumstrategie niet alleen millenniumdoelstelling 1 (halvering armoede en honger) maar ook andere millenniumdoelen.

Omgekeerde werkwijze
Het Millennium Villages Project stort zich officieel op het halen van alle millenniumdoelen. Maar daarbij is het bestrijden van honger de eerste stap. Boeren in de millenniumdorpen krijgen kunstmest en hybride zaden. In het Ghanese dorp Bonsaaso verdubbelde de maïsoogst. “Voorheen verbouwden boeren net genoeg om zelf te eten”, vertelt Jeroen Nauta van MVP Nederland. “Er was geen maïs om te verkopen. Als er geen cash wordt verdiend, kunnen mensen geen kunstmest kopen. Daardoor wordt het volgende jaar weer onvoldoende maïs geoogst om te kunnen verkopen. Is er weer geen cash. En zo blijft het cirkeltje rond.” Naast zaden en mest voor de dorpelingen krijgen de millenniumdorpen onder meer een waterpomp, een kliniek met gratis medicijnen (na gratis consult) en een basisschool met extra docenten en een schoolkeuken waar kinderen gratis lunch kunnen halen.

Veel ontwikkelingsorganisaties in Afrika investeren in één sector. Dorp A krijgt schoon drinkwater en dorp B krijgt een school. Het gevolg? De pomp in dorp A gaat stuk en de inwoners weten niet hoe ze het apparaat repareren. Kinderen in dorp B missen lessen, ze zijn vaak ziek door het drinken van het vervuilde water. Bij een push wordt alles tegelijk verbeterd – van de gezondheidszorg tot de wc’s tot de mentaliteit van de dorpsbewoners– zodat de ingrepen elkaar versterken.
[Uit: ‘De Geluksvogels’, mijn eerdere verhaal voor IS over de millenniumdorpen.]

Daarom investeert MVP in alle sectoren. “We schatten dat we 80 procent van de millenniumdoelen in vijf jaar halen”, zegt Nauta.

Inspiratiebron
Dat de werkwijzen van THP en MVP vergelijkbaar zijn, is niet vreemd. In 2004 bekeek de VN Taskforce on Hunger een THP-epicentrum in Malawi. THP werd bij naam genoemd in het VN-rapport met praktische tips voor het behalen van de millenniumdoelen (januari 2005). In juli 2005 bezocht niemand minder dan MVP-initiator Jeffrey Sachs een THP-epicentrum in Ghana.
In maart 2006 hield Sachs een speech bij het Center for Global Development. ‘THP lijkt erg op MVP’, zei hij. ‘Maar ik vind dat THP te weinig investeert in de gemeenschappen. Het donorgeld dat de organisatie krijgt is niet toereikend, en daardoor is er te weinig input.’
MVP besteedt 160 dollar per dorpeling per jaar, THP 15 dollar.

Data
Er is nog een aanzienlijk verschil tussen de organisaties. “Hoewel de dorpelingen inmiddels turven hoeveel mensen zijn getraind, en consultancybureau McKinsey in 2008 een onafhankelijk onderzoek verrichtte naar de impact van THP in Uganda, was er bij THP aanvankelijk weerstand tegen metingen”, zegt Bruning. “Maar we beseffen in toenemende mate dat je aan donoren moet kunnen laten zien welke resultaten je boekt. Dat laten we investeerders ook zien door ze een keer per jaar mee te nemen naar een epicentrum.”
“Data zijn voor ons heel belangrijk”, zegt Nauta namens MVP. “Er zijn strakke meetmomenten en deadlines.” Met die data wil MVP aan het eind van de projecttermijn bewijzen dat de millenniumdoelen zelfs in de armste dorpen in de wereld in vijf jaar gehaald kunnen worden, mits het Westen genoeg geld investeert.

Mislukkingen
Na de presentaties van Bruning en Nauta is het tijd voor vragen uit de zaal. “Mooie succesverhalen”, zegt een van de aanwezigen. “Maar ik ben nog geïnteresseerder in wat mis ging.”
Nauta: “We zijn voortdurend aan het leren en aanpassen. Het duurt langer om ideeën over het milieu en de positie van vrouwen te veranderen.”
Bruning: “In 2005 toonde de Robertson Foundation zich bereid om een forse uitbreiding van het programma in Ghana te betalen, plus een tienjarig onderzoek naar de impact ervan. In de regel werken we in gemeenschappen waar de mensen gemotiveerd zijn om deel te nemen aan het project. Nu werden de plekken aangewezen. Om de impact van het programma te kunnen meten, moesten we de werkwijze aanpassen. Doorgaans bouwen we het epicentrum-gebouw als we zien dat de dorpelingen door de mobilisatie-bijeenkomst zelfbewust zijn geworden. Nu moest het gebouw na het eerste projectjaar staan.”
Bij de eerste evaluatie kwam naar voren dat juist die opgelegde snelle implementatie het zwakke punt is van het project. Conclusie: die meetmomenten komen de uitvoering van project niet ten goede.

Meten vs. weten
Josephine Ikink, initiatiefneemster van het millenniumnetwerk Fryslan, heeft een vraag aan Nauta: “De opzet van MVP is geïnspireerd door THP. Waarom heeft MVP ervoor gekozen om de eerste stap, de mobilisatiefase, over te slaan?”
Nauta: “Om snel meetbare doelen te kunnen halen en presenteren.” De mobilisatiefase van THP duurt lang en is nauwelijks zichtbaar voor donoren. “Na het vijfjarige project komt een tweede fase waarin we de hulp afbouwen en de gemeenschap integreren”, legt Nauta uit.
Waar THP mee begint, komt bij MVP aan het eind.

Ik herinner me mijn bezoek aan het millenniumdorp Bonsaaso in Ghana. De leraren en verpleegkundigen die ik sprak zeiden van plan te zijn om na vijf jaar – als ze geen toelage meer krijgen op hun salaris – uit het dorp te vertrekken. Dorpsbewoners vertelden hoe ze nu zoveel mogelijk wilden binnenspelen om het straks, als MVP stopt, te kunnen uitzingen.
Waar THP de dorpelingen verantwoordelijkheden bijbrengt, zodat ze na afloop van het programma samen zullen werken aan een betere toekomst, denken de meeste inwoners van Bonsaaso alleen aan zichzelf.

Dankzij de meetbare resultaten krijgt MVP meer donorsteun dan THP. De levensomstandigheden in millenniumdorpen verbeteren aanzienlijk sneller dan in epicenta van THP. Maar de kans bestaat dat de grote verbeteringen na afloop van het project weer even snel verdwijnen als ze geïmplementeerd werden. Natuurlijk is er ook een kans dat MVP er na afloop van het project alsnog in slaagt om de dorpelingen te mobiliseren – maar mijns inziens is zoiets veel ingewikkelder nu de dorpelingen geleerd hebben eerst aan hun eigen belang te denken.
Ondertussen ontwikkelen de THP-gemeenschappen gestaag verder, net als THP – de organisatie bestrijdt al honger sinds 1977.

Hamvraag
De lunchpauze van de ambtenaren zit erop. Het verschil tussen deze vergelijkbare organisaties raakt de kern van een van de grote vraagstukken binnen ontwikkelingssamenwerking: hoe belangrijk zijn meetbare resultaten? Volgens mij hechten we zoveel waarde aan data en metingen, omdat we daarmee willen aantonen dat hulp effect heeft. Maar wat als we er tegelijkertijd de duurzaamheid van de ontwikkeling mee ondermijnen?
Hopelijk denken de ambtenaren van Buitenlandse Zaken daar ook na de lunchlezing, tijdens hun werk, over na.

“Als een sponsor weet dat hij niet de enige donateur is, geeft hij minder”, vertelde de baas van een kleine Ghanese ontwikkelingsorganisatie. “Daarom schrijven we iedere gever een aparte nieuwsbrief. Drie sponsors betalen het schoolgeld van hetzelfde kind.” Niet helemaal netjes, maar met het geld van donor twee en drie stuurt de eigenaar zijn jongere broer naar school. Ook kocht hij een hippe smartphone “voor de zaak”.

Europa is een snoepwinkel
De helft van de Ghanese particuliere initiatieven die ik in 2009 onderzocht, werkte op deze manier. De oprichters behoren tot de middenklasse. “Er zijn weinig banen hier. Wij moeten ook eten. En familie is hier heel belangrijk, je helpt zoveel familieleden als je kunt. Een eigen NGO is ideaal. En op de koop toe helpen we ook arme landgenoten.”
De oprichter van een hiv-kindertehuis vergeleek het westen met een snoepwinkel. “Door televisie, mobieltjes en internet staan wij, Afrikanen,  met onze neus tegen de winkelruit. We kunnen de zuurtjes bijna proeven. Vrouwen zoeken een man die chocola brengt. Een man wil een baan met een goed salaris, zodat hij die reep kopen. Wie geen baan heeft zoekt naar een ander contact in het westen, een link met die snoepwinkel.” Wie geboren is voor een dubbeltje, heeft niet het kwartje om een NGO te starten. Jongens versieren blanke toeristes in de hoop op een startkapitaal. Anderen 419-scammen. Eigenaars van internetcafés laten de jongens gratis online in ruil voor een percentage van de buit.

Mijn mooiste mail van dit jaar kwam uit Burkina Faso:
Mijn naam is Irina Thomas. Ik kom uit het oosten van Rusland, maar sinds 8 jaar werk ik als zakenvrouw in Burkina. Ik schrijf deze email vanaf de computer naast mijn ziekbed. Ik heb eierstokkanker en nog maar twee dagen te leven, daarom schrijf ik jou. De 3 miljoen dollar op mijn rekening bij de African Development Bank schenk ik aan het St. Andrews Missionary Home, maar de 4,5 miljoen dollar bij de Ecobank zijn voor jou, mits je de helft weggeeft aan een tehuis voor moederloze baby’s.

Vluchteling uit mijn onderzoeksdorp
Het vernuft van scammers neemt toe. Een dag na de mail uit Burkina ontving ik een persoonlijk bericht van ene Jacqueline. Deze vrijwilligster bij het African Refugee Development Center in Tel Aviv wilde alles weten over mijn onderzoeksdorpen Toamfom en Akyeremade. Een Ghanees uit het laatstgenoemde dorpje vroeg asiel in Israël. Zou Jacqueline niet binnen twee dagen alles achterhalen over Akyeremade, dan zou haar cliënt terug moeten naar die vreselijke, gevaarlijke gemeenschap. Voor wie het nog niet doorheeft: in werkelijkheid is Akyeremade een dorpje als alle andere. De chief heeft er juist een bibliotheek met tweedehands boeken gebouwd. Ik wijdde op mijn website twee regels aan het dorp; bezoek een willekeurige Ghanese nieuwssite en je vindt veel meer informatie.

NGO vindt goud
De Ghanese NGO’s (die ik twee jaar geleden onderzocht) klagen: met die economische crisis en rechtse rakkers aan de macht, ontvangen ze minder geld uit het westen. De oprichter van het hiv-kindertehuis mailde deze week: “Lieve Sanne. Ik heb een grote industriële diamant, 100 karaats.” Toen ik antwoordde dat ik niets met diamanten kan, antwoordde hij: “Ik wil ook wel goud handelen. Wat dacht je van 50 kilo per maand? Reageer snel, want als de Ghanezen ontdekken dat ik rijk ben, vermoorden ze de hiv-kindertjes.”
Hoe moet je hulp naar het Zuiden verplaatsen als oplichten NGO’s meer oplevert dan ontwikkelen? ]]> http://www.sanneterlingen.nl/2011/03/26/van-weldoener-tot-oplichter-is/feed/ http://www.sanneterlingen.nl/2011/03/01/bloggen-met-hindernissen-viva/ http://www.sanneterlingen.nl/2011/03/01/bloggen-met-hindernissen-viva/#comments Tue, 01 Mar 2011 08:57:27 +0000 sanne http://www.sanneterlingen.nl/?p=550 Zo, mijn maand is om. Het bleek bloggen met hindernissen. Vanwege de omstandigheden ( ’s avonds, 33 graden in de slaapkamer, met de laptop op schoot razendsnel een stukje tikken, want na veertig minuten hield mijn batterij het voor gezien. ’s Ochtends met een USB-stick naar het internetcafé), maar vooral vanwege het onderwerp: er zijn wetenschappers die hun hele leven wijden aan het onderzoeken van liefde in Ghana, maar die hoeven niet ‘leuk af te steken’ naast blogs over boeren die vrouwen zoeken, Secret story’s, lievelingsknuffels of wegpiraten. Onderwerpen net iets minder ver van het gemiddelde bed dan de Ghanese rastaman. En terwijl de gemiddelde Nederlander in een maand negen keer met iemand tussen de lakens kruipt, kreeg de rastaman twaalf blogjes. Toch wat veel.

Niet zo romantisch
Wat heb ik geleerd deze maand? Dat ik rastamannen niet zo leuk vind. Andere Ghanese mannen trouwens ook niet. Heeft niks met hun Ghanees zijn te maken, of misschien ook wel. Want ze komen uit Ghana, en daardoor groeiden ze op met Ghanese normen. Ze checken meteen of een vrouw een potentiële huwelijkspartner is (en dat ben ik als rijke blanke altijd). Babbelen enkel met me om me in bed te krijgen – want een jonger meisje is geen gelijkwaardige gesprekspartner. Nou klink ik cynisch, maar zo kijken de mannen ook naar mij: ik stel hen vragen die een meisje eigenlijk niet hoort te stellen. Het opschrijven van de antwoorden noem ik ‘werk’. Vergelijken zij mijn schrijf-job met hun beachboy-job, dan zien ze dat ik mijn kansen op een goede man vergooi, terwijl zij afstevenen op welvaart en een degelijk huwelijk.

Doorzetters
No way dat mijn vriend en ik, in een hotel zonder airco en zonder douche (met emmertje water), de gemiddelde 2,25 keer per week van bil gaan. Maar in het huisje naast het hotel (omvang: één kamer) woont een stel met vijf kinderen. Om 4 uur ’s ochtends haalt de vrouw water. Ze wast zich in een hoekje achter het huis, waar niemand haar in het donker ziet. Voor ze ’s avonds met haar echtgenoot in bed kruipt herhaalt ze het ritueel. Tussen hun mat en die van de kinderen hangt een laken. ’s Nachts, als de koters diep in slaap zijn, verwekken ze nummer zes.

De wijze waarop Ghanezen hun partner kiezen, mag dan eerder praktisch dan romantisch zijn. Als ze eenmaal in het huwelijksbootje zijn gestapt, gaan ze er 100 procent voor. Geen gebakkelei over sokken naast de wasmand en afwassen voor of na Studio Sport. De vrouw kent haar taken, de man de zijne. Geen Ghanese vent die het kerstcadeautje vergeet. Geen vrouw die in joggingpak op de bank hangt. Het vergt wat oefening, zeker op de onverharde weg, maar ook in een strakke rok en op hoge hakken kun je met een baby op je rug en een mand op je hoofd naar de markt lopen.
Naast zo’n Ghanees koppel steken Arnold en ik (ongetrouwd, in korte broek en op slippers, kibbelend of we rijst of pizza eten) toch wat mager af.

Deze weblogs voor Viva kwamen tot stand met behulp van het Freevoice Postcode Loterij Fonds voor journalisten.

En dan met dikke buik
Stel je dan voor dat je zwanger bent, op het punt staat te bevallen. Achterop diezelfde brommer, want de dichtstbijzijnde kliniek is tien kilometer verderop en je hebt geen auto. Maar wacht, die kliniek heeft geen water, de elektriciteit is uitgevallen. Er zijn geen ambulances en je baby ligt dwars. Dan moet je zeker dertig kilometer verder reizen.

The lights have gone out
Nog altijd eindigen 7 van de 1000 zwangerschappen in Ghana met de dood van de moeder. Tegelijk moderniseert het land: er is een filmbureau opgestaan. En hoewel de voice over bij de docu ‘the lights have gone out again’ klinkt als een stewardess die zegt dat je eerst zelf je zuurstofmasker op moet zetten, en daarna pas je kind moet helpen, is Creative Storm Ghana erin geslaagd om moedersterfte in beeld te brengen en op YouTube te zetten.

Nog liever wilden de makers een blogje op Viva. Bij deze.

Hoofd van Toamfom is Nana Asomadu Asare II, een 75-jarige kruidendokter die twee keer per week met zijn witte Mercedes (zonder snelheidsmeter of veiligheidsriemen) naar Toamfom rijdt om te checken of zijn onderdanen de boel niet hebben afgebroken. De chief woont in Kumasi, want in Toamfom is maar één baan: die van zijn huishoudster.
Nana is de onbetwiste leider van het dorp: hij is de enige die (na drie keer kloppen) het hok met de shrine, het heiligdom van Toamfom, mag openen. Heeft hij een flesje Schnapps of zelfgestookte akpeteshie mee, dan mag hij de theedoek van de shrine halen. Maar niet op vrijdag. Vrijdag is taboedag. Op vrijdag is de shrine nukkig, wordt hij gestoord, dan treft zijn toorn het hele dorp.

Contributie-dag
“Wat heeft dit dorp nodig?” Nana en de dorpsoudsten steken de koppen bij elkaar. “Wij willen een waterpomp, een nieuwe school, toiletten, een bibliotheek, een medische post en werkgelegenheid.”

De eerste zondag van februari komen Toamfommers bijeen op het dorpsplein. Nana: “Mannen doneren 2 Cedi (1 euro), vrouwen 1 Cedi.” Ook personen die oorspronkelijk uit Toamfom stammen maar nu elders wonen, komen naar de contributiedag. Zij geven twee keer het basisbedrag. “Wie niet betaalt, krijgt geen plek op onze begraafplaats.”
Maar al doneert iedere dorpeling driedubbel, dan nog is er niet genoeg geld voor alles wat de chief wil hebben. “We overleggen met het hele dorp wat het belangrijkst is.”

Wij kiezen de waterpomp
Typerend is het spreekwoord: se woankasa wo titi ho a yėyi wo ayibone. Letterlijk “als je niet klaagt tegen je kapper, krijg je een lelijk kapsel”. In de praktijk betekent het dat wie zwijgt een  mening heeft die er niet toe doet. Dus wil iedereen in het dorp – om zijn of haar maatschappelijke positie te bevestigen – op contributiezondag zijn zegje doen. Geen voorgeschreven vijf minuten spreektijd, maar een monoloog die duurt tot elk detail is benoemd. Daarna wordt gestemd. In 2009 kozen 400 dorpelingen de waterpomp, 120 gaven de voorkeur aan een beter schoolgebouw, 90 stemden voor een openbaar toilet.

Goed, de waterpomp dus. Toamfom’s chairman reisde naar Kumasi, liet een offerte maken en kwam tot de conclusie dat zijn dorp de waterpomp maar moest vergeten. Om toch ‘iets’ te ontwikkelen, pimpte hij het dorpsplein.

Duit in het zakje
2011. Toamfom heeft toch een waterpomp. Niet dankzij de jaarlijkse inzameling, maar dankzij ‘De Belofte’, de in Toamfom opgenomen documentaire van Ton van der Lee/Eyeworks. Chairman belde herhaaldelijk naar Nederland: “Zeg, waar blijft mijn dvd?”

Ik ben in Ghana om een verhaal te maken en besluit het dorp te verrassen. Na zes uur rijden stap ik met een grijns uit de gehuurde auto. “Daaaag Nana, chairman. Hier ben ik weer!”
Nana knikt me toe. “Ga even onder de mangoboom zitten.” Na een Fanta: “Kom mee.”
Heel Toamfom zit in feestkledij op het met slingers versierde dorpsplein. Wat een ontvangst!
Dan leidt Nana me naar een kuipstoeltje op de tweede rij.  “Toen je er om 11 uur nog niet wat dachten we even dat je het was vergeten.” Chairman houdt een bakje onder mijn neus. “Dame van buiten, 2 Cedi.”

Even mama bellen
“In het westen onderschatten jullie de waarde van de moeder”, zegt rastaman Ratty. “Als ik een probleem heb met mijn vrouw, dan bel ik mijn moeder. Niemand kent mij zo goed als zij.” Het kwijl druipt nog net niet van Ratty’s kin. “Ik zat negen maanden in mama’s buik. Terwijl ik uit haar borst dronk, kon zij door mijn ogen in mijn ziel kijken.” En omdat een moeder een vrouw is, heeft ze nog een gave. Ratty: “Mama doorziet andere vrouwen. Zij kan beoordelen of mijn echtgenote Patience iets voor mij achterhoudt, of ze wel goed voor mij zorgt, terwijl ik dat – verblind door verliefdheid – niet kan.”

Mama weet alles
“Ik ontdekte Patience op het busstation. Ze leek me een geschikt meisje om te trouwen, dus zag ik haar twee keer op een geheime locatie.” Kasasoe heet zo’n tersluikse ontmoeting waarbij een jongen en een meisje uitvinden of ze inderdaad willen hokken. Zijn ze eruit, dan informeert de jongen zijn moeder. “Mama vertelde het ’s avonds aan papa. Samen onderzochten ze Patiences achtergrond: kwamen er erfelijke ziektes voor in haar familie, zoals tuberculose, lepra, gekheid en epilepsie? Had ze een verborgen criminele neef? Kon ze lekkere fufu koken? En deed ze dat ook, of was luiheid haar heimelijke zonde?”
Pas toen Patience door zijn ouders werd goedgekeurd, ging Ratty sparen voor de bruidsprijs.

Je moet met haar leven
Wat Patience daarvan vond? Ratty: “Die weet dat het zo hoort. In ruil mag haar moeder ieder uur van de dag bij ons aankloppen.” Net als de schoonmoeder van Frits dus.
“Het went”, zegt de Nederlander. “Eerder sliep ze op het aanrecht, dat vond ik een beetje onhygiënisch. De vloer is een hele vooruitgang.”

Wijze man
Samuel is óf heel geleerd, of een grote leugenaar. Volgens de achterflap van zijn boek is hij Master in de ecologie, kruidenkunde, milieuwetenschappen en filosofie. Hij behaalde een doktersgraad in de biologie, certificaten vanwege zijn kennis van DNA technologie en van Parent Empowerment Leadership (wat houdt dat in hemelsnaam in?) Ook is hij oprichter van een evangelische organisatie, docent biologie aan een Amerikaanse universiteit, huwelijksraadgever, zanger, Bijbelleraar en conferentiespreker.

Leren communiceren
“Je mag je niet beter voordoen dan je bent”, schrijft Samuel in Choosing a spouse. “Het is niet goed om je cv te pimpen voor een vrouw.” Geloof je de schrijver, dan kun je maar één conclusie trekken: als een man met zoveel specialisaties tijd vrijmaakt om Ghanezen te leren hoe ze met elkaar moeten communiceren, dan zijn de juiste omgangsvormen doorslaggevend voor het welslagen van een Ghanees huwelijk.

Drie bijzondere wijsheden van Samuel
1.    Vaders weten minder van hun kinderen, ze weten alleen wat ze voor hen gekocht hebben.
2.    God maakte vrouwen meer emotioneel dan intellectueel. (Tegenovergestelde is het geval bij de man.) Dat is een van de redenen waarom vrouwen zoveel huilen.
3.    Niet alleen de huilbui is een exces van de vrouwelijke emotie. Denk ook aan wanhoop, overreageren, piekeren, angstaanvallen, ongeduld, woede-uitbarstingen en het vasthouden aan ongewenste gewoonten. Sla een arm om je vrouw heen als je commentaar levert, dan voelt ze zich begrepen.

Spaghetti met een gehaktbal
Eigenlijk komen al Samuels denkbeelden samen in een wijsheid: een vrouw is als spaghetti, met allemaal ingewikkelde verbindingen. Klaagt ze dat haar wederhelft veel van huis is, dan is haar probleem niet opgelost als hij twee keer zijn vrienden-bier-avond overslaat. De vrouw wil ook dat haar man tijdens andere bier-avonden water bestelt, en dat hij lieve woordjes fluistert als hij thuis is. De man is, in tegenstelling tot de vrouw, discreet en makkelijk in de omgang. Hij is de gehaktbal bij de spaghetti.

Ik leg deze diepgaande beschouwing voor aan mijn relatie-expert Opeele. “Een Ghanese vrouw moet fufu (een bal van mais-, yam- of cassavemeel) koken, geen spaghetti”, reageert hij. “Of bedoelt Samuel dat een goede vrouw voor haar echtgenoot kookt? In dat geval heeft hij gelijk. Al moet hij niet vergeten dat de vrouw ook de kleren van haar man hoort te wassen. En ze moet het huis poetsen.”

Oké, geld speelt een rol bij de keuze van een partner. Maar er zijn meer methoden om het hart van een Ghanees te winnen. Volgens het blauwe uithangbord vol handgeschilderde blaadjes, hartjes en piemels, weet kruidendokter Nana Asare daar alles van.

Verleidelijke lippenstift
Ghanezen geloven niet alleen in God, maar ook in de krachten van hun voorouders en in juju, zwarte magie. “Sommige meisjes in Accra hebben een magische lippenstift”, vertelt de taxichauffeur onderweg. “Als het meisje haar lippen kleurt, doen mannen alles om met haar bevriend te raken. Hoe meer een man zijn lichaam toestaat om het meisje aan te raken, hoe meer hij naar een relatie verlangt. Wat kan een man doen?” De taxichauffeur haalt zijn handen van het stuur en zwaait ze hulpeloos door de lucht. “Hij zal zelfs zijn vrouw en kinderen in de steek laten om haar te behagen.”

Nana’s toverspreuk
Kruidendokter Nana heeft geen lippenstiften. Hij is de rijkste man in de buurt, maar zijn praktijk is minder betoverend dan verwacht. Plastic kuipstoeltjes rond een scheef houten bureau. Vloer van beton, muren van beton. Beetje opgefleurd met een Chinese kalender uit 2008. In een hoek een grote kartonnen doos.

Voor vijf euro onthult Nana twee van zijn liefdesspreuken.

1.    Graveer de initialen van je degene die jou moet liefhebben in een rode, roze of perzikkleurige kaars. Steek die kaars om middernacht aan en denk aan je geliefde tot de kaars volledig is opgebrand. Kun je geen gekleurde kaars vinden? Neem dan een witte. Nadelige bijkomstigheid is dat je bij een witte kaars slechts 20 procent kans hebt dat de gewenste man voor je valt.
2.    Schrijf de naam van je geliefde op een stuk perkament. (Als je geen perkament hebt, gebruik dan een blaadje zonder lijntjes.) Neem dan een fles wijn. Giet een paar druppels drank op de grond en schenk de rest in een zilveren bokaal. (Heb je geen geld voor een fles wijn, dan is een pak wijn ook goed. Als je nog geen 21 bent, vraag dan een witte heks of ze de wijn voor je wil kopen.) Drink de wijn op.

Proost
Ik ga voor optie twee. Ik ben best toe aan een wijntje en mijn notitieboekje (zonder lijntjes) is pas halfvol. Net als ik “Arnold” wil schrijven, graait Nana de pen uit mijn hand. “De wijn is op!” De wijn is op? Wat moet ik dan? Met een stralende glimlach opent Nana zijn grote kartonnen doos. “Witte kaars, vijf euro. Niet verliefd? Geen geld terug.”
Met twee witte kaarsen (een voor noodgevallen) stap ik weer in de taxi. Terwijl we wegrijden zie ik nog net hoe Nana bij het barretje op de hoek een grote fles bier bestelt.

Niet iedereen heeft geld voor lekkers, zeker niet zo snel na kerst, waarbij mannen toch echt groots moeten uitpakken. Reclamemakers spelen daarop in.
Advertentie: Geef je familie rijst liefde op deze Valentijnsdag. Kook een koninklijk maal met de authentieke geparfumeerde rijst van Royal Feast.

Veiligheid op straat
Vier casanova’s voor de rechter op Valentijnsdag:
1.    Pastoor Richard Addo. Ging in een zwart gewaad de straat op en sprak vrouwen aan: “Hallo, ik heb een visioen bij jou gezien. Kijk eens achter je, wat zie je? Niks? Ik zie een onzichtbaar huilend kindje. Weet je wat? Geef mij 200 Cedi (100 euro), dan kopen we samen een pot olijfolie, dan smeer ik je in, steek ik mijn vingers in jouw lichaamsholtes en dan ben je weer genezen.” Zodra bleek dat Richard geen echt visioen had gehad – hij was zelfs nooit in de buurt van de kerk gesignaleerd – werd hij gearresteerd. Op 3 maart mag hij weer naar huis.
2.    Tweedehandsonderbroekenverkoper Kwasi. Verkoop van eerder gedragen ondergoed is sinds enkele maanden verboden – ook op dagen dat dames wanhopig op zoek zijn naar een betaalbaar maar sexy setje.
3.    Kwadzo Zombo. Aangehouden wegens treiteren van marktverkoopsters. Bleek bij aanhouding een katapult en twee bezweringen bij zich te dragen: een die vrouwen aantrekt en een waarmee hij overal, te allen tijde kan verdwijnselen.
4.    Comfort Owusu. Werd op een begrafenis onverwachts geconfronteerd met Veronica, de jonge minnares van haar man. Toen Veronica de affaire ontkende beet Comfort het puntje van haar neus af.

Gezin als hoeksteen van de samenleving
Iedereen verdient liefde, vooral op Valentijnsdag. Een pagina vol oproepjes van en voor de Ghanezen die dit jaar geen chocolade kregen.

Drie dames stuurden hun boodschap naar de krant. “Wie weet stappen deze vrouwen binnenkort met jou in het huwelijksbootje!” Wie zou jij kiezen?

Deurtje 1: Am 23. Beautiful lady. Respectful. I need a calm loving man to love and to love me back. And help me financially. Only rich men should call me, no flashing. 0244078xxx
Deurtje 2: Lady, 20, good in bed and beautiful, needs a sugar daddy. Call 0240063xxx
Deurtje 3: Are you a financially sound Christian,  55 years upwards? A nice shape not too fat woman of 51 needs you for relationship. Txt me on 0547831xxx

Geschiedenislesje
Die versierliefde vond zijn oorsprong in het tijdperk voor de imitatie-Rolexen. In Afrika was genoeg land voor iedereen. Een man met veel vrouwen en kinderen kon veel land bewerken en zo zijn zakken vullen. Maar geen vader gaf zijn gezonde dochters zomaar weg. Zo ontstond de bruidsprijs. Een hoge som voor de mooie vlijtige dochter, een schijntje voor haar luie zus. Lapte de vader zijn lelijke dochter op met kettingen, werd hij beloond met een geitje meer. Hoe luxer de stof van het gewaad van de potentiële echtgenoot, des te groter zijn kans op de hand van de gewenste vrouw.

Suikeroom
Nog altijd is een Ghanese man zonder vrouw en kinderen geen echte man. Maar land is uit. Anno 2011 wil de Ghanese vrouw een huis met een tv en een mobieltje. Geen hutje met een grote akker.
Meisjes laten zich versieren door rijke oudere mannen. Dankzij sugardaddies kunnen ze studeren en toch jurkjes, pumps en oorbellen kopen. Diploma gehaald? Dan staan de opgeleide mannen te trappelen om het stokje van de sugardaddy over te nemen.

Because i’m a boy
Eind goed al goed? Niet voor de boerenzoon. Ook hij wil een sexy vrouw in bed. Maar het maakt niet uit hoe hard hij ploegt, de enige vrouw die hij kan krijgen is het dorpsmeisje dat te min was voor iedere sugardaddy. Met tien ananassen en genoeg knollen om elke dag te eten, heeft hij nog geen Cedi’s om een meisje naar de kapper te sturen. Of om haar te verrassen met beltegoed. Hij heeft geen sugarmummy die zijn studie betaalt. En welke mooie meid wil uit met een onopgeleide jongen die haar geen cadeautjes geeft?
Wil de boerenzoon zijn droomvrouw trouwen, dan moet hij naar de stad. Hij moet zonnebrillen en sigaretten verkopen op het busstation. Cedi’s verdienen. Maar zulk werk loont nauwelijks. Voor groot geld resten drie opties: bolletjes slikken, internetscammen of een blanke toeriste pakken.
Alles voor de liefde.

Jah B en Smiler zijn slechts twee van de twintig rastaboys die rondhangen bij ons guesthouse Rising Phoenix. Op dinsdag en donderdag zijn de jongens acrobaat. Op zaterdag fungeren ze als decoraties tijdens Phoenix’ reggaefeestje en overdag houdt een van hen de wacht bij de verkooptafel vol zelfgemaakte armbandjes en maskers. De anderen slapen stoned op het strand.
Tot ze vers meisjesvlees ruiken.

“Ik ben je vriend”
Als een nieuwe vrijwilligster hun arena betreedt zijn de boys klaarwakker. “Waar kom je vandaan?” “Hoe vind je Ghana?” “Wat een mooie harembroek.” “Ik ben je vriend.” “Er is een strandfeestje vanavond, kom je ook?” “Kijk, ik kan trommelen!”
Ik waan me veilig. Ik heb al een vriend, ik heb Arnold aan mijn zijde. Ik kan een boek lezen zonder getrommel aan mijn tafel. Ik kan me wassen in de gedeelde doucheruimte zonder dat een rastaman door het dakraampje gluurt.
Althans, dat kon ik.

Ongelukkige hints
Het ging mis op de dag dat ik Jah B interviewde. “Je hebt mijn antwoorden opgeschreven”, zei hij na afloop verbluft. “Wow!” Toch concludeerde hij dat al dat geschrijf voor de show was. Stond Arnold op om een biertje te halen, dan plofte Jah B naast me. Mijn hand mocht niet langer mijn boek vasthouden. Jah B legde ‘m steeds in de zijne.

Opeele – vriend, columnist, voetbalcoach, zelfbenoemd vrouwenkenner en volledig kaal – leerde mij een Ghanese les. “Sanne, in Ghana is het taboe om als meisje een man uit te vragen”, zei hij. “Wil een meisje op date, dan geeft ze hints. Jij vraagt die kerels verdorie of ze beschikbaar zijn voor een wip met een blanke!”

Wegwezen
De volgende ochtend loop ik met Arnold naar onze ontbijttafel. “Goodmorning, cutie”, klinkt het plots. Jah B heeft de hele nacht in Arnolds stoel op me gewacht.
Wij pakken onze koffers. Tijd voor een nieuwe locatie.

Ik stel geen vrouw teleur
“Ga jij over mij schrijven? Wow.” Jah B vindt alles wow. Wellicht omdat hij vanaf zes uur ’s ochtends de ene joint met de andere aansteekt. “Ga je een foto van me maken? Wow. Ik vind alle foto’s waar ik zelf opsta zó wow.”
Beth (46) uit Noorwegen vindt al die aandacht voor Jah B niet geweldig. Zíj scharrelt met hem. Zit hooguit 30 centimeter van waar hij zit. Verplaatst hij, dan schuift zij mee. Alle vrouwelijke omstanders krijgen het boze oog. “Ik weet niet nummer hoeveel Beth is.” Jah B lacht. “Ik heb zoveel meisjes gehad. Zwart, blank, oud, jong; ik date ze allemaal. Kijk, ik ben een geschikte vent. Als een vrouw mij wil, zal ik haar niet teleurstellen.”

Wat de witte vrouw wil
“Een blanke vrouw trakteer ik eerst op een drankje. Alle rondjes daarna zijn voor haar. Net als de rekeningen van de dinertjes. Met een blanke vrouw ga ik altijd eten, iets wat zij lekker vindt. Dat doe ik voor haar. In Ghana geloven we dat de mond maar een ding tegelijk kan. Het is eten of praten, anders stik je in een visgraat.”
Jah B’s vriend Smiler vertelt over Ghanees daten: “Dansen in een discotheek. Maar alleen als mijn date knap is en goed kan dansen. Het is niet leuk voor een meisje als alle andere chicks sexier zijn. Met een lelijk meisje blijf je thuis.”

Naar bed
Jah B maakt een hoofdbeweging richting Beth, die steeds norser kijkt. Ze heeft haar drankje op en zit niet langer aan haar tafeltje, maar op het muurtje naast mijn stoel. “Beth is niet sexy. Ik houd van klein, cute.” Beth is zeker 1 meter 75, haar korte rode haar vloekt bij haar oranje jurk. Jah B: “Schrijf je er wel bij dat ik geen doorsnee-Ghanees ben? De meesten Ghanezen gaan voor big.”
Hij staat op. Beth volgt. Ik heb nog één vraag: “Zeg Jah B, hoe krijg je ‘m dan omhoog?”
“Daar is een trucje voor. Als ik een vrouw echt niet sexy vind neem ik een hapje schildpadpiemel. Kan ik de hele nacht door.”

Fietsen op de Veluwe
Drie weken zat Ineke (die overigens niet echt Ineke heet) op een kruk in een hoekje van de eetzaal van het hotel. Kwam haar Eric langs, dan zond ze hem knipoogjes en handkusjes toe. “Ze leefde helemaal op”, herinnert de receptionist. “Ze wilde niet zonder Eric, dus nam ze hem mee naar Nederland.”

Pluspunt voor Eric: hij kreeg nieuwe kleren, een laptop en een camera.
Minpunt voor Eric: fietstochtjes op de Veluwe met een topsnelheid van 12 kilometer per uur. Ineke voorop.

De eerste scheurtjes
In Ermelo wandelde het stel hand in hand naar de supermarkt. “Dit tolereren wij niet”, riep de Christelijke gemeenschap. Ineke mocht de kerk niet meer in. Terwijl zij haar oude leventje probeerde te lijmen, zette Eric in Accra de bloemetjes buiten. Een voormalig manager: “De serveersters in het hotel kirden als hij in hun billen kneep. Een steward van British Airways sleurde hem mee de hotelkamer in. Met zijn nieuwe glimmende schoenen lag Eric nog beter in de markt dan voorheen.”

Droge cake
Maar Ineke kwam haar Eric opeisen. “Ze eindigde overstuur aan de bar”, vertelt de manager. “Ze had cakejes meegenomen, een oudroze theepot aangeschaft en ze organiseerde een romantische thee voor twee op haar hotelkamer.” Zelfs haar koektrommel kon Eric niet boeien. Hij deed een graai in de hotelkas. “Ik ontsloeg hem”, zegt de manager. “Ineke liep rood aan: ‘Niet mijn Eric! Alle Ghanezen zijn dieven, en jij ontslaat alleen mijn Eric.’
Ze pakte hem bij zijn hand en trok hem mee naar het buurhotel. Maar ook daar verkoos Eric het grote geld boven Ineke. Waar hij nu is? In de Ghanese gevangenis.
In Ermelo waarderen ze Ineke’s bakkunsten wel. Nu ze iedere zondag een cake bakt, is ze zelfs weer welkom in de kerk.

Bijzondere ontwikkelingshulp
Maak van de vriendin van Catherine een vriend, van de minnaar een meisje, en de genietende toeriste is ineens een ordinaire hoerenloper. Toch heet sekstoerisme door vrouwen romance tourism. Een vriendin van Catherine noemt het “een bijzondere vorm van ontwikkelingshulp”. Vooraf wordt niet onderhandeld over de prijs. Wel moet de Afrikaanse verovering voor de wip de plaatselijke waterval bezichtigen en een sjiek dinertje bij kaarslicht uitzitten. Een Afrikaanse beachboy krijgt minder betaald voor meer uren. Hij mag wel in een echt bed slapen.

Boze lezers
Op Catherine’s website stroomden de boze reacties binnen. Van: “Win-win? Die vrouwen gaan na hun vakantie terug naar een huis dat van alles is voorzien. Die jongens verdienen misschien net genoeg om hun gezin een seizoen te onderhouden.” Tot: “Zou het erg zijn als een blanke vriendin van Catherine het met mijn 14-jarige zoontje zou doen?” Ook het Ghana Verkeersbureau reageerde woedend op de column van de presentatrice, zij het om een andere reden.  Catherine verwarde Ghana namelijk met een ander Afrikaans land: Gambia. Volgens mij is dat juist goed nieuws. Als de presentatrice zelf een Afrikaans slaapfeestje had georganiseerd, had ze vast de naam van de locatie onthouden.

Al is Ghana geen Gambia, ook hier slaan oude blanke vrouwen jonge knapen aan de haak. Zo ook Ineke uit Ermelo, maar daarover gaat de volgende blog.

Ik ben geboren in een klein dorpje net buiten het Gooi, dol op paddenstoelen, rode curry, musicals, Tori Amos, Tracy Chapman, Pearl Jam, Jack Nicholson, Helen Hunt (liefst samen met Jack in As Good as it gets), Kevin Spacey, alle leesbare boeken, hoge hakken, korte jurkjes en boskater Raaf. Al mijn exen behoren tot het type ‘nuchtere Hollander’. Toch ga ik deze maand voor jullie bloggen over de liefde in Ghana. De enige aanwijzing uit mijn jeugd ligt achterin de boekenkast in mijn ouderlijk huis: een voetbalstickerboek, seizoen 1995/1996.

Negers sparen
Spaarden de meisjes in mijn klas “mijn kleine dierenvriendjes” of Barbie-stickers. Ik spaarde voetballers. En dan niet de voetballers die voor Ajax speelden, zoals de jongens dat deden. Nee, ik spaarde negers. Regi Blinker, Edgard Davids, Nordin Wooter en Kiki Musampa.

Eenmaal op de middelbare school vergat ik Kiki. Na mijn eindexamen vierde ik vakantie in Thailand. Azië trok me meer dan Afrika, Zuid-Amerika trouwens ook. Dat is nooit veranderd, maar na de universiteit wilde ik schrijven vanuit een ontwikkelingsland. Ik spreek geen Thais, Chinees, Portugees of Spaans. Wel Engels, dus ging ik naar Oeganda.

Ballen in Afrika
Ik was erbij toen de nieuwe coach van het Oegandese voetbalteam werd binnengehaald. Ik bewonderde nieuwe trainingstactieken van voetballers in Tanzania. En toen ik tijdens een lange tussenstop op het vliegveld  van Dubai in slaap viel, werd ik wakker tussen de spelers van jong-Nigera. Ineens was ik Afrikaans-voetbal-journalist. Ik blogde voor de KNVB en voor Roadto2010. Tijdens het WK in Zuid-Afrika trapte ik een balletje met minister Bert Koenders.

Rent-a-Rasta
Inmiddels kan ik geen bal meer zien. Verliefd op Afrika ben ik niet, wel op de combinatie van schrijven en reizen. En op Arnold, een antropoloog die promoveert op voetbal in Afrika (ja, daar kun je op promoveren). Daarom gaat mijn schrijfreis ook dit keer naar een Afrikaans land, Ghana.

Ik heb mijn voetbalboek er nog eens bij gepakt. Geen speler uit Ghana om op te sporen. Wel de ontdekking dat al mijn lievelingetjes lange haren hadden. (Ook de sticker van Henrik Larsson is in mijn bezit.) In Ghana dragen alleen kunstenaars en beachboys dreads. “Omdat blanke meisjes dat hot vinden”, vertelde een gladgeschoren Ghanese bankmedewerker me. “Ghanese vrouwen vallen op kaal.”

De keus was snel gemaakt: ik ga in een strandstoel mijn oude liefde, de rastaboys, bestuderen.
De volgende blogs gaan niet meer over mij (tja, verplichte voorstelblog) maar over hen. En over hun concurrenten, de geschoren mannen-in-pak. Over Nederlandse vrijwilligers met vlechtjes die de rastamannen aanbidden. Over Ghanese studentes met twee vriendjes en veeleisende schoonmoeders. Wat is liefde in Ghana?

Bij haar aantreden twaalf jaar geleden was Honorine Munyole (1965) de eerste vrouwelijke politieagent in Bukavu, de hoofdstad van de provincie Zuid-Kivu in de Democratische Republiek Congo. In haar eentje vormde Munyole de zedenpolitie, de kinderpolitie en de vrouwenpolitie. Anno 2010 is ze majoor en heeft ze dertig man onder zich. “Dat is beter, maar bij lange na niet genoeg”, aldus Munyole. “Zeker niet wanneer je bedenkt dat er in deze provincie gemiddeld veertig verkrachtingen per dag plaatsvinden.”

De Democratische Republiek Congo is zo groot als West-Europa. Van 1998 tot 2003 werd het Afrikaanse land geteisterd door een hevige burgeroorlog, maar sinds zeven jaar is het officieel vrede. In het oosten vechten meer dan twintig verschillende gewapende groepen echter onvermoeibaar door, zo ook in de provincie Zuid-Kivu. Al deze groeperingen willen toegang tot de mijnen die zich in het oosten bevinden. Congo herbergt goud, diamanten, koper, mangaan, uranium, zink en coltan - een materiaal waar veel vraag naar is sinds het wordt gebruikt in mobiele telefoons, laptops en mp3-spelers. Recente cijfers zijn niet beschikbaar, maar in het jaar 2000 exporteerde Congo voor 240 miljoen dollar aan coltan. Munyole: “Een doosje geweren is voor een rebellengroep een goedkope investering als zij daarmee hun toegang tot een mijn kunnen waarborgen.” Rebellen gebruiken de opbrengst van de mijnen om nieuwe wapens te kopen, maar ook regeringssoldaten wensen de mijnen te beheren. “Een soldaat krijgt slechts 40 dollar per maand voor zijn werkzaamheden, als zijn salaris al wordt uitbetaald”, weet Munyole. “Een mijn beheren levert een prettig zakcentje op.”

Majoor Honorine

Onderzoeken toonden aan dat er nergens in Congo zoveel verkrachtingen plaatsvinden als rondom de mijnen. Alleen al in de provincies Noord- en Zuid-Kivu werden het afgelopen jaar 9000 verkrachtingen geregistreerd.

Verkrachtingen
“Geweren alleen zijn niet voldoende om de bevolking te overheersen”, legt Munyole uit. In de provincie Zuid-Kivu wonen 5 miljoen mensen. “Als je die allemaal doodschiet trekt dat aandacht van de internationale gemeenschap.” Bovendien pakken dorpelingen hun leven weer op als de dode is begraven. Munyole: “Als een vader op het dorpsplein moet toekijken hoe een rebel zijn dochter penetreert met de loop van een geweer, dan is de schaamte van de gemeenschap zo groot dat alle leden wegvluchten.” De rebellen overheersen het gebied. “Verkrachting is een effectief oorlogswapen”, zegt Munyole. “Het is veiliger en goedkoper dan een vuurgevecht.” De slachtoffers zijn meisjes van drie jaar oud, maar ook vrouwen van tachtig. Gemiddeld worden zij door vier mannen verkracht. Een op de vijf vrouwen loopt daarbij interne verwondingen op, 22 procent raakt besmet met hiv/aids en een op de tien slachtoffers krijgt een kind van haar verkrachter.

Politievrouwen
De Democratische Republiek Congo is het enige land in de wereld met een grondwet die seksueel geweld expliciet verbiedt, desalniettemin blijven verkrachtingen de orde van de dag. “Dat komt omdat de daders er vrijwel zeker van zijn dat ze ermee wegkomen”, zegt Munyole. “Steeds meer burgers beschouwen verkrachtingen als normaal.” Congolese vrouwen weten zich niet beschermd door de politie of het regeringsleger. Bij 16 procent van de verkrachting in Zuid-Kivu was de dader een ordebewaker. “Vaak belemmeren andere agenten het onderzoek om hun collega te beschermen.” Mannen in uniform reopen bij Congolese vrouwen negatieve associaties op. “Vrouwelijke agenten zouden het vertrouwen van de bevolking in de politie kunnen opbouwen”, meent Munyole. De agente pleit al jaren voor meer vrouwelijke ordebewakers. Sinds het jaar 2000 weet zij zich gesteund door VN-resolutie 1325, een internationale afspraak die vrouwen in conflictgebieden moet beschermen. Munyole: “Congolese mannen zeggen: ‘Je kunt  beter gearresteerd worden door een man dan door een vrouw.’ Vrouwen volgen alle regels, ze stellen vragen. Als een vrouw je oppakt is er geen ontsnapping mogelijk. Als vrouw sympathiseer ik met verkrachtingsslachtoffers”, vervolgt ze. “Als er aan slachtoffer bij me aanklopt vraag ik mezelf: ‘Wat zou ik voelen?’”

Discriminatie
Als kind wilde Munyole al politievrouw worden. “We waren thuis met zijn twaalven. Ik was het oudste meisje en dus mocht ik meekijken als mijn vier grote broers een politiefilm huurden. Prachtig!” Toen brak de oorlog uit. “Rebellen drongen huizen binnen om de vrouwen te verkrachten. Geen vent wilde bij de politie. Ik wel! Ik wilde leren hoe ik een geweer kon gebruiken om mezelf te beschermen.” Munyole werd direct aangenomen.

Vandaag de dag werken er 4000 agenten in Zuid-Kivu, 172 van hen zijn vrouw, 140 van die vrouwen hebben de allerlaagste rang - zij verrichten administratieve werkzaamheden. “Officieel is het voor een vrouw net zo makkelijk om politieagent te worden als voor een man”, zegt Munyole. “In Congo is geen speciale politieacademie, maar wel een centrum voor instructies. Rekruten moeten de middelbare school hebben afgerond, een goede moraal hebben en ze moeten fysiek in orde zijn.” Zodra de ergste gevechten in de steden afnamen, startte volgens Munyole de discriminatie. “Als een vrouw zich meldt zeggen de mannen ‘Wat doe je hier? Jij hoort thuis de afwas te doen.’” Politievrouwen worden bij de wet beschouwd als ’single’. Ze hebben geen recht op zwangerschapsverlof, ze moeten ’s nachts op patrouille en er zijn geen regelingen die het de vrouwen makkelijker maken om naast hun werk het huishouden te runnen. Als een vrouw bij de politie wil leidt dat veelal tot hevig protest van haar echtgenoot. “En  van haar familie.” Daarover is Munyole verontwaardigd. “Ze noemen vrouwelijke agenten prostituees, omdat we ’s nachts met mannelijke collega’s op pad moeten. Zusters waken toch ook samen met de dokter bij een patiënt?”

Werkomstandigheden
Munyole werkt zes dagen in de week, 52 weken per jaar. “Ik verdien 35 dollar per maand.” Vijf jaar geleden overleed haar man. “Soms vraag ik aan de buren of ze wat eten overhebben voor mijn kinderen”, bekent Munyole. “Maar als ik de ochtend daarop een meisje van acht op het politiebureau tref dat door haar ouders op straat is achtergelaten omdat ze verkracht is, dan weet ik weer waarom ik dit werk doe. Als agent bescherm ik niet alleen mijn eigen kinderen, maar ook de andere kinderen en vrouwen in Bukavu.” Helaas zijn de werkomstandigheden zo beroerd dat Munyole ongewild in gebreke blijft. “Soms is er geen papier, dan moeten we dat eerst lenen voordat ik een verklaring kan optekenen. Of erger: vorige week hoorden we dat een 9-jarig meisje verkracht was door een soldaat. Het gebeurde 40 kilometer van Bukavu. Onze enige auto is kapot, we konden niet naar haar toe.”

Geen recht
Ook als de dader gepakt is leidt dat niet altijd tot gerechtigheid. Een in 2006 aangenomen wet maakte dat een verkrachter veroordeeld kan worden tot 15 jaar celstraf. In deze wet is echter vastgelegd dat zaken tegen verdachten van seksueel geweld enkel in hooggerechtshoven mogen worden behandeld. “Logisch, want verkrachting is een misdrijf”, stelt Munyole. “Het probleem is dat deze rechtbanken zich enkel in de grote steden bevinden, terwijl de meeste verkrachtingen in rurale gebieden plaatsvinden.” In een land waar 80 procent van de bevolking onder de armoedegrens van 1 dollar per dag leeft, kunnen de meeste slachtoffers zich geen busritje naar de stad veroorloven. Laat staan dat de courtfee van 40 dollar kunnen opbrengen. Munyole: “En mocht de dader voor de rechter worden gebracht, dan is die rechter zo omgekocht, want ook hij ontvangt geen hoog salaris.” In Congo zijn geen laboratoria waar ze DNA uit sperma kunnen halen. “Advocaten moeten een zaak winnen op basis van getuigenverklaringen, en het woord van een man wordt eerder geloofd dan dat van een vrouw.” Tussen 2005 en 2007 vonden in Zuid-Kivu 31.700 gevallen van seksueel geweld plaats. Minder dan 1 procent daarvan werd bij de rechter gerapporteerd. Minder dan 0,2 procent van de zaken werd daadwerkelijk voor de rechter gebracht, Van de gerapporteerde zaken resulteerde slechts 0,1 procent in een veroordeling.

“Vind je het gek dat veel vrouwen liever een overeenkomst sluiten met de familie van de dader, dan dat ze  naar de rechter stappen”, vraagt Munyole. “Bij een schikking krijgt de familie een kip of iets anders ter waarde van 5 dollar.”

Zwaar gevecht
Desalniettemin zet Munyole haar strijd tegen seksueel geweld voort. En met succes: in 2008 werden in Bukavu 217 verdachten opgepakt. Onder Munyole steeg het percentage slachtoffers dat seksueel geweld voor de rechter brengt aanzienlijk. “Mannen willen dat ik daarvoor boet. Na zes uur ’s avonds kan ik niet meer veilig de straat op”, vertelt de agente. “Ze gooien stenen naar me. Ze braken mijn bril.” Ook haar familie moest het ontgelden. “Mijn dochter zit nu op een andere school. Bij haar vorige school stonden er mannen bij de poort die zeiden dat ze haar zouden verkrachten als ik mijn werk niet opgaf.”

De grootste bedreiging vond Munyole echter niet buiten de poort, maar binnen. In 2006 liep ze het politiekantoor binnen terwijl haar meerdere een jong meisje verkrachtte. Ze twijfelde geen moment. “Ik sloeg hem in de boeien en maakte proces verbaal op. Toen bleek dat hij het broertje van mijn baas was.” Niet hij, maar Munyole werd opgesloten. “Niemand wist waar ik zat. Drie dagen kreeg ik geen eten of drinken.” Achteraf bleek dat zelfs de president van Congo op de hoogte was van de opsluiting van Munyole. “Hij deed niets! Pas toen internationale mensenrechtenorganisaties zich met de zaak bemoeide kwam ik vrij.”

Munyole overwoog geen moment om te stoppen met haar werk. “Dat zou een teken van zwakte zijn. Ik wil juist dat mijn kinderen leren dat vrouwen sterk zijn.” Dankzij Resolutie 1325 voelt ze zich gesteund in haar werkzaamheden. “Als iemand me ook maar een seconde discrimineert, dan ga ik heel hard schreeuwen en roep ik de VN.” Tot dusver was dat niet nodig, Munyole werkt nu onder een nieuwe baas. “Een betere. Hij presenteert me als de moeder van alle agenten. En dat is wat vrouwen zijn, moeders. Daarom doe ik alles om deze verkrachtingen te stoppen. Want als de moeders verkracht worden, dan worden ook de kinderen getroffen. Wij vrouwen zijn de moeders van deze natie. Wij moeten Congo redden.”

DE GROTE AFRIKAANSE OORLOG
De oorlog in de Democratische Republiek Congo is grotendeels het gevolg van de genocide in buurland Rwanda. Tussen 1994 en 1998 vermoordden de Hutu’s daar bijna een miljoen Tutsi’s. Nadat in 1998 de vrede was getekend en een regime van Tutsi’s aan de macht kwam, vluchtten meer dan een miljoen Hutu’s naar oost-Congo, daar waren onschuldige burgers bij, maar ook veel Interahamwe, genocideplegers. Het Rwandese leger viel oost-Congo binnen om de Interahamwe te bestrijden. Strijdkrachten uit Oeganda en Burundi ondersteunden de Rwandezen. Zij leverden wapens aan rebellengroepen die eveneens tegen de Hutu’s vochten.

Toen de toenmalige president Laurent-Désiré Kabila de Tutsi’s uit zijn regering zette en eiste dat de Rwandezen en de Oegandezen zijn land verlieten, keerden deze buurlanden zich tegen Congo. Angola, Namibië en Zimbabwe schaarden zich achter Kabila. Al die landen vochten op Congolees grondgebied. Tot 2003. Sindsdien is het officieel vrede. In het oosten van het land vechten allerlei milities echter onverminderd door. De grootse rebellengroep is momenteel de FDLR, de 7000 tot 9000 leden van deze groepering bestaan uit Interahamwe, Rwandezen die niet betrokken waren bij de genocide en boze Congolese burgers (30%).

Tussen de 3 en 5 miljoen mensen zijn omgekomen sinds de start van de oorlog. Meer dan in Bosnië, Irak en Afghanistan bij elkaar. Naar schatting werden 200.000 tot 500.000 vrouwen slachtoffer van seksueel geweld.

RESOLUTIE 1325
Op 31 oktober 2000 werd Resolutie 1325 unaniem aangenomen door de leden van de VN-Veiligheidsraad. De resolutie inzake vrouwen, vrede en veiligheid erkent de bijzondere behoeften van vrouwen en meisjes in (voormalige) conflictgebieden.
Een voorbeeld? Tussen de Rwandese vluchtelingen die kilometers moesten lopen, liepen gegarandeerd zwangere vrouwen. Bij sommigen leidde de zware mars tot complicaties, anderen bevielen langs de kant van de weg, zonder dokter in de buurt.

1325 kent vier speerpunten:

• Geen onschendbaarheid (vervolging van daders)
• Specifieke bescherming van meisjes en vrouwen in conflictgebieden
• Het aanstellen van vrouwelijke soldaten in vredesmissies
• Het betrekken van vrouwen bij vredesonderhandelingen

1325 benadrukt de kracht van vrouwen om zelf iets aan hun situatie te veranderen.
Nederland is een van de zeventien landen met een nationaal actieplan voor de uitvoering van Resolutie 1325.

In 2009 onderzocht JOIN-hoofdredacteur Sanne ‘ontwikkeling’ in Toamfom, destijds een ongoogelbaar dorpje in Ghana. Dit voorjaar schitteren de inwoners op televisie in ‘De Belofte’, de nieuwe documentaire van Ton van der Lee.

De Belofte

De Belofte
Het eindresultaat
(57 minuten, 6 januari 2011 op televisie)
Drie intieme portretten van jonge Afrikanen in een klein dorpje in het Ghanese regenwoud. Ruth (15), Gideon (15) en Mary (21) vechten elke dag om te overleven. De millenniumdoelen? Voor hen vormen die doelen enkel de zoveelste niet nagekomen Belofte van het westen.

Hulp door de ogen van Afrikanen
Het idee (2008)
“Ik woonde twaalf jaar in Afrika. Steeds weer stuitte ik op mislukte ontwikkelingsprojecten”, vertelt initiatiefnemer Ton van der Lee. In vijftig jaar tijd spendeerde het westen 2500 miljard dollar aan ontwikkelingshulp. “Tien jaar terug kwamen de Verenigde Naties met een nieuwe belofte aan de wereld: in vijftien jaar zouden zij acht ambitieuze doelen halen, zoals halvering van armoede en scholing voor alle kinderen. Die doelen worden niet gehaald. Zou hulp effectiever zijn als Afrikanen met ons geld zichzelf helpen?”

In ‘De Belofte’ zoekt de documentairemaker naar een antwoord. Ton: “Ik wilde geen film maken waarin de westerling kijkt naar arme negertjes, maar een film die laat zien hoe gewone Afrikanen uit een gewoon dorpje naar ons kijken.”

Een Afrikaans dorpje? In Nederland denken we dan aan een verzameling hutjes in het oerwoud. Maar Afrika verstedelijk in een rap tempo. Nog even en er wonen meer Afrikanen in de stad dan op het platteland. En veel Afrikaanse dorpjes liggen tegenwoordig in de rook van een miljoenenstad. Ook in die dorpen wonen meisjes die een hele dag brandhout kappen om ’s avonds een beetje te kunnen eten. Ton: “Over het dagelijks leven van gewone Afrikanen zie je hier nooit wat. Dat stoort me. Mensen realiseren zich niet hoe hard het dagelijks leven daar is.”

Een doodgewoon dorpje
Het decor
“De kern van het leven is in alle Afrikaanse dorpen hetzelfde”, vindt Ton. “Het filmdorp had in Tanzania kunnen liggen, maar ook in Ethiopië.” Het werd Toamfom in Ghana. Nana Asomadu Asare II, de 74-jarige chief van het dorpje, vertelt: “Lang, lang, geleden - misschien wel vijfhonderd jaar - wilde de Ashanti-koning een heilige reliek verbergen. Midden in het bos ontdekte hij een plek waar zijn jager iedere dag opnieuw een groot beest doodde. Daar verstopte hij zijn schat. Dag en nacht waakten onderdanen over het heiligdom. Zo ontstond Toamfom. Amfom betekent ‘raak schieten’ in de lokale taal, to ‘altijd’.”

Anno 2010 telt het dorpje 1500 inwoners. De asfaltweg die het dorpje in tweeën splijt eindigt 20 kilometer verderop in Ghana’s tweede stad Kumasi. In Toamfom geen hutjes van bananenbladeren. De huizen zijn groot en van steen, sommigen hebben zelfs een veranda of sierpilaren. De reliek? Die heeft chief Nana zorgvuldig opgeborgen in zijn bezemkast.

Op het eerste gezicht lijkt Toamfom niet arm. Maar grote beesten? Die eten de dorpelingen enkel in hun dromen. De enige waterpomp is kapot. De vrouwen halen water in buurdorp Kuntanase. Dat kost een cent per volle emmer. Best veel als je wilt drinken, koken en wassen terwijl je minder dan een dollar per dag verdient. De koloniale huizen blijken een façade. In een kamertje van twee bij twee meter leven vijf volwassenen drie kinderen. Ze zijn geen familie. Toch delen ze het ene matje in de ruimte. Aan de muur hangt een vergeelde kalender uit 1998.

Casting onder de mangoboom
De hoofdrollen (maart 2009)
Documentairemaker Ton verbleef in Nederland en ik (JOIN-hoofdredacteur Sanne) deed onderzoek in Ghana. Ton belde: “Wil jij een voorselectie maken van de dorpelingen die geschikt zijn voor de film?” Ik piekerde: hoe organiseer je in hemelsnaam audities in een Ghanees dorpje? Chief Nana wist er wel raad mee. Hij plantte me in een plastic kuipstoeltje onder de mangoboom voor zijn huis en trommelde het hele dorp bijeen. “In de rij! Om de beurt gaan jullie vertellen wat jullie probleem is.”

Na zonsondergang stuurde ik Ton een lijstje met mijn favorieten:

• Faustina (30, drie kinderen) is gehandicapt sinds ze vijf jaar geleden kokende olie over haar been kreeg. Haar man is dood. Ze overleeft dankzij de restjes eten van haar zussen.
• Evans (12) is de oudste zoon van Ophelia. Hij is bijna blind. Een half jaar geleden ging hij voor de derde keer op zijn bril zitten. Omdat zijn moeder geen nieuwe kan betalen gaat Evans niet meer naar school.
• Comfort (22) heeft twee kinderen (8 en 4) die in een ander dorp wonen. Vier jaar geleden onderging Comfort een zware buikoperatie waardoor ze niet voor hen kan zorgen. Haar ouders zijn dood.
• Ruth (13) verzamelt paddenstoelen en ze doet rotklusjes voor de andere inwoners van Toamfom. Sinds haar ouders zes jaar geleden overleden gaat ze niet meer naar school. Ruth slaapt buiten. Ook als het regent. Ruth wil verpleegster worden.
• Gideon (13) zit officieel wel op school. Zonder schrift mag hij van de leraar de klas niet in. Hij moet een week op het land werken om één schrift te kopen, daarom mist hij veel lessen.
• Mary (19) sjouwt stenen op een bouwplaats. Ook zij hoopte ooit verpleegster te worden. Haar vriendje betaalde haar schoolgeld. Toen raakte zij zwanger en maakte hij zich uit de voeten.
• Christopher (22) is de oudste van acht kinderen. Hij kan goed tekenen en leren. “Mijn probleem is dat mijn vader nog leeft”, vertelt Christopher. Zijn vader dronk zoveel alcohol dat zijn zenuwen beschadigden. “Hij is spastisch en geschift.” Nu gaat Christopher niet meer naar school om dokter te worden, maar om geld te verdienen in de schoolkeuken.
• Yao (40) verbleef negen jaar illegaal in Nederland. Hoewel hij in Ghana een vrouw en twee dochters heeft, stelt hij alles in het werk om zo snel mogelijk terug te keren naar Europa.

Samen met Eyeworks-producente Janneke vloog Ton naar Ghana voor de eindselectie:

Comfort

Christopher? Niet te linken aan een millenniumdoel.
Faustina? Haar huis staat te dicht op de weg - voorbijrazende busjes creëren achtergrondherrie.
Blinde Evans? Nee, de lokale kliniek wil geen filmploeg over de vloer.
Comfort? Die blijkt met de noorderzon vertrokken uit Toamfom.
Bleven over: Ruth, Gideon, Mary en Yao. “Zij zijn jong, open en energiek”, vindt Ton.

Naast de dorpelingen speelt Kofi Akonnor uit de Ghanese hoofdstad Accra een grote rol in ‘De Belofte’. Kofi is de voorzitter van de Regionale Raad voor west-Afrika en beheert daarom veel hulpgelden. Hij wil dat westerse ontwikkelingsorganisaties meer werk laten uitvoeren door Afrikanen.

Paddenstoelen plukken met Ruth
Een maand filmen (maart & april 2010)
“Zonder toestemming van de chief begin je niets in Afrika”, weet Ton. Die grote blanke mannen met camera’s en andere opnameapparatuur, die kunnen niet ongezien door een dorpje banjeren. Eerst moest Ton heel veel lauwe flessen bier drinken onder chief Nana’s mangoboom, maar daarna verleende het dorpshoofd de mannen officieel toestemming om in zijn dorp te filmen. Ton: “Eerder filmde ik in Mali, daar stroomden de mensen toe zodra de camera draaide. Hier gingen de inwoners door met hun dagelijkse bezigheden. Ik heb nog nooit zo makkelijk gefilmd. Het hielp dat we de kleinzoon van de chief inhuurden als productieassistent. Hij kwam altijd te laat, maar zijn afkomst opende deuren.”

Ruth

Een filmdag:

07:00 - Crew naar Toamfom (in een gehuurde oude taxi).

07.15 - Met Mary brandhout hakken in de bush, paddenstoelen plukken met Ruth, eten met Yao en zijn dochters of naar school met Gideon. Ton: “We liepen achter hen aan en draaiden als er iets gebeurde. Vaak zie je in films dat de maker vragen stelt tijdens de bezigheden, maar als Mary stenen sjouwde lieten we haar gewoon sjouwen. Vier keer volgden we Gideon naar school en vier keer gebeurde er  niets. Maar de vijfde keer stuurde de leraar hem weg omdat hij geen schrift had.” “We kunnen er niets aan doen”, zei de hoofdmeester. “Er zitten wel twintig kinderen als Gideon in deze klas.” “Er zijn miljoenen kinderen als Gideon in de wereld”, zegt Ton.

11.00 - Te heet, terug naar het hotel.

13.00 - Spotten “Op mijn hotelkamer bekeek ik de shots die we ’s ochtends gemaakt hadden”, vertelt Ton. “Zo zag ik welke beelden nog misten. Ook noteerde ik de mooie momenten, daardoor hoefde ik daar bij de montage niet naar te zoeken.”

“Bij het filmen van Yao’s pogingen om een visum voor Nederland te bemachtigen, stuitten we op een muur van geheimzinnigheid”, vertelt Ton. “De regelaars wilden niet op beeld.” Yao werd uit de film geknipt.

Na een maand volgen was de tijd rijp voor ‘het grote interview’. Hoewel Ruth en Gideon redelijk Engels spreken, kunnen zij zich niet écht uitdrukken in hun tweede taal. Mary’s spreekt alleen twi, de lokale taal, haar Engels is niet goed genoeg voor een serieus gesprek. Ton: “Ik maakte een lijst vragen in het Engels en Lucy, de plaatselijke onderwijzeres, stelde ze in het twi aan Mary, Gideon en Ruth. Lucy is een bekende van ze, daarom voelde het voor hen vertrouwd om haar te antwoorden.” Een Ghanees in Nederland heeft de gesprekken vertaald.

Het grote interview

Geen huilende Mary

Monteren & première (september 2010)
“In 2015 zullen honger en armoede gehalveerd zijn.” Ruth (inmiddels 15 jaar) kijkt de mensen in zaal 3 van de Rembrandtbioscoop in Utrecht recht aan. “In 2015 gaan alle kinderen naar school”, zegt Gideon (15). Mary (21) vervolgt: “In 2015 zijn mannen en vrouwen gelijkwaardig.”

De beelden van de houthakkende Mary en Ruth worden afgewisseld met shots van overenthousiaste westerlingen die Afrika beloftes doen. “Ik doseer de beelden”, zegt Ton. De documentairemaker wil de kijkers niet meteen confronteren met ellende. “Dat willen ze niet. Je moet het opbouwen.” Pas halverwege ziet het publiek dat Ruth niet alleen paddenstoelen plukt, maar ook kleren vol poep uitwast. Per dag verdient ze 85 cent. De tweejarige opleiding tot verpleegster kost 1800 euro. Zes jaar werken en niets uitgeven. Ruth’s weet dat haar droom nooit werkelijkheid wordt.

De openingsscène van de film is ook de slotscène. Ruth leest opnieuw haar millenniumdoel voor: “In 2015 zullen honger en armoede  gehalveerd zijn. Ton: “Dat vind ik het mooiste moment. Als de film begint kijk je met een open blik naar deze jongeren. Als je na een uur opnieuw ‘de beloften’ hoort, dan maakt het veel los.”

Mary

Mooie beelden die de film niet haalden? Ton: “Mary die in huilen uitbarst als ze over haar ex (de vader van haar dochtertje) praat, terwijl ze eigenlijk heel boos op hem is. Ze geeft zich al bloot, ik ga niet over lijken.”

Na de aftiteling
“Confronterend”, reageert het publiek na de aftiteling. “Eigenlijk zegt deze film alles over de millenniumdoelen”, vindt voormalig minister van ontwikkelingssamenwerking Jan Pronk. Zijn politieke tegenstander Arend Jan Boekesteijn beaamt dat.

In Toamfom hebben ze de film nog niet gezien. “Zodra de dvd’s gebrand zijn stuur ik er eentje op”, zegt Ton. Dankzij de filmploeg beschikt het dorp nu over een eigen watertoren. Een gulle gever betaalt Ruth’s schoolgeld - over twee jaar kan ze aan de slag als verpleegster. En ook voor Gideon wordt gezorgd:  de half-Ghanese Georgina Kwakye (ooit VJ bij MTV en Gladys in GTST) regelt een studiebeurs voor de jongen. “Ik heb mijn eigen ontwikkelingsorganisatie, Ghanasi. Ik hoop dat we een project kunnen opstarten om heel Toamfom te helpen.”

Beroemd? Nee, dat zijn de inwoners van Toamfom nog niet. Maar de eerste stap naar ontwikkeling is gezet: het dorpje heeft nu 111 hits op Google.

Sint had z’n mijter nog niet af, of de eerste kersttweets verschenen op mijn Twitter-timeline. Favoriet tijdens het OS-debat: “Do they know it’s Christmas?”

Sommige twitteraars geven ook meteen het antwoord, zoals lovehateapathy: “Afrikanen hebben geen sneeuw nodig om te weten dat het kerst is.” Op het busstation van Buea, Kameroen, draagt de straatverkoper vanaf 1 december een kerstmuts. Deze maand verkoopt hij geen rap-cd’s maar gospelsongs. In het winkelcentrum in Kampala, Oeganda, hangen de ballen al in de reusachtige nepboom.

Where nothing ever grows
Voor wie het niet meer weet: Do they know it’s Christmas werd in 1984 (en in 1989) opgenomen door meer dan vijftig Engelse artiesten (Band Aid) om de hongerenden in Ethiopië te helpen. Voor het gemak gaat de tekst niet alleen over de hoorn van Afrika, maar over het hele continent. “Where nothing ever grows”, zingt Paul Young. “Als je hier een zaadje in de grond stopt, heb je eten”, zei de 22-jarige Delphine toen ik kerst in Kameroen vierde. We reden langs bananenplantages en velden vol mais. Echt lekker zat ik niet, want op mijn schoot stonden twee van Delphines zes tassen met ananassen. Geloof het of niet, op 25 december eten de meeste Afrikanen, net als wij, een kerstdiner met hun familie. “Kip met fufu”, aldus Delphine. “En ananas toe.” Volgens professor Calestous Juma is Afrika (met wat technologische snufjes) in staat om over tien jaar zichzelf voeden.

De weken voor mijn Kameroense kerst schoof ik mijn restjes eten naar housekeeper Ernest. Niet omdat hij honger had, Ernest at elke dag mee uit onze pot. De kliekjes voerde hij aan zijn kuikentjes en babykonijntjes. In de aanloop naar kerst werd de schuur achter ons huis leger en leger, tot er nog een klein uitgevallen konijn hupste en bankbiljetten Ernest broekzak deden uitpuilen.
Mooi, dacht ik, nou kan hij eindelijk een golfplaten dak voor zijn nieuwe huis aanschaffen. Maar Ernest had andere plannen. Hij kocht een roze jurkje, kanten sokjes en lakschoentjes voor zijn 3-jarige dochtertje.
Met kerstcadeaus laat een Kameroense man zien hoeveel hij van zijn gezin houdt. De echtgenote wordt volgehangen met glinsterende kettingen en oorbellen. Een dochter krijgt een plastic pop met blonde krullen, zoonlief een plastic auto. Zijn alle cadeaus uitgepakt? Dan poseert het gelukkige gezin voor de kerstfotograaf. Zo kunnen buren en familieleden de goedheid van de heer des huizes tot in de eeuwigheid bewonderen.

(Foto: Deze jongen in Kribi (Kameroen) maakte een grote fout. Hij gaf zijn vriendin enkel een petje en een sleutelhanger.)

No rains nor rivers flow
Ik wil honger niet bagatelliseren. Iedere 6 seconden sterft ergens in de wereld een kind de hongerdood. Op dit moment heerst in West-Afrika de ergste hongersnood ‘sinds Ethiopië’. 12 miljoen mensen in Niger (80 procent van de bevolking) hebben niets te eten. Volgens hulporganisaties speuren dorpelingen rond mierenhopen naar verloren kruimeltjes. “No rains nor rivers flow”, zong Glenn Gregory. Maar het was juist de hevige regen die de oogst in Niger, Tsjaad, Mali en Noord-Kameroen verwoestte.

Tegenover 1 miljard hongerenden staan 2,1 miljard mensen die teveel eten. De meeste armen sterven niet omdat er geen mais of sorghum is, maar omdat ze geen toegang hebben tot de voedselvoorraden. In ongeveer 150 van de 556 Ethiopische wareda’s (districten) schiet de oogst tekort, meent Pascal Joannes, graaninkoper van de Europese Unie. Maar in West-Tigray, Wellega, de hooglanden van Bale en Arsi en andere regio’s ligt jaarlijks graan te rotten. De boeren verkopen hun overschot niet aan de hongerregio’s. Het transport is te duur. Bovendien krijgen armen hun graan gratis van hulporganisaties. Tenminste, dat is de bedoeling. Tijdens de hongersnood van 1984 vocht de Ethiopische regering tegen opstandelingen in het noorden Eritrea en in Tigray. Rebel Gebremedhin Araya schat dat $ 95 miljoen van de voedselhulp van de Engelse kerstzangers besteed is aan politieke steun en wapens voor de rebellen, en maar $ 5 miljoen aan voedselhulp. Een overschatting, meent Band Aid’s man in Ethiopië. Volgens hem belandde slechts 20 procent van het donorgeld in handen van de rebellen. Ook in andere conflictgebieden (denk aan Oeganda, Somalië en Soedan) eigenen soldaten en rebellen zich voor burgers bestemd voedsel toe. Van de tien corruptste landen in de wereld liggen er vijf in sub-Sahara Afrika. Bijna de helft van de Afrikanen betaalde het afgelopen jaar smeergeld aan een politieagent. Daarover zingt niemand.

They know!
Juist in de tijd voor kerst viert corruptie hoogtij. Ook agenten en ambtenaren willen hun gezin verwennen tijdens de feestdagen. Cadeaus kosten geld. Maar de meeste agenten fokken, in tegenstelling tot housekeeper Ernest, geen kippen. In december verdubbelt het aantal roadblocks op de Kameroense wegen. Agenten inspecteren de passagiers die voor de feestdagen huiswaarts keren. Altijd blijkt ‘iets mis met de papieren’ van een inzittende. Geeft de reiziger oom agent een kleine fooi, dan knijpt die een oogje toe. “Het is tenslotte bijna kerst.”

“Pas op je tas”, waarschuwde Ernest begin december. Stelen is in Kameroen niet aan te raden. Een betrapte kruimeldief krijgt een autoband om zijn middel, dan gaat de fik erin. Voor kerst bestelen Kameroeners als Robin Hoods rijkere landgenoten. Drie keer zag ik hoe een zakkenroller werd betrapt. Ik hield mijn adem in, maar de omstanders bleken te druk met het regelen van eigen presentjes om de kruimeldieven te lynchen.

Terug naar de hoofdvraag: “Do they know it’s Christmas?” Absoluut. Ik krijg de eerste kerstmails uit Afrika al binnen. Ernest geeft zijn dochtertje ook dit jaar een roze jurk, de oude past niet meer. “Happy Holidays, sister”, mailde hij. “Mijn huis heeft nog  geen dak.” Band Aid leerde Afrikanen een wijze les: met kerst kun je je altijd tot een blanke wenden. ]]> http://www.sanneterlingen.nl/2010/12/09/christmas-time-is/feed/ http://www.sanneterlingen.nl/2010/11/06/het-succes-van-100-tophomos-is/ http://www.sanneterlingen.nl/2010/11/06/het-succes-van-100-tophomos-is/#comments Sat, 06 Nov 2010 12:33:45 +0000 sanne http://www.sanneterlingen.nl/?p=507

Geen beter seizoen voor lijstjes dan de herfst. Quote presenteerde de lijst van 500 rijkste Nederlanders, Opzij rangschikte de 100 machtigste vrouwen, VIVA koos 400 vrouwen jonger dan 38 en Dr. Yep wees de 30 beste ziekenhuizen aan. En de Oegandese krant Rolling Stone? Die publiceerde de namen en foto’s van honderd ‘top-homoseksuelen’.

Wat is het nut van tijdschrift-lijstjes? Dat zoek ik momenteel uit voor het volgend voorjaar te verschijnen Handboek voor Tijdschriftjournalistiek. Hoe magnifiek de artikelen in Quote ook zijn, de rijkste Nederlander genereert jaar na jaar het meeste nieuws. De gewone Quote heeft een oplage van 20.000 exemplaren, van de Quote 500 worden 80.000 stuks verkocht. Wie kan het Rolling Stone-hoofdredacteur Giles Muhame kwalijk nemen dat hij zijn gemiddelde van 2.000 verkochte krantjes wil ophogen?

“The Monitor weigerde mijn salaris te verhogen”, vertelde de Oegandese journalist Richard Tusiime me in 2007. In 2001 verruilde hij de kwaliteitskrant voor de door hem zelf opgezette roddeluitgave Red Pepper. Zes jaar lang vulde hij de cover met heimelijke vrijpartijen van FU-ers (Famous Ugandans). Het bedrag op zijn bankrekening steeg aanzienlijk, maar niet genoeg. Dus verzon hij iets nieuws: Homo Terror! Juist toen ik mijn eerste journalistieke stappen op Afrikaanse bodem zette, onthulde de Pepper de identiteit van ‘prominente homo’s’. “Zeg Richard, willen de Oegandezen dit lezen” vroeg ik. “Absoluut”, antwoordde hij. “Vorige week demonstreerden de homo’s. Ze droegen maskers. Door ze te ontmaskeren laat ik zien dat homo’s hele gewone mensen zijn. Homo’s zijn trots als ze mijn krant halen.”

“Lulkoek”, vond een van deze prominente homo’s. Zo zei hij het niet letterlijk, maar een betere samenvatting van zijn verontwaardigde relaas kan ik niet geven. Het kostte me een maand om blogger GayUganda ervan te overtuigen dat hij zich veilig door mij kon laten interviewen. “Voorzichtigheid is mijn tweede natuur” zei hij toen we elkaar eindelijk troffen in een luxe countryclub. “Er is juist een nieuwe homo-knokploeg opgericht.” Toch wilde de 37-jarige homo zijn verhaal doen. Maar ik moest hem Moses noemen, zijn kale bol beschrijven als behaard en melden dat hij op een school werkt. Dankzij de Pepper weet heel Oeganda dat Moses homo is. “Maar daarom wil ik er nog niet openlijk over praten.” Toen Moses een week nadien demonstreerde, zette hij zoals altijd zijn masker op. Toch pikte ik hem er meteen uit: nooit eerder ontmoette ik een man met zulke vooruitstekende tanden. Bovendien is er maar een demonstrant met een glinsterend horloge  van merk X om zijn pols.

Tot diep in de nacht werkte ik aan mijn artikel. “Homo-terror in Oeganda? Geen nieuws”, reageerden Volkskrant, Trouw, NRC en zelfs IS. Na drie dagen mailen hapte Nieuwe Revu. De Oegandese homo’s kregen 200 woorden in het blad van 2 december.

Ondertussen nam de homo-onvriendelijkheid in Oeganda toe. De regering discussieert over een wet om homoseksualiteit met de dood te bestraffen. De populaire dominee Martin Ssempa vertoont woeste homoporno tijdens zijn kerkdienst om zijn volgelingen de stuipen op het lijf te jagen. In april 2009 publiceerde de Pepper het Killer Dossier (ondertitel: tophomo’s in Uganda named). Op internet circuleert een filmpje van een persconferentie waarbij de spreker beeldend uitlegt dat homo’s “aan elkaars anus likken alsof het een ijsje is”, ook als er poep uitkomt. Geen nieuws in Nederland, ook al zit IS-redacteur Arne Doornebal in het publiek.

Maar de 100 top-homo’s van Rolling Stone? Daar werd over bericht door de NOS, Volkskrant, Trouw, NRC en Spits. RS-hoofdredacteur Giles kijkt naar het westen om zijn krant tot een succes te maken. Hij speelt in op het westerse rookverbod door te verklaren dat gays gevaarlijker zijn dan sigaretten. Homo’s zouden scholieren ronselen als ‘loverboys’. De foto’s van de homo’s? Die plukte hij van Facebook. En hij heeft succes. Dankzij zijn herfstige homo-lijstje vervierdubbelde de oplage van de Rolling Stone tot 8.000 exemplaren.

Leraar Moses? Die liet zich interviewen door CNN. Anoniem. Alleen zijn vooruitstekende tanden en glimmende horloge komen prominent in beeld.

* De gemiddelde Oegandese krant wordt door 10 personen gelezen.

“Verkrachting is een effectief oorlogswapen,” zegt dokter Nene. Ze werkt in het Panzi-ziekenhuis in Bukavu. “Het is veiliger dan een vuurgevecht, goedkoper en verkrachtingen trekken minder aandacht van de internationale gemeenschap dan stapels lijken. Stel: een militair schiet een dorpeling dood. Nadat het lichaam is begraven gaat het normale leven verder. Maar als een vader op het dorpsplein moet toekijken hoe een militair zijn dochter penetreert met de loop van een geweer, dan is de schaamte zo groot dat de hele gemeenschap wegvlucht.” In ziekenhuis Panzi opereren ze al tien jaar tien verkrachtingsslachtoffers per dag. De meeste patiënten hebben een fistel: de wand tussen hun plasbuis en de vagina is vernietigd. Ze lekken de hele dag urine. Nene: “Als het slachtoffer met een me is bewerkt, is ze relatief makkelijk te opereren. Een mes creëert een recht wond. Maar sommige vrouwen zijn in hun vagina geschoten. Hun plasbuis, blaas, vagina en baarmoeder zijn geëxplodeerd.”

We zijn op pad met Caecilia van Peski. Aanleiding voor haar bezoek aan dit Afrikaanse land is het tienjarige bestaan van Resolutie 1325, een afspraak die vrouwen in conflictgebieden moet beschermen. Oost-Congo is volgens de VN de ‘verkrachtingshoofdstad van de wereld’.
“Voor ik vrouwenvertegenwoordiger werd hield ik me niet speciaal met vrouwen bezig”, vertelt Caecilia. Ze trad op als verkiezingswaarnemer en richtte zich op democratie en wederopbouw. Ze zit in het bestuur van de Nederlandse Vereniging voor de Verenigde Naties. De Nederlandse Vrouwen Raad droeg haar voor aan de Minister van Buitenlandse Zaken voor benoeming tot Vrouwenvertegenwoordiger. “Ik ben van na de Dolle Mina’s. In mijn ogen hadden vrouwen in Nederland het goed geregeld. Nu weet ik dat vrouwen ook in de westerse wereld ondergeschikt zijn aan mannen. Ze doen mee, maar de mannen bepalen. Vrouwen krijgen 7 procent minder salaris. Minder dan één op de tien militairen is vrouw.”
In Congo is het gevaarlijker om vrouw te zijn dan soldaat. Alleen al in noord- en zuid-Kivu, de provincies die Caecilia bezoekt, werden vorig jaar 9000 vrouwen verkracht. Meer dan 20 vrouwen per dag.

De Congolese grondwet is de enige in de wereld die seksueel geweld expliciet verbiedt. Ook de Congolese regering ondertekende Resolutie 1325. Maar nog geen twee weken voor het bezoek van Caecilia verkrachtten gewapende mannen ruim driehonderd vrouwen en kinderen. Drie dagen lang. Zelfs de nabij gelegerde blauwhelmen konden het geweld niet voorkomen. Op het eerste gezicht betekent de resolutie hier helemaal niets.
Schijn bedriegt, blijkt als Caecilia het dorpje Mumoshi bezoekt. Ongeveer honderd vrouwen zingen als de vrouwenvertegenwoordiger uit de auto stapt. Voor de gelegenheid dragen ze een zelfgeknutselde papieren muts. ‘SARCAF’ staat erop gestift. SARCAF is de lokale organisatie die de vrouwen hulp biedt. ‘1325′ voegden zeker twintig vrouwen daaraan toe. Caecilia: “Zo mooi! Ik weet niet of de vrouwen de inhoud van de resolutie kennen, maar ze snappen dat hij te maken heeft met hun eigen situatie.”
De vrouwen gaan Caecilia voor naar een houten schuur die dienst doet als kerk. Ze nemen plaats op houten bankjes. Caecilia zit op een plastic kuipstoeltje voorin. Een vrouw in een gehaakt, wit vest gaat voor haar staan. “Als mijn man doodgaat heb ik recht op zijn spullen. Dat wist ik vroeger niet.” Het vrouwtje naast haar slaat steeds haar armen om haar eigen schouders, alsof ze zich zo weet te beschermen. “Mijn man mag me niet slaan.”
Er zijn ook mannen in de zaal. Drie, op het achterste bankje. De langste, een boer van eind dertig, werd een jaar geleden het bos in gejaagd door een groep gewapende mannen. “Ik moest drie vrouwen verkrachten. Ik wilde niet. Toen trapten ze zo hard dat ik bloed plaste.”
“Of iemand me raakt hangt niet af van de ellende die diegene heeft doorstaan. Het is iets in de persoonlijkheid”, zegt Caecilia. Bij het uitgaan van de kerk knielt ze naast een bejaard vrouwtje dat nog kleiner is dan het hekje waar ze voor zit. “Echt een engeltje. Zoals ze naar me lacht. Ze vertelde dat ze ook misbruikt is, maar ze zit hier omdat ze rechten wil voor gehandicapten. Dat vind ik bijzonder.”

Eindeloos luisteren, honderden nieuwe indrukken opdoen, om vijf uur opstaan, na middernacht naar bed gaan en na Congo nog door naar New York… Hoe houdt Caecilia het vol? “Ik doe niet aan sport. Tel al die uren die je in de sportschool doorbrengt maar eens op. Langer leven? Ik leef liever nu op volle kracht. Ik doe ook niet aan vakanties. Geen week Italië.” Ze wijst naar het Kivu-meer dat opduikt achter de struiken met roze bloemen. “Dit is toch prachtig?”
Zoveel reizen en werken als ze nu doet, had ze met een gezin niet gedaan. “Kinderen zijn niet met een dergelijke carrière te combineren. Zo’n leven wens ik een kind niet. Mijn moeder wandelde met mij en de hond als ik uit school kwam.” Als ze straks thuiskomt zit er ook een hond op Caecilia te wachten. “Floepsie! Hij is een rond Jack Russelltje. Ik haalde hem negen jaar geleden uit het asiel, ik schat dat hij nu zestien is. Floepsie is mijn substituut-kind.”
Caecilia komt uit een familie van predikanten en diplomaten. Haar ouders brachten haar medeleven bij. “Een tijdje kwam er iedere zaterdag een asielzoeker uit Congo bij ons eten. Ik zag al vroeg wat anderen moesten meemaken.” Ze is lid van de Remonstrantse gemeente. Vrijzinnig, maar de geloofsbelevenis zit heel diep. “God heeft niets te maken met de oorlog in Congo. Ik vind dat ik anderen moet helpen, ik denk dat God het zo bedoeld heeft. Dat we Congo niet zó moeten laten.”
Ze gaat verder: “Mijn ouders zijn overleden. Dat was ook een bevrijding. Ik heb jaren voor hen gezorgd. Ze waren ziek - mijn moeder had early onzet alzheimer, mijn vader vasculaire dementie (waarbij de hersenen afsterven door verstoring van de bloedtoevoer, red.) Jarenlang schrok ik als de telefoon ging. Was mijn moeder gevallen? Had mijn vader longontsteking? Nu ben ik niet meer bang. Ik ben minder kwetsbaar, want zo sterk wordt de band met iemand nooit meer.”

Veel van de vrouwen die Caecilia in Congo ontmoet helpen andere vrouwen mede om het gevoel van onmacht te verminderen. “Ik kan onmogelijk al mijn familieleden behoeden voor seksueel geweld”, zegt dokter Nene. “In het Panzi-ziekenhuis help ik vrouwen die niet beschermd konden worden.”
Advocate Claudine Tsongo Mbalamya (31, initiatiefneemster van Dynamiques des Femmes Juristes (DFJ)) verleent gratis rechtsbijstand aan verkrachte vrouwen. “Congo is corrupt. Vaak is een verkrachter na een maand weer op vrije voeten. Uit geldgebrek en uit schaamte ontvangen slachtoffers liever een kip van de familie van de dader, dan dat ze hem voor het gerecht slepen.” Daar staat Claudine niet achter. “Vrouwen moeten zichtbaar verweer bieden zodat anderen zien dat het niet normaal is wat mannen hier doen. Alleen dan kan het geweld afnemen.” In 2006 bracht DFJ 21 zaken voor de rechter, in 2009 waren het er 92. Claudine: “We wonnen er 63. Dankzij Resolutie 1325 staan we sterker.”
Claudine en Nene symboliseren de kracht van de resolutie en de boodschap die Caecilia tijdens de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties in New York wil overbrengen: vrouwen zijn niet alleen slachtoffer maar ook agents of change.

“Ik zag hoe een vrouw van tachtig stierf aan de gevolgen van een verkrachting omdat ze geen dokter kon betalen”, vertelt Justine Masika (43, initiatiefneemster van Synergie des Femmes contre les violence sexuelles). Sinds die dag regelt Justine dat verkrachtingsslachtoffers niet alleen medische, maar ook psychische hulp krijgen. Ze organiseert workshops, praatgroepen. Ze verstrekt leningen. Krijgt ze bewijsmateriaal in handen? Dan stuurt ze dat naar het Internationaal Strafhof in Den Haag. Niet alle Congolezen zijn daar blij mee. Drie jaar geleden drongen zes militairen Justines huis binnen terwijl zij aan het werk was. De mannen hielden haar zes kinderen onder schot en bonden hen vast. “Eentje schopte mijn oudste dochter (24) zo hard in haar gezicht dat haar tand eruit vloog.” Bij jongste dochter duwden ze een mes in haar anus. Justine: “Toen ik thuiskwam, vluchtten de mannen. Ik herkende er één, hij woonde bij ons in de straat. Hij is nooit opgepakt.”
Majoor Honorine, ooit de eerste vrouwelijke politieagent in Bukavu, betrapte haar meerdere toen die een meisje verkrachtte. “Ik sloeg hem in de boeien. Hij bleek het broertje van de hoofdcommissaris, dus hij was binnen vijf minuten vrij.” Honorine verdween zelf achter slot en grendel. “Drie dagen wist niemand waar ik zat. Niemand bracht me eten of drinken. President Kabila wist ervan, hij deed niks!” Pas toen internationale mensenrechtenorganisaties zich ermee bemoeiden kwam de agente vrij. “Stoppen met werken zou een teken van zwakte zijn. Ik wil mijn kinderen leren dat vrouwen sterk zijn.”

Na haar toespraak in New York loopt Caecilia’s mandaat als vrouwenvertegenwoordiger af. Op 1 november vertrek ze naar Gori, Georgië, om daar als mensenrechtenexpert het democratiseringsproces in de gaten te houden. “Ik ga verder als lobbyist voor vrede, voor verzoening en wederopbouw. Daar horen vrouwen bij, maar ook mannen en kinderen. Alleen Floepsie… De reis is te zwaar voor zo’n oud hondje, hij blijft dus hier. Daar heb ik slapeloze nachten van gehad. Het is de prijs die ik moet betalen om dit werk te doen.”
Als ze zichzelf kritisch onder de loep neemt, moet ze bekennen dat het niet alleen compassie is die haar drijft. “Ik voel een soort existentiële angst. Mijn vader maakte de Tweede Wereldoorlog bewust mee, daar vertelde hij over. Dat is nog geen zeventig jaar geleden. De laatste jaren heb ik heel veel crisisgebieden bezocht. Iedere keer opnieuw zag ik dat iets heel kleins iets verschrikkelijks in gang kan zetten. Mijn eigen bolwerk is ook niet veilig, realiseerde ik me. Oorlog kan zo weer voor de deur staan. denk dat ik daar grip op wil krijgen door kennis te verzamelen en door anderen te helpen. Op die manier help ik eigenlijk mezelf.”

Zijn de vrouwen in Congo geholpen met Caecilia’s zeven minuten durende speech tijdens de Algemene Ledenvergadering van de VN in New York? “Ik neem aan dat de mensen achter die landenbordjes ook moeten plassen. Er is vast koffiepauze? Buiten de zaal zijn ze aanspreekbaar. Dan schiet ik ze aan.” Maar de toespraak is niet het belangrijkst, vindt Caecilia. “Als vrouwenvertegenwoordiger ben ik een duidelijk aanspreekpunt. Ik krijg met weinig energie veel voor elkaar.” Ze brengt personen met ideeën in contact met anderen die in staat zijn die plannen uit te voeren, mensen die hulp nodig hebben koppelt ze aan mensen die hulp willen bieden.
De vrouwen in Congo willen veilig over straat en eten op hun bord. Toch leggen ze hun werk neer om Caecilia te zien. “Al die organisaties kunnen vertellen dat de vrouwenvertegenwoordiger van de VN hun projecten bezocht. Dat verleent de vrouwen en hun werkzaamheden status, net als het bestaan van Resolutie 1325.”

CAECILIA WIE?
Geboren 1970, als dochter van een remonstrants predikant en een kleuterleidster. Kleindochter van Jan Tinbergen, de econoom en Nobelprijswinnaar die vijftig jaar geleden de VN toesprak in een toespraak die de basis vormde van de huidige Millenniumontwikkelingsdoelen. Opgegroeid in Kanton Graubünden, Zwitserland. Volgde de opleidingen educatieve en culturele psychologie, psychotraumatologie, ontwikkelingsstudies, civilian personnel of peacekeeping and peace-building operations. Promoveert op culturele verschillen bij internationale verkiezingen. Zit ondermeer in het bestuur van IKV Pax Christi. Is de 65^e Nederlandse VN-vrouwenvertegenwoordiger. Zal in die functie een zeven minuten durende speech houden tijdens de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties in New York. Haar thema? Vrouwen, vrede en veiligheid in de context van goed democratisch bestuur.
Website vanpeskiconsult.org

DE GROTE AFRIKAANSE OORLOG
De oorlog in de Democratische Republiek Congo is grotendeels het gevolg van de genocide in buurland Rwanda. Tussen 1994 en 1998 vermoordden de Hutu’s daar bijna een miljoen Tutsi’s. Nadat in 1998 de vrede was getekend en een regime van Tutsi’s aan de macht kwam, vluchtten veel Hutu-daders naar Congo. Het Rwandese leger viel oost-Congo binnen om die Hutu’s te bestrijden. Strijdkrachten uit Oeganda en Burundi ondersteunden de Rwandezen. Zij leverden wapens aan rebellengroepen die ook tegen de Hutu’s vochten.
Toen de toenmalige president Laurent-Désiré Kabila de Tutsi’s uit zijn regering zette en eiste dat de Rwandezen en de Oegandezen zijn land verlieten, keerden deze buurlanden zich tegen Congo. Angola, Namibië en Zimbabwe schaarden zich achter Kabila. Al die landen vochten op Congolees grondgebied. Tot 2003. Sindsdien is het officieel vrede. In het oosten van het land vechten allerlei milities echter onverminderd door.
In 2008 stierven maandelijks 45.000 Congolezen door indirecte gevolgen van de oorlog. In totaal kwamen 3 tot 5 miljoen mensen om. Meer dan in Bosnië, Irak en Afghanistan bij elkaar.
De 200.000 tot 500.000 vrouwen die een verkrachting overleefden, werden gemiddeld door 3,86 mannen verkracht. 20 procent raakte besmet met hiv/aids, eveneens 20 procent liep onherstelbare schade op aan de geslachtsorganen. Zeker 80 procent van de verkrachte vrouwen werd door hun echtgenoot verlaten.

Resolutie 1325
Op 31 oktober 2000 werd Resolutie 1325 unaniem aangenomen door de leden van de VN-Veiligheidsraad. De resolutie erkent de bijzondere positie van vrouwen in conflictsituaties.
Een voorbeeld? Tussen de Rwandese vluchtelingen die kilometers moesten lopen, liepen zwangere vrouwen. Bij sommigen leidde de zware mars tot complicaties, anderen bevielen langs de kant van de weg, zonder dokter in de buurt.
Resolutie 1325 kent vier speerpunten: geen onschendbaarheid (en dus wel vervolging van daders), specifieke bescherming van meisjes en vrouwen in conflictgebieden, het aanstellen van vrouwelijke soldaten in vredesmissies en het betrekken van vrouwen bij vredesonderhandelingen. 1325 benadrukt de kracht van vrouwen om zelf iets aan hun situatie te veranderen.

Sanne gaat weer op reis. Geen pretreisje dit keer, want ze bezoekt oost-Congo, de ‘verkrachtingshoofdstad’ van de wereld. Daar trekken mannen zich niets aan van VN-resolutie 1325, die vrouwen in oorlogsgebieden moet beschermen tegen seksueel geweld.

“Hij vroeg haar of ze een snoepje wilde”, vertelt de moeder van Ketia me. “Een roze zuurtje, hij wist dat ze die het lekkerst vindt.” Ketia is een meisje van vijf. Ze zit op de houten stoel tegenover mij, haar witte sportschoentjes bungelen twintig centimeter boven de grond. Ze zegt geen woord. “Zo is ze al twee weken”, zegt haar moeder. Sinds de 15-jarige zoon van hun huiseigenaar “zijn seks in haar seks duwde”.
Seksueel geweld is in het oosten van Congo aan de orde van de dag. Hoeveel meisjes en vrouwen precies verkracht zijn, weet niemand. Een schatting? Tussen de 200.000 en een half miljoen vrouwen sinds de start van de oorlog in 1998. Alleen al in de provincies noord- en zuid-Kivu waar wij nu rondreizen, werden vorig jaar 9000 vrouwen verkracht, meer dan 20 vrouwen per dag. Die vrouwen lopen niet alleen een trauma op, 20 procent raakt ook nog eens besmet met het  HIV-virus.Er is te weinig aandacht voor de problemen van vrouwen in Congo, vindt de Nederlandse ontwikkelingsorganisatie ICCO. Daarom, en omdat VN- resolutie 1325 (een internationale afspraak die vrouwen in conflictgebieden moet beschermen) tien jaar bestaat nodigde ICCO VN-vrouwenvertegenwoordiger Caecilia van Peski uit om de situatie in Congo met eigen ogen te bekijken. Omdat ook het publiek moet horen over de verkrachtingen hier nodige ICCO drie journalisten uit om met Caecilia mee te reizen: Jaan (freelancer voor Wordt Vervolgd en Amnesty International), Nico (Reformatorisch Dagblad) en mij.

Vernielde jurk
Tijdens de tour moeten we ons aan strikte veiligheidsregels houden: niet zelfstandig rondbanjeren op straat, geen foto’s maken van militairen, politieagenten, grensovergangen en overheidsgebouwen. Buiten de stad rijden we met meerdere terreinwagens achter elkaar, dat v verkleint de kans op kidnapping of een gewapende overval.De regels zijn niet voor niets: hoewel het officieel al zeven jaar vrede is, ontraadt het ministerie van Buitenlandse Zaken alle reizen naar oost-Congo. In het oosten huizen Mai Mai-rebellen, Rwandese genocide-plegers (Hutu’s die Tutsi’s vermoordden), Tutsi’s die andere Tutsi’s tegen die Rwandese Hutu’s beschermen en slechtbetaalde regeringssoldaten, die hun wapens gebruiken om extra inkomsten te eisen. Wie tegen wie vecht is allang niet meer te volgen. In 2008 stierven iedere maand 45.000 mensen aan de indirecte gevolgen van de oorlog.
Omdat ik niet elke dag verkrachtingsslachtoffers interview, geeft ICCO ook daarvoor instructies. “Niet onderbreken. Niet aanstaren. Moet het meisje huilen? Laat haar dan huilen.”
Het klinkt simpel, maar als de tranen over Ketia’s wangen rollen als haar moeder over de snoepjes vertelt, wil ik alleen maar dat de moeder stopt met praten. Dat Ketia buiten gaat spelen. Maar ik laat haar moeder uitpraten en geef Ketia een koekje.
Na Ketia spreek ik met Deborah (13). Zij werd verkracht toen ze twee weken geleden brandhout zocht. Twee gewapende mannen sprongen uit de bosjes, duwden haar op de grond en klommen om beurten op haar. Ze scheurden haar enige omslagdoek kapot. Halfnaakt liep Deborah naar huis. “Toen mijn moeder mijn vernielde jurk zag, sloeg ze me totdat ik over de mannen vertelde.”
Deborah en Ketia worden opgevangen door Synergie des Femmes, een Congolese hulporganisatie waar ICCO mee samenwerkt. Oprichtster Justine Masika: “Ketia werd 40 uur na de verkrachting binnengebracht. Omdat ze zo snel kwam, krijgt ze pillen die de kans op aids verkleinen. Veel vrouwen kloppen pas aan als ze lichamelijke klachten krijgen. Dan is het te laat.”

Verwoeste geslachtsdelen
“Verkrachting is een effectief oorlogswapen”, vertelt dokter Nene. Ze werkt in het Panzi-hospitaal in Bukavu, een van de eerste plekken die we aandoen op onze reis. Toen het ziekenhuis in 1999 de deuren opende, bleek de eerste patiënt een verkrachtingsslachtoffer. Meer dan 25.000 verkrachte vrouwen volgden. Op het vlak van fistel-operaties is Panzi inmiddels het meest gespecialiseerde ziekenhuis ter wereld. “Een fistel is een kapotte scheidingswand tussen de blaas en de vagina. Iemand met een fistel lekt de hele dag beetjes urine”, legt Justine van Synergie uit. “Een vrouw met een fistel stinkt zo dat je nog geen vijf minuten met haar in een ruimte kunt zitten.” Dokter Nene: “Gemiddeld wordt een vrouw niet door één, maar door vier mannen verkracht. Er zijn hier vrouwen bij wie brandend plastic tegen de vagina werd gedrukt. Bij anderen werd een geweer in de vagina geduwd en daarna afgevuurd. Dan exploderen de blaas en de baarmoeder. Hoe wij zoiets moeten repareren is nergens opgeschreven.” Een dergelijke daad kost hooguit één kogel. Het is goedkoper om een dorp schrik aan te jagen door vrouwen bruut te verkrachten, dan om in het wilde weg op inwoners te schieten. Bovendien trekken stapels lijken internationale aandacht, terwijl verkrachte vrouwen zich juist uit schaamte verstoppen. Zo blijven de misdaden in Congo grotendeels onopgemerkt en kunnen de daders doorvechten.

Regels die vrouwen beschermen
Pas als we ’s avonds naar ons hotel rijden zie ik hoe mooi oost-Congo is. In de bomen langs de rode zandweg groeien roze bloemen. Felgekleurde vogeltjes vliegen van om ons heen. In de verte schittert het immense Kivu-meer. Onze chauffeur draait een bandje met Italiaanse circusmuziek en journalist Jaan deelt Mentosjes uit. Het lijkt alsof alle gruwelen waarover we vandaag hoorden zich ergens anders afspelen.
Als we de volgende dag het projectterrein van SARCAF (ook een Congolese organisatie waar ICCO mee samenwerkt) oprijden heerst de opgewekte stemming nog steeds. Vrouwen met zelfgeknutselde papieren mutsen zingen ons toe als we uit de auto stappen. In een grote stoet wandelen we naar de kerk. Iedereen ploft neer op de houten bankjes en opeens is het weer serieus: één voor één vertellen de dorpsvrouwen wat hen is overkomen, enkel omdat ze vrouw zijn. “1325″ staat op de muts van de eerste vrouw die haar verhaal doet. Ik laat mijn blik over de andere vrouwen in de kerk glijden en zie dat ze niet de enige is die de cijfers van de resolutie op haar muts schreef.
1325 is bedoeld voor alle vrouwen in de wereld, maar ik wist voor deze reis niet dat de resolutie bestond. De vrouwen in dit afgelegen dorpje wel. “Het betekent dat wij terecht voor onszelf opkomen”, vat een iel vrouwtje van vijftig samen. “Vorige week vertelde ik mijn zoon dat hij de erfenis van mijn man, zijn vader, met mij moet delen. Ha!”
Vrouwenbeschermende regels zat in Congo. Het is zelfs het enige land in de wereld met een grondwet die seksueel geweld expliciet verbiedt. Maar wat heb je aan regels als ze niet worden nageleefd? Voor Majoor Honorine, ooit de eerste vrouwelijke politieagent in Bukavu, is het een dagelijks gevecht om vrouwen te beschermen. “Ik betrapte mijn commandant terwijl hij een meisje verkrachtte. Die commandant bleek de jongere broer van mijn baas. Niet hij werd in de boeien geslagen, maar ik! Drie dagen sloten ze me op. Zonder eten of drinken. Zelfs de president wist het. Hij greep niet in. Toch stop ik niet met werken, dat zou een teken van zwakte zijn. Ik wil mijn vier kinderen leren dat vrouwen sterk zijn.”

Hoe heet je moeder?
Nog voor zonsopgang klinkt mijn wekker. We vertrekken naar Goma, de hoofdstad van de provincie Noord-Kivu. De weg is onbegaanbaar, dus reizen we per boot. Nou ja, per bootje. De grote Queen Kivu is kapot dus zitten we als sardientjes in een vervangend blikje.
Wat volgt is een ochtend vol formaliteiten. We betreden een nieuwe provincie, dus worden onze paspoorten nog eens gecontroleerd. Net als onze visums, de gele vaccinatieboekjes en de papieren waarop staat ‘wat we in Congo komen doen’. De pafferige dienstdoende ambtenaar pakt onze mobieltjes af, loodst ons naar een klein kamertje en vuurt daar de ene vraag na de andere op ons af: “Naar welke basisschool ging jij? Wat deed je in 2007 in Oeganda? Hoe heet je moeder?” Collega Jaan krijgt op zijn kop. “Je moet op je formulier vermelden dat je een kale plek op je hoofd hebt. Dat is een bijzonder uiterlijk kenmerk!”

Goma voelt harder dan Bukavu. De wegen zijn niet rood van het stofzand maar donkergrijs met scherpe punten puimsteen, een gevolg van een vulkaanuitbarsting in 2002. Hete lava stroomde door de stad en sloeg hele verdiepingen van huizen. Om het kwartier raast een vliegtuigje laag over, gevuld met hulpgoederen, VN-medewerkers of mineralen uit een van de nabije mijnen.
Begeleid door Claudine (31), een advocate in rode jurk en oprichtster van Dynamiques de Femmes Juristes (DFJ, een andere door ICCO gesteunde organisatie) haasten we ons naar de militaire rechtbank, een houten barak. Daar blijkt dat het papierwerk in Congo niet altijd zo secuur wordt afgehandeld als bij de grensposten. Meer dan een uur debatteren de aanklager en de verdachte, een lange dunne soldaat, over de leeftijd van Sifa, het slachtoffer. Is het meisje 17, en dus minderjarig, of 19? Sifa heeft geen geboorteakte waarop staat hoe oud ze is, dus besluit de rechter om de zaak op te schorten. Beide partijen krijgen een week om bewijsmateriaal te verzamelen. Over de verkrachting is met geen woord gerept.
“Veel vrouwen beschikken niet over het geld om hun verkrachter voor de rechter te brengen”, vertelt advocate Claudine. “Als ze het wel doen, komt de dader vaak zo weer vrij. Wij hebben geen labs om DNA uit spermacellen te halen. Enkel getuigen. Veel rechters vertrouwen eerder de woorden van een man dan die van een vrouw. Of ze laten zich omkopen. Daarom ontvangen vrouwen liever een kip van de familie van de dader, dan dat ze een rechtszaak aanspannen.”
Slachtoffers moeten zichtbaar worden, vindt Claudine. Vrouwen in Congo moeten zien dat het niet normaal is wat mannen hen aandoen, dat ze daartegen in het verweer moeten komen. “Alleen dan zal het geweld hier afnemen.” Claudine brengt de zaken van arme vrouwen gratis voor de rechter. “Dankzij resolutie 1325 staan we sterker. In 2009 wonnen we 63 van de 92 rechtszaken.”

Niet alleen slachtoffer
In het hotel kan ik de slaap niet vatten. Voor het eerst ben ik me bewust van de onderhuidse spanning die het verblijven in oorlogsgebied met zich meebrengt. Als een vliegtuigje laag overvliegt denk ik niet aan hulpgoederen, maar aan bommen, al weet ik luchtaanvallen zelden voorkomen. Ik hoor gerommel in de kamer naast de mijne. Komen rebellen me kidnappen? Kunnen mijn ouders wel een miljoen losgeld betalen?
Bij het ontbijt blijkt collega Jaan verantwoordelijk voor de nachtelijke geluiden. Hij zat dankzij het Congolese eten de hele nacht op de wc.
Met dikke blauwe kringen onder mijn ogen van de doorwaakte nacht zit ik even later tegenover Furaha (17), alweer een slachtoffer. Ze klemt haar anderhalf jaar oude dochtertje Denise dicht tegen zich aan. “Het gevolg van de verkrachting.” Ik voel me schuldig als ik mijn kladblok erbij pak en Furaha vraag of ze van het kind van haar verkrachter kan houden, of ze me alle ellendige gebeurtenissen uit haar leven wil vertellen. Furaha recht haar rug, ze kijkt me strak aan. “Toen bleek dat ik zwanger was jaagden ze me weg uit het dorp, ze vergiftigden mijn moeder en mijn zusje. Ze zijn dood. Maar Denise is voor mij niet het kind van mijn verkrachter, ze is mijn dochter. Ik wil een betere toekomst voor haar.” Ze checkt of ik opschrijf wat ze zegt. Ze is de zoveelste Congolese die over de VN-resolutie begint die vrouwen moet beschermen. “Dat is toch waar 1325 om draait? Dat vrouwen niet alleen slachtoffer zijn, maar ook de personen die de problemen kunnen verminderen? Daarom zit ik nu hier. Mensen moeten weten wat hier in Congo gebeurt. Het is goed dat jij hier bent om dat voor mij op te schrijven.”

Resolutie 1325
Op 31 oktober 2000 werd resolutie 1325 unaniem aangenomen door de VN. De resolutie erkent dat oorlogen en gewapende conflicten een buitengewoon groot effect hebben op het leven van vrouwen. Een voorbeeld? Als duizenden vluchtelingen honderden kilometers moeten lopen om zichzelf in veiligheid te brengen, dan zitten daar geheid zwangere vrouwen tussen. Die vrouwen moeten langs de weg bevallen zonder medische hulp, of ze verliezen de baby als gevolg van de zware lichamelijke inspanningen. In een vluchtelingenkamp in Sudan hadden veel vrouwen last van blaasontsteking. Na onderzoek bleek dat die vrouwen niets dronken, ze durfden ’s nachts namelijk niet naar de toiletten te lopen omdat ze in het donker aangerand of verkracht werden. Verlichting langs de weg naar de wc’s bleek een oplossing.
De Nederlandse VN-vrouwenvertegenwoordiger Caecilia van Peski zal tijdens de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties in New York een speech houden over het belang van 1325. Zij spreekt dan namens de vrouwen in Nederland en de vrouwen die ze ontmoette in DR Congo.

Steun de vrouwen van oost-Congo
Wil je ICCO’s projecten voor vrouwen in Congo (en elders in de wereld) steunen? Voor €12,50 ontvang je twee fairtrade sleutelhangers of bedeltjes: één voor jou, en één voor iemand die jij een sterke vrouw vindt.
http://www.vrouwenstaansterker.nl/site/steun.phtml?p=symbolische-steun

Als oudste kind binnen het gezin ben je braaf maar bazig. Als jongste een rebel. Groei je alleen op? Grote kans dat je zelfstandig bent, maar er sociaal minder van bakt. Maar wat als je half-enig kind bent?

Nienke (29) is onlangs afgestudeerd. Ze is enig kind van haar vader en moeder, en heeft drie halfbroers en een halfzus.
Je bent dus half-enig kind?
“Mijn ouders gingen uit elkaar toen ik een was. Omdat mijn moeder op dat moment niet voor me kon zorgen, bleef ik bij mijn vader. Hij kreeg al snel een nieuwe vriendin, Paulien. Zij is de moeder van mijn halfbroertje Wiebe (24) en mijn halfzusje Lotte (21). Ook mijn moeder hertrouwde. Ik was acht toen Joost (nu 20) werd geboren, daarna volgde Rik (18).”Echte familieband?
“Ik noem mijn broertjes gewoon broertjes, niet halfbroertjes. Toen Paulien zwanger was vond ik dat heel spannend. Na de geboorte van Wiebe liet ik mijn babybroertje op school zien en vanaf het moment dat hij oud genoeg was, speelde ik met hem. Mijn zusje mocht alleen voor spek en bonen meedoen. Wiebe en ik telden bijvoorbeeld auto’s met gele koplampen, daar schreven we over in een officieel boekje. Lotte gaven we een eigen blaadje. Daar heeft ze nu nog een trauma van, haha!”
Hoe zit het met de broers die bij je moeder woonden?
“Die zijn voor mij ook echte broertjes. Toch heb ik met hen een andere band. Ik zag ze om het weekend en ze zijn veel jonger dan ik - met Rik scheel ik twaalf jaar. Mijn broer Joost is autistisch. Hij woont sinds zijn veertiende in een instelling, dat maakt ook dat de band met hem niet vergelijkbaar is. Met Rik onderneem ik leuke dingen. We gaan elk jaar naar een pretpark. Als je samen opgroeit maak je makkelijker ruzie, denk ik. Met Rik heb ik nog nooit ruzie gehad.”
Twee gezinnen: zeker lastig met de feestdagen?
“Nee hoor. Mijn broertjes en zusje kennen mijn moeder goed. Ze is zelfs hun lievelingstante. Na de scheiding hertrouwde mijn moeder namelijk met een van de zeven broers van mijn vader. Tweede kerstdag vieren we met de hele familie.”
Ben jij een typische grote zus?
“Ik hoor vaak dat ik qua uiterlijk op mijn broertjes en zusje lijk, vooral op Joost. Zelf zie ik het niet. En terwijl Wiebe en Lotte heel open zijn, was ik vroeger vreselijk verlegen. Ik was rustig en veel met school bezig. Ik vond leren leuk. Ik weet niet of het me gevormd heeft dat ik de oudste ben thuis. Ik zie eerder de invloed van de scheiding. Als ik die niet had meegemaakt was ik misschien net zo extravert als mijn broertjes en zusje.”
Psycholoog Simone Peters (UwPsycholoog.nl): “Als je jarenlang enig kind bent geweest en je een (half-)broertje of zusje krijgt, dan kun je jaloezie voelen. Ineens moet je de aandacht van je ouders met iemand delen. Soms krijg je verantwoordelijkheden waar je helemaal niet op zit te wachten. Hoe langer je alleen bent geweest, hoe moeilijker de verandering. Als je heel jong bent en je (stief-)ouders jou en je nieuwe broertje of zusje gelijk behandelen, dan gaat het enig-kind-zijn vaak vloeiend over in oudste-kind-zijn, zoals je ook bij Nienke ziet. Toen haar half-broertje Wiebe werd geboren, was zij op een leeftijd waarop het heel gewoon is om nog een broertje of zusje te krijgen. Ik denk dat Nienke vooral een grote zus is en geen ex-enig kind. Zeker met het broertje en zusje waarmee ze in huis woonde, heeft ze een typische broer- en zus-relatie. Voor de broertjes en het zusje van Nienke was Nienke’s aanwezigheid vanzelfsprekend. Zij zullen zichzelf automatisch als het middelste en het jongste kind beschouwen. Nienke geeft duidelijk aan dat een scheiding, net als het overlijden van een ouder, ook invloed heeft op je leven en je ontwikkeling. Iets was we bijna zouden vergeten.”

Melanie (22) doet de PABO. Ze is het enige kind van haar vader en moeder en heeft twee stiefzussen: Marianne (24) en Lisette (22)
Dus jij bent ook half-enig kind!
“Tot mijn vader acht jaar geleden overleed, waren we thuis met z’n drietjes: mijn vader, mijn moeder en ik. Toen ik zestien was kreeg mijn moeder een relatie met Eric, een man die al twee dochters had uit zijn eerste huwelijk. Zo kreeg ik ineens twee zussen.”
Hadden jullie meteen een zussenband?
“Ik vond Marianne en Lisette erg aardig, maar samen in een huis wonen was andere koek. Omdat zij elkaar zo goed kenden, richtten ze hun frustraties op elkaar: als Lisette een rotbui had, moest Marianne het ontgelden. Ik bleef buiten schot. Maar omdat zij wisten wat ze aan elkaar hadden, voelde ik me heel alleen. Later wenden we aan elkaar. Bij mijn diploma-uitreiking leende ik een chique jasje van Marianne. Met Lisette ging ik vaak stappen. Omdat we samen naar huis fietsten, mochten we extra laat thuiskomen. Daar profiteerden we allebei van, maar we gingen niet voor elkaar door het vuur. Als Lisette ertussenuit kneep om haar vriendje te zien, vertikte ik het om voor haar te liegen.”
En nu?
“Marianne en ik studeren in dezelfde stad. Soms lunchen we samen en ik bel haar als ik ergens mee zit. Lisette zie minder vaak, alleen op verjaardagen en met kerst. Niet dat ik haar niet aardig vind, maar ze hoort niet bij mijn beste vriendinnen. Toch zijn we door onze ouders met elkaar verbonden. Misschien is het een soort nichtjesband?”
Jij bent de jongste van de drie, ben je de flierefluiter?
“Ik voel me meer enig kind. Ik hoef niet zo nodig bij anderen te zijn. Soms voel ik me zelfs ongemakkelijk in het gezelschap van leeftijdsgenoten. Ik trek liever met oudere mensen op. Lisette gedraagt zich wel losbandig, zoals je van een jongste kind zou verwachten. Misschien zet ze zich af tegen onze verplichte gezinssituatie? Het is Marianne die de banden altijd probeert te lijmen.”
Psycholoog Simone: “Over het algemeen is de band tussen halfzussen sterker dan tussen stiefzussen. Kennelijk voelt het meer ‘eigen’ als je dezelfde vader of moeder hebt. Toen Melanie op haar zestiende twee zussen kreeg, was ze al gevormd. Als enig kind was ze gewend om op zichzelf te zijn en om in het gezelschap van volwassenen te verkeren in plaats van op te trekken met leeftijdsgenoten. Het is dan moeilijk om nog een zussenband op te bouwen. Melanie vormde niet zomaar een drie-eenheid met de andere zussen, daardoor gedraagt ze zich meer als enig kind dan als jongste zus. Door het plotselinge samenwonen heeft ze wellicht wel beter geleerd hoe ze zich kan aanpassen in een nieuwe situatie.”

Tasja (25) is secretaresse. Ze heeft pas twee jaar contact met haar broer (27).
Hoe vind je het om half-enig kind te zijn?
“Ik voel me enig kind. Mijn moeder was achttien toen ik geboren werd. Zij verbrak het contact met mijn opa, mijn oma en met mijn vader. Pas toen ik achttien werd vertelde ze waarom: ze was al eerder zwanger geweest. Haar ouders zijn heel gelovig. Ze moest de baby afstaan voor adoptie.”
Hoe was dat, ineens een broer erbij?
“Eigenlijk veranderde er weinig. Ik begreep mijn moeder beter, maar het duurde nog vijf jaar totdat ik mijn broer voor het eerst zag. Mijn moeder had achterhaald door wie mijn broer geadopteerd was. Sindsdien stuurt ze hem elk jaar een lange brief. Mijn broer antwoordde nooit. Hij wil niets van haar weten. Hij haat haar omdat ze hem in de steek liet. Twee jaar geleden voelde hij dat hij iets miste, en zocht contact met mij.”
Lijkt hij op jou?
“Nee. We hebben dezelfde sproetjes op onze platte neus, maar daar houdt de gelijkenis op. Ik ben heel sociaal. Ik houd van mooie kleren en van R&B. Mijn broer is zo’n ‘toetoetoeter op mijn waterscooter-typ’. We ontmoetten elkaar in een Grand Cafe. Ik bestelde een glas wijn, hij stelde voor om naar Mc Donalds te gaan.”
Maar hij blijft je broer…
“Zo ervaar ik het niet. Ik voel me bij elke afspraak ongemakkelijk. Hij wil mij graag zien, maar ik vind zijn grapjes stom. Wat hij over vrienden vertelt interesseert me niet. Waarom ik dan toch contact houd? Eigenlijk in de hoop dat hij mijn moeder vergeeft en haar wil ontmoeten. Mijn moeder voelt zich nog altijd moeder van twee.”
Ben je een typisch enig kind, verwend en zelfzuchtig?
“Ik kleed me graag als een prinsesje. Elke maand koop ik nieuwe kleren. Maar vroeger hadden we het niet breed. We woonden in een flatje, mijn moeder naaide mijn jurkjes zelf. In materieel opzicht ben ik dus niet verwend. Ik heb ook nooit een enorme prestatiedrang gehad. Misschien omdat mijn moeder door de omstandigheden niets van me verwachtte?”
Psycholoog Simone: “Hoewel haar moeder verdriet had om het afstaan van haar eerste kind, heeft Tasja de dagelijkse aandacht van haar moeder nooit hoeven delen, waardoor ze als enig kind opgroeide. Vaak voelen enig kinderen zich verantwoordelijk voor het welzijn van hun vader en moeder. Opgroeien met één ouder versterkt dat verantwoordelijkheidsgevoel. Dat zie je ook bij Tasja, zij onderhoudt het contact met haar broer niet vanwege de bloedband, maar voor haar moeder.”

[kader]
Als je vader of moeder hertrouwt met iemand die ook kinderen heeft ontstaat een ’samengesteld gezin’. Een bijzondere situatie? Allang niet meer. Ieder jaar komen er in Nederland 10.000 samengestelde gezinnen bij. En dan zijn er ook nog de kinderen die geboren worden uit de nieuwe relatie van de vader of moeder.
“Het gezin is de eerste plek waar je leert hoe de wereld in elkaar zit”, zegt psycholoog Simone Peters. “Je ziet hoe mensen elkaar en met jou omgaan, welke regels er gelden en welke verwachtingen er zijn. Daarom heeft het gezin waarin je opgroeit een grote invloed op je karakter.”

De vooroordelen
De oudste: een geboren leider. Serieus, plichtsgetrouw, perfectionistisch, hulpvaardig, traditioneel ingesteld en een tikje bazig. Van de eerste 23 astronauten waren er 21 thuis de oudste.
De middelste: het sandwichkind. Moet soms vechten om op te vallen, maar is ook een geboren vredestichter. Vaak populairder dan de oudste. Goed in samenwerken en onderhandelen.
De jongste: de flierefluiter. Gul, extravert, creatief en geliefd bij leeftijdgenootjes. Maar ook: minder gedisciplineerd en geneigd om risico’s te nemen.
Enig kind: het prinsesje. Zelfzuchtig en verwend, dacht men vroeger. Dat valt best mee, concludeerden onderzoekers. Enig-kinderen zijn onafhankelijker, iets intelligenter, prestatiegericht en ze deinzen niet terug voor verantwoordelijkheden. Wel kunnen ze veel aandacht vragen en zijn ze vlug op hun teentjes getrapt. Ze vinden zelf dat ze sociaal niet zo handig zijn als anderen.

Invloed op je karakter
Als een gezin opnieuw wordt samengesteld, komen de verhouding ineens anders te liggen. Maar welk effect dat heeft op je karakter? Psycholoog Simone: “Dat hangt ervan af hoe oud je bent als er kinderen bijkomen, of je met elkaar in huis samenleeft, hoe je (stief)ouders met jullie omgaan en of het klikt tussen jou en je nieuwe gezinsleden. Van nature zijn vrouwen wat meer op sociale aspecten gericht, dus kan het voor hen aangrijpender voelen dan voor jongens.”

Klik hier om de columnbundel te bestellen

“De zuster had meer oog voor de patiënt in het ziekenhuisbed dan voor het verhaal van de dokter. Haar hart maakte een sprongetje. Ze vond zijn glimlach betoverend.” Susan draagt voor uit eigen werk. De Nobelprijs voor de literatuur zal ze nooit winnen. Toch is Precipice geen simpel vrouwenromannetje waarin de knappe prins een afgrijselijk ongeluk krijgt en verliefd wordt op de arme verpleegster (die hij zonder alle ellende nooit had opgemerkt). Susan: “Ralph is een jonge Afrikaan die vijf jaar in Frankrijk woonde, geen rijke erfgenaam. Hij ligt in het ziekenhuis omdat de buschauffeur zichzelf voor de rit een borrel inschonk en daardoor een ravijn inreed.” Wel verliest Ralph zijn hart aan verpleegster Elise. Susan: “Er is geen Afrikaanse man die een vrouw die elke avond zelfgekookte soep brengt kan weerstaan.” Maar de twee krijgen elkaar niet. “Ralph vraagt Elise ten huwelijk, maar dan hoort zij van haar tante dat Ralph de zoon is van Perpetua Essin. En Perpetua is de heks die de dood van Elise’s moeder op haar geweten heeft. Bovendien is ze de zus van Elise’s vader, Ralph en Elise zijn dus neef en nicht”, legt Susan uit.
Vergezocht? Niet volgens Susan. “Misschien vind jij het plot een beetje vreemd, maar vrouwen in Afrika herkennen de relatieproblemen die ik beschrijf. ”Als het aan de schrijfster ligt wordt Precipice nog dit jaar bewerkt tot een theaterstuk. “Gaan jullie in Nederland minder investeren in theater en literatuur?” Susan wil niet geloven dat het nieuwe kabinet Rutte meer dan 200 miljoen euro van het cultuur-budget afsnoept. “Zoiets noem ik pas vergezocht.”

“Willen Afrikanen zich goed voelen in Afrika, dan moeten ze over eigen verhalen beschikken, waarin ze zichzelf en hun moraal herkennen.” Dat zeggen niet alleen schrijfster Susan en antropoloog Nyamnjoh, het is ook de visie van de Ghanese wetenschapper Kofi Appiah. Via de televisie, radio en internet dringen meer en meer ‘westerse beelden’ het continent binnen. Afrika verandert. “De oudere generatie klampt zich vast aan oude gebruiken. Ze blijven hun voorouders vereren om zich te herinneren wie ze zelf zijn”, zegt Appiah. “Jongeren willen mobieltjes en hippe Amerikaanse jeans. Ze zien dat de ouderen zich niet ontwikkelen, dus keren ze zich van de tradities af. Maar zij zijn Afrikanen, geen westerlingen. Jongeren moeten leren hoe ze hun oude cultuur aan het nieuwe leven verbinden. Boeken en voorstellingen zijn daar uitermate geschikt voor.” Dat blijkt ook uit westerse onderzoeken: personen gaan over zichzelf denken, zoals zij worden weerspiegeld in de verhalen en beelden van een cultuur. Simpel gezegd: iemand die is ‘wijsgemaakt’ dat hij of zij een eerlijk persoon is, zal eerder een geleend potlood teruggeven. Appiah: “Als jonge Afrikanen steeds zien dat zij achterlopen op het westen, dan zullen zij blijven achterlopen, terwijl zij zich op hun eigen manier kunnen ontwikkelen.”

“Kijk, die oude tradities zijn niet ineens verdwenen”, zegt Susan. “Polygamie bestaat hier bijvoorbeeld nog. Maar vroeger bleven Afrikanen verbonden met hun geboortedorp. Zij wisten precies wie familie was en wie niet.” Nu verhuizen dorpelingen naar de stad, stedelingen naar Europa of Amerika. Leef je eens in: jouw opa verwekte dertig kinderen bij zes vrouwen. En jij verhuist naar Amerika. Ga jij dan daarvandaan bijhouden hoeveel kinderen de halfbroer van jouw vader bij drie verschillende vrouwen verwekte? En waar die kinderen wonen en werken? “ En stel”, vervolgt Susan, “jij ontmoet ineens een man in wie jij je enorm herkent. Dan word je verliefd. En dan blijkt dat die herkenning voortkomt uit jullie bloedverwantschap…” Susan zwaait met haar boek. “Dat is wat Ralph en Elise overkwam!” In Precipice benadrukt Susan de familiewaarden, maar uiteindelijk kiezen de hoofdpersonen zelf wie ze willen zijn. “Dat is de toekomst van Afrika.”

“Na het lezen van Susan’s boek wil ik niet meer wit zijn”, vertelt de 22-jarige Delphine. Ik wil me ontwikkelen, maar mijn hart blijft Afrikaans.” Antropoloog Nyamnjoh: “Dat is de kracht van cultuur. Afrika moet zich ontwikkelen vanuit de kracht van Afrika. ”
Is het niet de wens van het Kabinet Rutte & Wilders dat Nederland weer Nederlandser wordt? Wellicht moeten de heren niet investeren in een strenger inburgeringsbeleid, maar in ontwikkelingssamenwerking en cultuur. Dan zijn de Afrikanen blij in Afrika. En ons hoofd heeft net zo hard vulling nodig als onze portemonnee.

Beetje zus, beetje zo(nder)
Ik groeide op in een echt Pippi-Langkoushuis, met een blauwe trap met scheve treden en een leuning om vanaf te roetsjen. In de tuin woonden zes konijnen: Jannes, Jans, Jaap en nog drie J’s. We hadden kippen, drie katten, een cavia en een hamster. Toch zat ik regelmatig voor het keukenkastje om te praten met de heks die daar woonde. Ik bouwde hutten en dronk daar thee met Konijnis - een onzichtbaar mannetjeskonijn. “Het zijn vooral enig kinderen die een zelfbedacht vriendje hebben”, concludeerden onderzoekers. “Ze missen aanspraak.”

Ik ben geen enig kind, dacht ik toen ik dat las. En toen sloeg de twijfel toe: mijn broer (40) en zus (41) woonden niet met mij in dat grote beestenhuis. Mijn vader is hun vader, maar mijn moeder is niet hun moeder. We groeiden niet in dezelfde buik. We speelden geen tikkertje. Ik gilde nooit ‘kutwijf’ tegen mijn zus want ze trok nooit aan mijn haren. Mijn broer pakte wel mijn kleurpotloden af, maar ik vond het alleen maar fascinerend als ‘grote Tijn’ een strip voor me tekende.
Als mijn broer en zus op vakantie gingen sliepen ze samen in één tent. Gingen wij weg? Dan mocht soms een vriendinnetje mee. Anders had ik niemand om mee te spelen.
Deze zomer huurden we met de familie een vakantiehuis. Mijn broer, mijn zus en ik - we sliepen ieder op een eigen kamer. Bezochten wij een stadje, dan paste mijn moeder op de dochtertjes van mijn zus. Ze is een echte oma.

“Het jongste kind is de flierefluiter”, las ik ooit in de Tina. “Een enig kind is, net als de oudste, perfectionistisch.” In welk hokje hoorde ik? Ik klaagde tegen mijn moeder: “Jij hebt me geen broertje of zusje gegeven om mee te spelen, maar omdat papa al twee kinderen heeft verwennen jullie me ook niet! Het is niet eerlijk! Ik wil een gameboy!”
Nu zou ik mijn broer en zus voor geen spelcomputer willen missen. Technisch gezien ben ik maar half hun zus. Ik heb trekjes van een enig kind. Maar ik ben heel gek op ze.

• Terwijl de wereld aanmoddert in de hoop dat Afrika wat millenniumdoelen haalt, gaat het veertien Afrikaanse dorpen voor de wind.
• De hulp die millenniumdorpen ontvangen heeft een schaduwzijde.

Boer Kojo heeft geen honger. Vijf jaar geleden at hij alleen ’s middags een hap. Zijn kinderen ontlastten zich in de bosjes. Slechts zes gezinnen in zijn dorpen beschikten over de luxe van een omheind gat om in te poepen. Zeventig procent van de inwoners leefde, net als Kojo, van minder dan een dollar per dag.

Kojo, 41 jaar, getrouwd met Mary en vader van vier, woont in het Ghanese dorp Bonsaaso. In 2007 kreeg Bonsaaso twee waterpompen, een basisschool, onderkomens voor docenten en een schoolkeuken waar leerlingen gratis lunch kunnen ophalen. Kojo ontving gratis medicijnen, een klamboe, hybride maïszaden en mest. Zijn oogst verdubbelde, net als die van de andere boeren in het dorp. Ineens was er genoeg maïs om te eten. Er was maïs om te verkopen. Zelfs maïs om te sparen. Sinds 2006 is Bonsaaso een van de veertien Afrikaanse dorpen waar het Millennium Villages Project (MVP) wordt uitgevoerd. Als het aan de initiatiefnemers van dit project ligt, zal het succes van Bonsaaso zich uitspreiden over heel Ghana. Over heel Afrika. Tot de hardnekkige armoede is verdwenen.

Het idee
De millenniumdorpen maken deel uit van een enorm ontwikkelingsplan gestoeld op de denkbeelden van de Amerikaanse econoom Jeffrey D. Sachs. Professor Sachs stelt dat veel Afrikanen zó arm zijn dat ze op eigen kracht onmogelijk vooruit komen. Als we ze een zetje geven, belanden deze Afrikanen op de eerste tree van de ladder van ontwikkeling. Vervolgens kunnen ze zelf omhoog klimmen, is het idee. In de millenniumdorpen laat Sachs zien dat arme gemeenschappen met zo’n push, zoals hij het noemt, in vijf jaar de millenniumdoelen halen.

Waarom een push? Veel ontwikkelingsorganisaties in Afrika investeren in één sector. Dorp A krijgt schoon drinkwater en dorp B krijgt een school. Het gevolg? De pomp in dorp A gaat stuk en de inwoners weten niet hoe ze het apparaat repareren. Kinderen in dorp B missen lessen, ze zijn vaak ziek door het drinken van het vervuilde water. Bij een push wordt alles tegelijk verbeterd - van de gezondheidszorg tot de wc’s tot de mentaliteit van de dorpsbewoners- zodat de ingrepen elkaar versterken.

“In Mbola in Tanzania was de oogst na twee projectjaren vijf keer zo groot als in omringende dorpen”, vertelt cultureel antropoloog Daniel Steinmann. Hijleefde drie maanden in millenniumdorp Mbola en analyseerde hoe de plannen uitpakten in de praktijk. “Aan de rand van het dorp woont mevrouw Bitsudi. Dankzij de mest en de zaden die de projectleiders haar leverden, oogstte ze zoveel meer dat ze een winkeltje kon openen. Ze verkoopt olie, gedroogde vis en lucifers. De winst die ze maakt, steekt ze in de uitbreiding van het assortiment.”

Waterpomp
Het idee van een big push is niet nieuw: in 1943 presenteerde Paul Rosenstein-Rodan het zetje als dé methode om oost-Europa vooruit te helpen. Destijds mislukte het project jammerlijk. De projectdorpen ontvingen dan ook geen technische hulpmiddelen als kunstmest, zonnecellen, geïmpregneerde klamboes, batterijladers en mobiele telefoons. In de millenniumdorpen zijn alle ingrepen wetenschappelijk onderbouwd. Onderzoekers in New York analyseren zelfs de kosten en de baten van het aanschaffen van een tweewielige tractor voor Kojo en de andere boeren in Bonsaaso.

Het voornaamste verschil met de oude satellietdorpen is dat de inwoners van de millenniumdorpen ‘in de bestuurdersstoel zitten’ bij de uitvoering van de ontwikkelingswerkzaamheden, aldus Sachs. In Bonsaaso werken geen westerse wetenschappers, maar hoogopgeleide Ghanezen. Ze werken volgens het Millenniumdorpen-handboek dat 151 pagina’s beslaat. De ingekorte versie althans. Sla een willekeurige pagina open, en lees op bladzijde 37 dat een millenniumdorp in projectjaar twee een bonnensysteem voor zaden en mest krijgt plus een instituut dat microkredieten verstekt. Veldtraining nummer drie zal boeren kennis verschaffen over bodemstructuren. Dorpelingen moeten fruit- en brandstofbomen kweken, een voedselveiligheidsplan opstellen en een irrigatiestrategie verzinnen.

Is er met een dusdanig gedetailleerd projectdraaiboek nog ruimte voor inbreng van de mensen zelf? De Ghanese projectleider Samuel Afram meent van wel: “De inwoners van Bonsaaso hadden meer behoefte aan water dan de inwoners van het twee kilometer verder gelegen Tontokrom. Daarom kreeg Bonsaaso twee waterpompen en Tontokrom een. Boer Kojo is blij met de waterpomp en met de gratis zaden, maar hij vindt dat er onvoldoende naar de dorpsbwoners geluisterd wordt. Hij wil dat de projectmedewerkers een kantoor openen in Bonsaaso. Nu huizen die in de districthoofdstad Manso-Nkwanta, twee uur rijden met een terreinwagen. Hij kan niet even bij ze aankloppen als hij iets wil zeggen. Hij is boos hij voortaan een deel van zijn oogst moet afstaan in ruil voor zaden. Dat deelde de landbouwcoördinator onlangs mee tijdens een gemeenschapsbijeenkomst. De dorpelingen mochten vragen stellen, ze beklaagden zich. De coördinator bleef herhalen dat de zaden niet langer gratis zijn. Zo hoort het in jaar drie, zegt het handboek.

Gerommel met hulpgoederen
De levensomstandigheden van de inwoners van de millenniumdorpen zijn drie jaar na aanvang van het project zichtbaar verbeterd. “De afgelopen twee jaar stierf geen enkele zwangere vrouw in Bonsaaso”, vertelt projectleider Afram. “Nu is er geen honger”, zegt boer Kojo. Rapporten spreken van halvering van het aantal malaria-gevallen, de maïsoogst is verdriedubbeld en in plaats van 8 procent beschikt 40 procent van de huishoudens tegenwoordig over een ordentelijk toilet.

De hulp heeft echter een schaduwzijde. De dorpelingen voelen zich afhankelijk van de projectmedewerkers. Willen ze meedoen, dan moeten ze zich registreren bij het MVP-kantoor. Ze krijgen een nummer dat fungeert als controlemiddel: krijgt deze dorpeling nog mest, medicijnen of iets anders? Mevrouw Bitsudi (de Tanzaniaanse dame met het winkeltje) ontplooide zich dankzij de hulp exact zoals MVP beoogde. Maar nog geen honderd meter van haar vandaan leeft de alleenstaande moeder Margareth. “Margareth staat officieel geregistreerd, maar ze ontvangt geen projectzaden en projectmest”, vertelt antropoloog Steinmann. Het blijkt in het Tanzaniaanse millenniumdorp een publiek geheim dat projectmedewerkers hulpgoederen van minder mondige mensen zelf houden of doorverkopen aan hogergeplaatste dorpelingen. Mevrouw Bitsudi vaart wel omdat ze een projectmedewerker geld toestopt. Officieel heeft ze recht op maïszaden voor één hectare land, de projectmedewerkers bezorgen haar de dubbele hoeveelheid. Door alle ingrepen veranderen de sociale verhoudingen snel. Gelukkigen klimmen omhoog dankzij de hulp, anderen, zoals alleenstaande moeder Margareth. Vallen buiten de boot. Zij voelen zich armer dan ooit.

Cursussen
Een andere ingreep die op papier goed oogt is de opleiding van Community Health Workers, CHW’s. Geselecteerde jongeren ontvangen geld voor het bijwonen van gezondheidslessen, bijvoorbeeld over de malariamug of over het nut van handenwassen. Ze krijgen ook een fiets, waarmee ze langs verschillende huishoudens moeten gaan om de geleerde kennis over te dragen. “Slechts een enkeling kreeg een CHW op bezoek”, ontdekte antropoloog Steinmann in Tanzania.

“Van een fiets kan ik niet eten”, legt de 20-jarige CHW Patrick  uit Bonsaaso uit. “Ik krijg niet betaald om bij dorpsgenoten op visite te gaan. Als ik geen les heb, werk ik op het land.” Toch wilde Patrick dusdanig graag CHW worden, dat hij vanuit de grote stad naar Bonsaaso verhuisde. “Met extra cursussen op mijn cv maak ik kans op een betere baan. Als het project stopt, ga ik terug naar de stad.” De CHW is niet de enige die van plan is Bonsaaso te verlaten als het project afloopt. Zuster Lydia en basisschooljuffen Faustina en Greta ontvangen een aanvulling op hun salaris om op het projectterrein te werken. “Dit is bush“, zegt Faustina. “Wie wil hier wonen?” “Geen extra geld? Dan ben ik weg”, verkondigt Greta. Zelfs boer Kojo wil verhuizen als het project ten einde is. Hij spaart voor een huis in de stad.

Bewijsmateriaal
Dag en nacht zijn dorpelingen zich ervan bewust dat ze deel uitmaken van een gesponsord project. Naast de roze kerk van Bonsaaso staat een wit bord: Welcome to Bonsaaso, UN-Millenniumvillage.
Op de roze lakens in de nieuwe kliniek is het MVP-logo gedrukt, net als op de bankjes in de nieuwe school. De lokale kroeg is omgedoopt tot Nkosuo-spot, ‘kroeg van de ontwikkeling’. Terwijl MVP de dorpelingen leert om zichzelf te ontwikkelen, leren zij dat ze bij MVP moeten aankloppen om te krijgen wat ze willen hebben.

Momenteel profiteren een half miljoen mensen in tien Afrikaanse landen van het initiatief van Jeffrey Sachs. Bij lange na niet genoeg, meent hij. Het liefst zou hij nog meer scholen en ziekenhuizen openen, maar de hoeveelheid donorgeld is beperkt.

Besteedt MVP het hulpgeld wel effectief? Ondanks alle wetenschappelijke onderzoeken blijft de vraag wat de minimale middelen zijn om Afrikanen uit de armoedeval te helpen onbeantwoord. Daarbij liggen de projectdorpen in the middle of nowhere. De lokale bus vanuit Kumasi doet er zes uur over om Bonsaaso te bereiken, als hij al rijdt. In een dichter bevolkt gebied zouden meer Ghanezen van de verbeterde wegen profiteren. Het doortrekken van de elektriciteit naar een dorp nabij Kumasi had minder geld gekost. Geld waarvan een extra kliniek gebouwd had kunnen worden.

Een gemiste kans? De millenniumdorpen blijken geselecteerd volgens specifieke criteria. Ze liggen allemaal in verschillende agro-ecologische zones: de inwoners van Bonsaaso leven van maïs en cacao, in Tiby (Mali) telen de dorpelingen rijst en in Sauri (Kenia) leven ze op nomadische wijze van de veeteelt. Alleen zogeheten ‘honger-hotspots’, gemeenschappen waar 20 procent van de kinderen ondervoed was, kwamen in aanmerking om millenniumdorp te worden. Sachs wil niet in één keer zoveel mogelijk Afrikanen helpen. De dorpen behoorden tot de moeilijkste plekken ter wereld om te leven. Als zijn project hier slaagt, slaagt het overal, is het idee. Donoren zullen door MVP-geïnspireerde plannen ondersteunen.

Grote plannen als het Millennium Villages Project zijn aantrekkelijk voor politici, celebs en activisten. Daarbij zijn de millenniumdorpen te bezoeken, waardoor donoren de verbeteringen met eigen oog kunnen zien. De wc’s achter de school in Bonsaaso zijn van CARE, de school-laptops van One Laptop per Child, de muggennetten van het Japanse bedrijf Sumitome. Meer en meer organisaties verbinden zich aan de millenniumdorpen. Beroemdheden - van Madonna en Tommy Hilfiger tot de prins van Monaco, vereerden de dorpelingen met een bezoek. Nooit eerder ondersteunden zoveel organisaties en filantropen eenzelfde project.

Koudwatervrees
De president van Mali, Amadou Toumani Touré, liet zich door het MVP-concept inspireren. Eind 2008 presenteerde hij een plan om 2,5 miljoen Malinezen in 166 gemeenten uit de armoedeval te helpen. De Malinese regering zal 35 procent van de kosten dekken, maar wil Mali l’initiative 166 daadwerkelijk uitvoeren, dan is 1 miljard extra hulpgeld nodig, verspreid over een periode van vijf jaar. Dat betekent een verhoging van de hulp aan Mali met 20 procent. Hoewel het westen zich erop toegelegde alle millenniumdoelen te halen, blijken donoren huiverig nu Mali een concreet plan op tafel legt. De Wereldbank wil de ontwikkeling van zeven Malinese gemeenten financieren. Een Spaans millennium-fonds regelt voedselzekerheid voor vier gemeenten. Blijven er 155 over. Ook de regeringen van Nigeria en Ghana hopen op fondsen waarmee ze de MVP-werkzaamheden kunnen uitbreiden.

Celebs en ambassadeurs van ontwikkelingsinitiatieven bezoeken de dorpen op uitnodiging. In heel Afrika zien mensen op televisie hoe gelukkig de inwoners van de millenniumdorpen zijn. “Dankzij telecombedrijven ZAIN en Ericsson kan een zwangere vrouw een dokter bellen als ze bevalt”, vertelt de Ghanese projectleider Afram. Gehuld in een kleurige blouse wandelde hij door zijn millenniumdorp. In zijn kielzog de cameraploeg. Op de achtergrond bellen dorpelingen driftig met de speciaal uitgereikte mobieltjes. Wie goed kijkt, ziet Kojo aan het eind van het filmpje voor zijn huis staan. Of hij dankzij MVP nog lang leeft, zal over een paar jaar vast in een officieel rapport staan. Maar leeft hij ook gelukkig? Journalisten en onderzoekers die met Kojo willen praten, dienen permissie te vragen aan projectcoördinatoren in New York. Geluk? Dat is niet in percentages weer te geven.

ONS DORP

De Millenniumdorpen: Bonsaaso (Ghana), Ruhiira (Oeganda), Mayange (Rwanda), Sauri (Kenia), Dertu (Kenia), Mbola (Tanzania), Koraro (Ethopië), Tiby en Toya (Mali), Mwandama en Gumulira (Malawi), Potou (Senegal), Pampaida en Ikaram (Nigeria)

In Benin, Kameroen, Liberia, Madagascar en Mozambique worden momenteel millenniumdorpen opgestart.

Het Millennium Villages Project is een samenwerkingsconcept van het Earth Institute (Columbia University), het ontwikkelingsprogramma van de Verenigde Naties (UNDP) en NGO Millennium Promise. Jeffrey Sachs is directeur van het Earth Institute, speciaal adviseur van de Verenigde Naties bij het halen van de millenniumdoelen en oprichter van Millennium Promise.

Doel: in vijf jaar de millenniumdoelen halen. (Inmiddels is de tijdspanne verlengd naar tien jaar, opgesplitst in twee periodes van vijf jaar.)

Kosten: aanvankelijk 110 dollar per dorpeling per jaar. Daarvan wordt $50,- gefinancierd door de VN, $30,- door de regering, $20,- door partnerorganisaties en filantropen. De dorpelingen dragen $10,- bij in de vorm van arbeid. Inmiddels zijn de kosten door de inflatie opgelopen tot $160,-. Het trainen van dorpelingen kost nog $10,- extra.

Verdeling uitgaven per sector: gezondheidszorg 35%, infrastructuur (inclusief ICT, energie, transport) 22%, agricultuur en voeding 15%, onderwijs (inclusief schoolmaaltijden) 15%, water en sanitair 7,5%, gemeenschapsontwikkeling 3%, milieu 2,5%.

Millenniumdorp aangevraagd: Burkina Faso, Congo Brazzaville, DR Congo, Gambia, Guinee, Mauritanië, Haïti, Niger, Papoea-Nieuw-Guinea, de Comoren, Tsjaad, Ivoorkust, Sierra Leone, de Centraal Afrikaanse Republiek, Togo en Zambia.

Millenniumdoelen: De projectleiding wil geen officiële uitspraken doen over het al dan niet halen van de millenniumdoelstellingen in de millenniumdorpen. (Te zijner tijd zal een onafhankelijke onderzoeksorganisatie een rapport publiceren)

Werken voor waardering
Roos (21) voelde zich zó achtergesteld dat ze haar moeder in een brief vertelde hoe ze over de situatie dacht.
“Mama, ik heb het gevoel dat ik voor jou minder waard ben dan Fleur en Kelly, schreef ik. Mijn zus Fleur, nu 24, mocht bijvoorbeeld altijd thuisblijven als ze ‘ziek’ was. Toevallig was dat altijd op vrijdag. Als mijn moeder de boodschappen haalde, nam ze voor Fleur de Hitkrant mee. ‘Mama, mag ik ook een tijdschrift’, vroeg ik toen ik een keertje ziek was. Ik kreeg niks. Het lijkt een klein voorval, maar zo waren er meer. En als ik alle afzonderlijke gebeurtenissen bij elkaar optel, heb ik toch echt het gevoel dat mijn moeder minder om mij geeft dan om mijn zussen.
Mijn zussen hoefden nooit te werken. Ze kregen geld om naar de bioscoop of het zwembad te gaan. Ik nam toen ik elf was de krantenwijk van Fleur over en hoefde echt niet bij mijn moeder aan te kloppen voor een extraatje.
Toen mijn ouders een paar jaar geleden scheidden, voelde ik me thuis nog slechter. Voorheen kreeg ik nog aandacht van mijn vader, maar dat was toen ook over. Mijn moeder eiste dat ik kostgeld ging betalen. Dat vond ik oké, ik werkte tenslotte bij een pizzeria. Wel wilde ik dat voor Fleur dezelfde regels golden. ‘Nee’, reageerde mijn moeder. ‘Jij bent duurder want je gebruikt meer energie’. Dat vond ik zo oneerlijk! Het enige dat Fleur minder doet, is douchen! Fleur eet altijd thuis, ik op mijn werk. En haar laptop staat de hele dag aan.Omdat mijn moeder nooit in Rome is geweest, wilde ik haar twee jaar terug trakteren op een reisje naar deze prachtige stad. Zij vond dat mijn 15-jarige zusje Kelly ook mee moest. Kelly wilde naar Parijs, dus kocht mijn moeder tickets voor de Thalys. ‘Leuk, wanneer gaan we?’ vroeg ik. Toen bleek dat mijn moeder alleen kaartjes had voor Kelly en haarzelf. ‘Een driepersoonkamer was zoveel duurder’, zei ze. Daarna besloot ik haar een brief te schrijven. Aanvankelijk reageerde ze nauwelijks. Toch merk ik dat ze nu haar best doet om onze verstandhouding te verbeteren. We zijn zelfs samen naar de sauna geweest! Ik denk dat mijn moeder rot tegen mij deed, omdat ik na de scheiding van mijn ouders niet klakkeloos haar mening overnam. Tijdens ruzies schold ik, in tegenstelling tot mijn zussen, niet terug. Daarom was het makkelijk voor haar om frustraties op mij af te reageren. Ik ben opgelucht dat ik mijn gevoelens heb uitgesproken. En gelukkig heb ik een hele goede band met mijn vader. Ik ben altijd zijn lievelingetje geweest, misschien juist omdat het met mijn moeder niet zo botert.”
Psycholoog Simone: “Goed dat Roos zich uitte en haar gevoelens in een brief heeft gezet en die aan haar moeder liet lezen. Het lijkt erop dat Roos nog niet weet hoe haar moeder er tegenaan kijkt. Ik kan me voorstellen dat het Roos helpt als ze meer met haar moeder praat of als ze haar brief aan haar zussen laat lezen. Misschien dat zij dan ook erkennen dat er anders met Roos werd omgegaan dan met hen. Ik denk dat erkenning voor Roos erg belangrijk is. Het kan het begin zijn van een positieve wending.”

Zij wil, zij wil
Eerst was haar middelste zus aan de beurt, maar sinds de scheiding van hun ouders krijgt het jongste zusje van Nicky (26) alles wat haar hartje begeert.
“Vroeger waren we thuis met zijn vijven: mijn vader, moeder, mijn zusjes Linda en Charlotte en ik. Mijn zus Linda was geen makkelijk kind. Ze liep weg, deed dingen die niet door de beugel konden en werd zelfs uit huis geplaatst. Ze werkte nooit. Terwijl ik op mijn vijftiende krantjes rondbracht of in de supermarkt werkte om mijn eigen deodorant, shampoo en zorgverzekering te kunnen betalen, kreeg Linda al die dingen van onze ouders. Nicky komt wel op haar pootjes terecht, dachten mijn vader en moeder. Ik was zo’n braaf type dat altijd op tijd thuiskwam. Ik haalde mijn diploma, leerde mezelf hoe ik mijn administratie moest bijhouden en nu heb ik een huis en een leuke vriend.
Inmiddels zijn onze ouders gescheiden. Linda woont bij haar vriend. Charlotte is pas veertien, dus zij woont bij onze moeder. Die twee hebben een goede band, maar als mijn moeder Charlotte verbiedt om te computeren roept ze: ‘Mam, ik háát je!’ Ze is flink aan het puberen: net als andere tieners grijpt ze de kansen die ze ziet. Toch ben ik soms boos op haar. Verwend strontkind, denk ik dan. Toen ze laatst bij onze vader logeerde, haalde ze hem over om haar een navelpiercing te geven. Ze is veertien! Mijn moeder had het haar verboden, maar mijn vader ziet Charlotte nu eenmaal alleen in de weekenden waarin zij bij hem woont en geeft haar dan alles wat ze wil. Mijn zusje weet heel goed hoe ze die situatie moet uitbuiten. Mijn vader geeft graag cadeautjes, dat is zijn manier om zijn liefde te uiten. Ik denk dat als ik de jongste was geweest en soms bij hem woonde, dat hij mij dan zo had verwend. Hij geeft om ons alle drie, dat merkte ik bijvoorbeeld toen Charlotte naar het concert van Alicia Keys wilde. Mijn vader kocht niet alleen voor haar een kaartje, maar ook voor Linda en mij. Toch zit ik door zijn gedrag opgescheept met een verwend zusje. Zodra we samen zijn, begint Charlotte te zeuren: ze wil nieuwe schoenen, een nieuwe jas, een Blackberry… ‘Dat wil ik niet’, zei ze toen ik haar voor haar verjaardag wilde trakteren op een bezoekje aan de schoonheidsspecialiste. Ze klaagt altijd over haar dikke wenkbrauwen, maar een schoonheidsbehandeling vindt ze geen bijzonder cadeau. Ik ben niet boos omdat mijn zusjes meer krijgen dan ik. Maar vaak denk ik: mijn zusje zou zoveel leuker zijn als mijn ouders haar kort zouden houden! Ik ben trots op wat ik op eigen houtje heb bereikt, al had ik vroeger wat minder braaf willen zijn. Ook ik had steun nodig tijdens mijn opleiding. En ik zou nu zo graag willen dat mijn ouders eens vragen hoe het met míj gaat.”
Psycholoog Simone: “Het is heel belangrijk dat Nicky met haar ouders praat over haar jeugd, maar ook over hoe het nu gaat. Als zij zelf het initiatief neemt en vertelt wat er in haar omgaat, kan zij het huidige patroon wellicht doorbreken. Het jongste zusje van Nicky raakt eraan gewend haar zin te krijgen waardoor ze later minder goed met tegenslagen omgaat. Als haar ouders dat inzien, is het mogelijk om het tij te keren. Als Nicky zelf niet over haar zusje wil beginnen, dan kan ze familieleden of vrienden van haar ouders vragen of die het probleem willen aankaarten. Lukt het de ouders niet om grenzen te stellen? Dan kunnen ze hulp vragen aan een systeemtherapeut.”

Briljante broer
Als de broer van Ellen (22) moest afwassen, keek zij televisie.
“Daar stond Matthijs dan, met zijn armen in het sop. Ik lag op mijn buik voor de tv. Mijn moeder bracht me een bakje nootjes en kwam dan gezellig naast me liggen. We keken naar het Jeugdjournaal, dan naar Klokhuis en soms mocht ik daarna een Disneyfilm uitkiezen. Matthijs moest, als de vaat schoon was, zijn kamer opruimen. Pas als hij daarmee klaar was mocht hij ook tv kijken. Vaak bleef hij op zijn kamer dromen. Dan kwam hij pas om negen uur naar beneden. ‘Bijna bedtijd, te laat voor zoutjes’, oordeelde mijn moeder standaard. Dan ging Matthijs weer naar boven, bouwde een decor en speelde in zijn eigen film. Hij had een enorme fantasie. Mijn moeder niet: als zij ons naar bed bracht, zag ze alleen dat Matthijs er binnen een kwartier opnieuw een troep van had gemaakt op zolder.
Ons huis was mijn rustplek. Ik zag niet dat mijn moeder mij verwende ten koste van mijn broer. Ik was juist jaloers op hem. Vanaf het moment dat ik kon lopen, waggelde ik achter Matthijs aan. Mijn broer kon hard rennen, goed voetballen. Hij verzon de leukste spelletjes en haalde op school alleen maar achten of hoger. Iedereen vond hem leuk. Ik was zijn kleine smoezelige zusje. Ik bouwde hutten, klom in bomen en viel elke week een gat in mijn broek. In de klas haalde ik kattenkwaad uit. Mijn cijfers waren slecht. Groep drie moest ik overdoen. Toen ik in groep vier in de pauze moest binnenblijven, knipte ik met de schaar van de meester mijn lange haren af. Toen mijn moeder me kwam ophalen dacht ik dat ze boos zou zijn, maar ze was juist heel lief. Onderweg naar huis kocht ze een raketijsje voor me.
Ondanks die overdosis moederliefde kwam ik op de mavo met mezelf in de knoop. Ik rookte, spijbelde, kocht alcohol en zoende met zoveel mogelijk jongens en meisjes. Totdat ik aanklopte bij een psycholoog. ‘Jij bent dyslectisch’, concludeerde die. ‘Als wildebras heb je het gevoel dat je niet met je broer hoeft te concurreren.’ Omdat ik daarom vroeg, praatte de psycholoog ook met mijn ouders en Matthijs. Toen begreep ik dat ik werd voorgetrokken. Mijn moeder huilde. Zij wilde mij thuis geven, wat Matthijs volgens haar op school al kreeg: aandacht en bewondering. Gelukkig ging Matthijs helemaal op in zijn fantasiewereld. Hij voelt geen wrok ten opzichte van mij of onze ouders. Hij haalde zijn masterdiploma en sport op hoog niveau. Ik ging naar de havo en daarna naar de kunstacademie. Een van mijn tekeningen hangt boven het bed van mijn ouders. Niet omdat mijn moeder mij een plezier wil doen of omdat ze mijn eigenwaarde wil opkrikken: mijn werk werd beoordeeld als het beste van mijn leerjaar.”
Psycholoog Simone: “Als een broer of zus makkelijker leert, is het vervelend om je daarmee te vergelijken. Soms gaat een kind zich anders gedragen om zich van de slimme zus of broer te onderscheiden. Ouders kunnen de neiging hebben om het kind dat problemen heeft meer te gunnen dan het kind dat het al zoveel makkelijker heeft, zoals bij Ellen het geval was. Ellen’s ouders werden zich ervan bewust dat ze hun dochter voortrokken. Ze hebben iets met dat inzicht gedaan en gaan nu veel gezonder met hun kinderen om. Het is een grote meevaller dat broer Matthijs er weinig last van had. Bij iemand die gevoeliger is aangelegd, had het heel anders kunnen uitpakken.”

AANKAARTEN!
Een op de drie kinderen vindt dat hij of zij niet hetzelfde behandeld wordt als een broer of zus. Volgens onderzoekers hoeft dat niet erg te zijn. Ieder kind is anders. Het is juist goed als de ouders inspelen op de specifieke eigenschappen van hun kind. Toch blijft het daadwerkelijk voortrekken van een kind een taboe. Moederliefde hoort onvoorwaardelijk te zijn, is het heersende idee. Ouders die een kind achterstellen, zouden hun zoon of dochter een minderwaardigheidscomplex bezorgen. Toch openbaarde 16 procent van de moeders in een poll op de website Netmums van één kind meer te houden, dan van de rest. Mama’s lievelingetje is vaak het kind dat qua karakter het meest op haar lijkt. Vaders die voortrekken, doen dat op basis van uiterlijk. Een oerinstinct, want van een kind dat op hem lijkt weet een vader zeker dat het van hem is. Ook knappe kinderen krijgen meer aandacht en minder straf.
Psycholoog Simone: “Maar al te vaak krijgt een kind dat probleemgedrag vertoont meer aandacht krijgt dan broers of zussen die ‘braaf’ binnen de lijntjes blijven. De andere kinderen kunnen zich daardoor minder geliefd voelen. Voortrekken kan voortkomen uit onvermogen om adequaat op het gedrag van een kind te reageren. Het kan het gevolg zijn van ‘blinde vlekken’: ouders zien soms niet dat een kind andere zorg nodig heeft dan een broer of zus.  Het kan ook zijn dat het karakter van een ouder botst met dat van een kind. Na een scheiding worden de verschillen tussen de opvoedingswijzen van de ouders vaak groter. Omdat kinderen geneigd zijn dingen op zichzelf te betrekken, kan dit hun zelfbeeld negatief beïnvloeden. Zelfs als ouders eigenlijk hun stinkende best doen.”

Taal: Nederlands

Bindwijze: Paperback

Aantal pagina’s: 130

Prijs:  €14,50

Kameroen is Afrika in het miniatuur. Maar liefst drie koloniale machten drukten er hun stempel op. Het land kent zeer uiteenlopende klimatologische omstandigheden, heeft een etnisch en religieus uiterst gevarieerde bevolking en noemt zich een meerpartijendemocratie maar is feitelijk een dictatuur. Kameroen heeft veel potentie, maar zakte in de afgelopen decennia af van de status van midden - inkomensland tot arm land met hoge schulden. Nu de economische groei aantrekt, staat Kameroen voor de uitdaging de snel groeiende bevolking daarvan eindelijk mee te laten profiteren.

De Landenreeks is de betrouwbare bron van informatie over meer dan zestig landen in de wereld. De Landenreeks geeft een toegankelijk beeld van waar het in een land nu werkelijk om draait. Zonder in clichés te vervallen, schetst de reeks het gewone en het bijzondere van een land, en legt ook het karakteristieke van zijn bevolking bloot. Grensverleggend en onmisbaar.

Nu verkrijgbaar via KIT Publishers

Pirates
‘De oude Song’, introduceerde Snoeks de man met de sik, de dreadlocks en de tatoeages die er voorheen uitzag als een personage uit Pirates of the Caribbean. Voor dit WK verfde Song zijn baardje blond. Hij lijkt nu meer op Hulk Hogan. Maar dat is geen reden om met de verdediger te spotten: hij speelde meer dan 100 interlands voor Kameroen.

Sterker nog, Song is de voetballer die het vaakst uitkwam voor de Ontembare Leeuwen. Hij maakte zijn WK-debuut in 1994 in de Verenigde Staten en is sindsdien de jongste WK-debutant ooit. Gisteravond zette hij opnieuw een record neer: als eerste Afrikaanse voetballer speelde hij op vier WK’s.

‘Het is best een goede vent’, zei Snoeks. ‘Wel te oud.’ Hij stortte zich op zijn lofzang op Arjen Robben, die tegelijk met Song zijn debuut in Zuid-Afrika maakte. ‘U heeft hiernaar uitgekeken, de wereld heeft hiernaar uitgekeken!’ Maar toch ‘mist Robben nog wat finetuning, om het met een goed Nederlands woord te zeggen’, aldus Snoeks.

Van Bommel
Van Bommel daarentegen, is volgens Snoeks op geen fout te betrappen. ‘Rustiger, sinds hij vader is van drie kinderen.’ Als we niet wisten dat Van Bommel de schoonzoon is van coach Bert van Marwijk, hadden we gedacht dat de middenvelder er stiekem een relatie op na hield met een dochter van Snoeks. ‘Van Bommel is de beste man van Nederland.’
De oude Song daarentegen, kreeg als grootste compliment dat hij in Zuid-Afrika ‘wat apartheid laat zien’. Snoeks wist blijkbaar niet dat deze verdediger maar liefst vier kinderen heeft. En dat hij pas 33 jaar is - net als Snoeks grote held Van Bommel. Vergeleken bij Song zijn Oranje-spelers Sander Boschker (39), Giovanni van Bronckhorst en André Ooijer (beiden 35) bejaard. Zo ook Beckham (35), Cannavaro (36) en Véron (35).

Dankzij welke voetballer behaalden de Ontembare Leeuwen in 1990 als eerste Afrikaanse team de kwartfinales van het WK? Juist ja, dankzij de toen 38-jarige Roger Milla. Toen Song (toen 17) vier jaar later zijn WK-debuut maakte, stond de 42-jarige Milla nog gewoon in de spits.

Weetjes
‘Je hebt van die weetjes die er perse uit moeten’, vertelde Snoeks een jaar geleden aan dagblad De Pers. Tijdens de wedstrijd van gisteren, stond duidelijk op zijn briefje dat spits Vincent Aboubakar de enige Kameroense speler was die nog in zijn thuisland voetbalde. Bij Cotonsport in Garoua. ‘Een moetje’, zei Snoeks toen Aboubakar in de 56e minuut het veld op mocht.

De Kameroense coach Paul Le Guen werd inderdaad onder druk gezet om lokale spelers in zijn team op te nemen, maar de 18-jarige Aboubakar maakte meerdere goede acties. ‘De spits is mee naar Zuid-Afrika om zich in de kijker te spelen bij een buitenlandse club’, zei Snoeks toen Aboubakar een bal kreeg. Dat herhaalde hij nog twee keer. ‘De ontembare leeuwen zijn voor de derde keer getemd’, luidde Snoeks creatieve commentaar aan het eind van de match. ‘Aboubakar is te koop!’ Over Song geen woord.

Jammer dat Snoeks niet even op Wikipedia had gekeken, dan had hij gezien dat Aboubakar sinds 26 mei onder contract staat bij de Franse club FC Valenciennes. De club waar ook Roger Milla speelde. Song speelde de bal tijdens zijn laatste WK-wedstrijd bijna in eigen doel, maar met zijn gele baard was de verdediger de Mufasa van de Ontembare Leeuwen. Hij had een mooier afscheidswoord verdiend.

Hopelijk luistert Snoeks voortaan naar zijn eigen commentaar: ‘Als je niet kunt schitteren, kun je altijd nog werken.’

Door: Sanne Terlingen en Arnold Pannenborg

‘Dwaal niet door het bos als je geen leeuw bent.” De waarschuwing komt van Ashu, voetballer, vriend en kenner van juju, zwarte magie. Hij raadt ons af om naar Tiko te reizen.
Tiko is een klein stadje halverwege de route van universiteitsstad Buea naar Limbé - de woonplaats van de fameuze voetbalmagiër Zé. Het voetbalelftal uit dit arme stadje won vorige jaar de landstitel van Kameroen. “En dat kan onmogelijk gebeurd zijn zonder toverkunst”, weet vriend Ashu.
„In Tiko is geen heilige berg of waterval.” Voor het fluitsignaal zingen de voetballers ‘Samba Samba’. Eén vuist op het hart, de ander in de lucht. Onverholen. Maar over de ingezette toverkunsten zwijgen ze. Ashu: „Wie bij Tiko United wil horen moet een eed van geheimhouding afleggen. Een klikspaan is zijn leven niet zeker.” Ashu voetbalt voor een andere club, dus hij kan zonder problemen vertellen over de ene behekste wedstrijd na de andere. Een keer plaatste iemand van Tiko een onzichtbare berg in het doel, waardoor hij niet kon scoren - zelfs niet toen een kruidendokter speciale olie op zijn schoenen smeerde. Bij een andere wedstrijd moest hij over het hek springen om de magie bij de ingang van Tiko’s stadion te mijden. „Dat mag niet, over een hek springen, maar onze clubvoorzitter betaalde de boete.” Eenmaal moest er zelfs een kruis van God aan te pas komen om Tiko schrik aan te jagen. Het grijze poeder dat Ashu in het gezicht van zijn tegenstander gooide, bleek niet effectief genoeg.

Ashu is Engelstalig, een Kameroener uit het gebied dat voor de onafhankelijkheid bestuurd werd door de Britten. Engelstaligen klitten samen: ze voelen zich gemarginaliseerd. In 1961 dwongen de Verenigde Naties hen te kiezen: wilden ze voortaan bij Nigeria horen of bij Kameroen? In Nigeria woedde een burgeroorlog. Kameroen verwelkomde hen met open armen. Logisch, weten we nu, want de olie en plantages in de Engelstalige zuidwest-regio zijn goed voor zestig procent van Kameroens Bruto Nationaal Product.

Toch gaan alle belangrijke banen naar Franstaligen. Van de 23 spelers waarmee Kameroen het tegen Nederland opneemt op het WK, is er maar één Engelstalig. Vijftig jaar wonnen alleen voetbalclubs uit Franse regio’s de landstitel. Toen kwam Tiko United. Het elftal veegde in 2009 alle tegenstanders van de mat.
Ashu: „Hoe kan een team promoveren en het jaar daarop zegevieren?” Onze vriend golft zijn armen als een slang. „Als je het mij vraagt is Tiko’s clubvoorzitter niet zo heilig als hij lijkt. Succes is in Kameroen nooit het gevolg van goed voetbal.”Essomba, de breedste voetbalspeler en coach van een team in Buea, waarschuwde ons ook: slecht spel en stenengooiende supporters in Tiko. Nu is het Essomba die zijn motor voorrijdt en verklaart: „Gaan jullie toch naar Tiko? Dan ga ik mee!”
Op Essomba’s met sterren beschilderde motor racen we over het stukje asfalt vol kuilen dat de inwoners van Tiko eerbiedig Long Street noemen. De voetballer haalt zijn handen van het stuur en wijst naar een boom met bananen. „Dat is een bananenboom”, licht hij toe. Het waren de Duitsers die de bananenplantages aan het begin van de negentiende eeuw aanlegden. Zij bouwden ook de arbeiderswoningen langs Long Street. Grijze blokken op eenzelfde afstand van elkaar, ontworpen om in te slapen na een slopende dag, niet om een gezin in te stichten. Toch leven inwoners van Tiko er tegenwoordig permanent. Essomba: „Sommigen werken nog op de plantages. Anderen vissen of verkopen op de markt. Veel doen niets. De plantages zijn van CDC, de Cameroon Development Cooperation. De huidige eigenaar haalt zijn werknemers bij voorkeur uit andere delen van het land. Tiko holt achteruit.”

Magische rituelen
Elke voetbalclub in Kameroen kent een traditie van tovenarij. Volkeren bedachten rituelen in de tijd dat ze nog stammenoorlogen uitvochten. Het team dat Essomba coacht begraaft voorwerpen bij het doel. De chief van Kumbo giet de nacht voor de wedstrijd geitenbloed over de voeten van zijn spelers (ze mogen zich daarna wel wassen). In Fovu brengen de voetballers offers naar de rots van Baham.
Officieel is hekserij verboden in Kameroen. Een betrapte tovenaar krijgt twee tot tien jaar celstraf. „Toch gebruikt tachtig procent van de voetbalteams magie. Sommige teams huren zelfs meerdere heksendokters voor één wedstrijd”, weet voetbalmagiër Zé. Hij woont achter het stadion in Limbé in een kamer met blauwe muren met daarop een met zilveren plakplastic omlijste poster van de Braziliaanse spits Ronaldo en een roze roos op tafel. Magie is noodzaak. Zé: „De twintig procent zonder toverkunsten haalt de tweede divisie niet.” Brazilianen zijn de ware meesters der magie, vindt Zé. „Een verschil is dat Zuid-Amerikanen toverkunsten verbergen, terwijl het in Afrika doeltreffender is als je een tegenstander intimideert.”
Zé leerde toveren van zijn vader. Ook zijn grootvader bezat occulte krachten. Maar zelfs voor een lid van gegoede toverfamilie, is het kiezen van de juiste magie ingewikkeld. Sommige clubs gebruiken de kracht van de berg, anderen vragen de Godin van de zee om hulp. „Liengu heet ze. Ze heeft gewelfde heupen, haar als zwarte wol en als ze lacht zie je het verleidelijke spleetje tussen haar tanden. Je ontmoet haar in een nachtclub, maar roept haar op door met een lichtje de zee in te waden. Een zeemeermin gehoorzaamt als je haar naam roept en ze haar lievelingsluchtje ruikt. Zet je haar in het doel, dan stopt ze alle ballen. Je denkt dat de keeper goed is, maar eigenlijk is het de zeemeermin.” Als tegenstanders doorzien dat jij de zeemeermin inzet, kunnen ze counteren. „Die dames zijn verzot op kokosnoten”, legt Zé uit. „Gooi ze op het veld en ze storten zich erop. Ze vergeten te keepen.” Dwergen houden van bananen. Water helpt tegen vuur en andersom. Zé: „De magie van Tiko komt uit drie hoeken: de supporters, de coach en rijke Kameroeners regelen allemaal een soort. Tiko’s clubvoorzitter coördineert de boel. Niemand kan drie soorten magie ontrafelen.”

Buitenspel
Dag na dag dwalen we door Tiko. Op zoek naar occulte krachten, naar de beruchte clubvoorzitter. Voetballer Essomba slentert mee. Hand in hand met een van ons. Of allebei. Soms is hij een beetje moe. Voor hij naar Tiko komt plukt hij ananassen, zodat hij ’s avonds wat te eten heeft. Daarna coacht hij zijn oude team. Hij leeft goedkoop, slaapt op de betonnen vloer van een winkeltje in Buea. Zo houdt hij net genoeg salaris over om zijn dochters Cindy, Lindsy en QueenYvette met kerst een tweedehands jurk te sturen. Ze wonen bij zijn vrouw, drie uur rijden verderop.
Tiko ruikt naar rijpe bananen en naar stof. In de schaduw verkopen vrouwen vruchten. Mannen hangen hele dagen bij de barretjes op de rotonde. Ze drinken bier of zelfgestookte palmwijn - dat is sterker en goedkoper. Midden op het kruispunt zit een vrouw. Elke dag zit ze daar, op het asfalt  in de verzengende zon. Ze draagt geen onderkleding. Ze hoort bij Tiko, dus ja, ze steunt Tiko United.
De clubvoorzitter vinden we niet. Hij is niet thuis. Ook niet op kantoor. „Hij is in Burundi”, zegt de receptioniste. „Hij kan ook ergens anders zijn.”

„Jullie zochten mij?” Na een week in Tiko staat clubvoorzitter Charles Eteki voor ons hotel. „Ik wist het niet. Anders was ik eerder opgedoken.” De voorzitter blijkt een kleine man, gehuld in een witte polo met het logo van de kerk ‘Redeemed Christian Church of God’. Is dit de man die leiding geeft aan de best presterende voetbalclub van Kameroen? We nemen het zekere voor het onzekere en volgen hem gedwee naar Tiko’s clubkantoor. Binnen pakt Eteki een foto van de muur. Op de afbeelding is de voorzitter tien kilo zwaarder. Hij draagt een net pak en loopt met blozende wangetjes over een rode loper. Essomba is gebiologeerd door Eteki’s bureaustoel. Hij bevoelt het leer. Gaat erin zitten. Laat de stoel rondjes draaien. Eteki nestelt zich tussen ons op de bank. De lijst op schoot. „Hier loop ik op de brug over de Mungo-rivier, de brug die de Franstalige gebieden van het Engelstalige deel van Kameroen scheidt”, verduidelijkt hij. „Heel de zuidwest-regio liep uit toen we in 2007 eindelijk naar de hoogste divisie promoveerden. Mensen juichten. Ze vielen op hun knieën. Zelfs het nationale team wordt niet zo onthaald!”
Enkele jaren voor de kolonie Kameroen een onafhankelijke republiek werd, richtte plantagebedrijf CDC een voetbalclub op: CDC Tiko. De organisatie trok zich terug en de bevolking wijzigde de naam in Tiko United. Dat was in 1976. Sindsdien speelt de club in geel en blauw, net als de magisch machtige Brazilianen. Een supporter verzon het Samba-lied - eveneens geënt op Braziliaanse allures. Eteki: „Vanwege de mooie passjes!” De voorzitter weigert het woord magie in de mond te nemen. Hij is een wedergeboren Christen. God is het Opperwezen. „Ik leerde mijn spelers voetballen zonder juju.” De magische wezens die voetbalteams inzetten, zijn goden met een kleine letter.
Eteki „praat en drinkt voetbal”, net als de andere inwoners van Tiko. Als kind voetbalde hij fanatiek, maar toen hij in de tweede klas een ongeluk kreeg, viel zijn droom om prof te worden in het water. Hij stortte zich op zijn studie. Universiteiten in Duitsland en China boden hem studiebeurzen aan. Hij koos de universiteit in Yaoundé, dichtbij huis. Bijna twintig jaar betrad hij geen voetbalveld. Toen kreeg hij een baan als hoofd van het departement voor Publieke Werken (PWD) in het Engelstalige Bamenda. Het voorzitterschap van de lokale voetbalclub PWD zat bij zijn functie inbegrepen.

In Bamenda leerde Eteki hoe Kameroense clubs het voetbalspel speelden. Hij vernam hoe agenten, in opdracht van de Franstalige minister van Sport, de spelersbus van PWD urenlang tegenhielden. Hoe een speler van PWD, op de ochtend van de bekerfinale, het ontbijt van zijn teamgenoten vergiftigde. De jongen was omgekocht.
Eteki realiseerde zich dat ploegen uit de grote Franstalige steden de competitie domineerden. Teams uit de hoofdstad hadden een directe link met de regering. Andere clubs wisten zich gesteund door grote bedrijven en rijke zakenmannen.
Engelstalige teams verdwenen één voor één uit de hoogste divisie. Eteki keerde terug naar Tiko.

„En nu voetballen mijn jongens in Burundi de Afrikaanse Champions League.” Eteki’s ogen glinsteren. Zijn telefoon rinkelt om de twee minuten - Tiko’s trainer, de teammanager en de reservespelers bellen hoe de wedstrijd verloopt.
In Kameroen staan clubvoorzitters continu in de spotlights. Zakenmannen kopen clubs zonder kennis van het spel. Trainingen slaan ze over. Maar bij belangrijke matches zitten ze op de eerste rij. Klaar voor de camera’s. Waarom is Eteki niet in Burundi? „Ik blijf graag thuis”, zegt hij zacht. Alsof hij zich schaamt dat hij zijn team niet aanmoedigt.
Thuis, in Tiko, organiseerde Eteki alles. Hij haalde tickets voor de nachttrein als zijn jongens in het verre noorden voetbalden. Hij boekte het hotel. Bracht geblesseerde spelers naar de dokter. Controleerde of zijn huishoudster de shirtjes waste. En toen de landstitel binnen was en spelers ineens ballen naar rijke tegenspelers schoten, stuurde hij de omgekochte talenten weg. Loyaliteit was Eteki’s kracht, tot hij na het kampioenschap instortte. „Ik was zo uitgeput dat ik in het ziekenhuis belandde.”

Vriendjespolitiek
Inwoners van Engelstalige regio’s horen niet succesvol te zijn. Als ze wel slagen, wordt dat niet beloond. De Franstalige club Panthère won in 2009 de Kameroense Beker. De voetbalbond overhandigde direct het prijzengeld: 10 miljoen Franc (15.000 euro). Toen Tiko zegevierde, ontving de club geen cent.
Volgens organisatie ‘Transparency International’ behoort Kameroen tot de meest corrupte landen ter wereld. De 78-jarige president Biya veranderde de grondwet zodat hij een vijfde termijn kan regeren. Tachtig procent van zijn bestuurlijke elite moest allang met pensioen. Om zijn volk te paaien, lanceerde de president onlangs een anti-corruptiecampagne. Wie fraudeert, belandt in de bak.
Zé: „Clubvoorzitters smijten met geld. Wat ermee gebeurt - omkopen of toveren - interesseert ze geen zier. Als hun club maar wint. Eteki regisseerde het succes van Tiko met geld van Publieke Werken.” Doet hij nu even rustig aan, zodat president Biya hem niet bij de kladden grijpt?”

Jullie moeten je afvragen of Eteki echt ziek is”, zegt magiër Zé. „Niemand treedt zomaar terug in Kameroen. Zie Kameroen als een grote taart in een zaal vol hongerige mensen. Als je erbij kunt, pak je wat je pakken kunt. Je stapt niet op als je een puntje hebt bemachtigd; je moet ook voor je familie, je gemeenschap en de voetbalclub van je gemeenschap zorgen.”
Voor een club uit een wegterend stadje heeft Tiko een verdacht mooi stadion, oordeelt ook voetballer Essomba. Hij kijkt keurend naar het veld vol geelbruine sprietjes. „Gras! Geen kiezels, zoals in Buea. Geen loslopende geiten, zoals in Bamenda.”
We bezoeken burgemeester Richard Tita Fombon, de enige rijke man in de stad. Richard woonde twintig jaar in Amerika. Terug in Tiko bouwde hij een hotel. Omdat hij beloofde ook een tweede tribune voor Tiko’s stadion te financieren, kozen de inwoners Richard als burgemeester. De tribune laat op zich wachten; eerst wil Richard een nieuw stadhuis. Bovendien prefereert hij golf. „Mijn geld gaat niet naar voetbal. Het is Eteki die ‘t fikst”, verklaart hij desgevraagd.

Alleen Eteki kan Tiko’s geheim onthullen. Hoe maakt hij zijn club kampioen? Tegen alle adviezen in vragen we het op de man af: „Toverkunsten? Omkoping? Spelers gehuurd met geld van Publieke Werken?” De voorzitter lacht niet. „Zelfs onze nieuwe trainer vroeg welke supermagiër ik inhuurde.” Wat zegt het over Kameroen, dat de bevolking liever gelooft dat een team tovert of bedriegt, dan dat het eerlijk wint? Voetbal is een spel van fouten. Tijdens zijn carrière maakte Eteki er heel veel. Een keer ontdekte hij drie dagen voor een wedstrijd dat hij vijf spelers miste. Ze speelden op proef voor een beter betalende club. Bij een wedstrijd in het buitenland, moest hij PWD’s beste spits thuislaten. Zijn manager was met zijn paspoort naar Italië om een contract te regelen bij een club daar. „Een rijke clubvoorzitter kan alle Roger Milla’s in de wereld kopen, maar zodra die een betere kans ruiken zijn ze weg. Dan moet je opnieuw eenheid scheppen.”
De helft van Tiko’s spelers komt tegenwoordig uit het door Eteki opgerichte jeugdteam. Drie weken voor een belangrijke match gaan de voetballers op kamp. Ze verdwijnen niet meer. Ze eten gezond. Niemand kan ze omkopen. „Sommige voetballers hebben de vreemde gewoonte zelfs de nacht voor een wedstrijd met mooie meisjes te willen dansen. Maar op kamp is geen nachtclub” Eteki maakt fouten niet opnieuw. En wie de minste fouten maakt wint.
Toen Eteki na zijn verblijf in Bamenda terugkeerde naar Tiko, smeekten de inwoners hem het team onder zijn hoede te nemen. „In Tiko vertrouwen we geen buitenstaanders.” Iedere inwoner geeft wat hij kan bieden. Een jongetje van tien doneerde zijn zakgeld aan de club. Inwoners met geld voor een kaartje, juichen bij de wedstrijd. In de kerk bidden ze voor de overwinning. Eteki was de enige met managementervaring. Hij moest het team wel leiden.
„Plantagebedrijf CDC bracht werk en voetbal naar Tiko”, vertelt Eteki. „Op de plantages sjouwden onze inwoners vijftien uur per dag met zakken van twintig kilo. Wie een plekje in CDC’s voetbalteam bemachtigde, kreeg eerder vrij, kreeg goede medische zorg en beter eten. Het plantagewerk verdween uit Tiko. De wetenschap dat voetbal verlichting brengt niet.”
Zelfs Essomba, die voor vertrek nog zo waarschuwde, is overtuigd. Tiko is niet eng. Hij buigt zich naar Eteki.  „Heb je nog een jeugdtrainer nodig? Ik zou mijn dochters graag een nieuwe jurk sturen.”

Antropoloog Arnold Pannenborg is auteur van het boek ‘How to win a football match in Cameroon’ (2008), over voetbal en hekserij.  Met journalist Sanne Terlingen reisde hij van oktober 2009 tot en met februari 2010 opnieuw door Kameroen.

Wat te doen tegen magie?
Op 24 juni om 20.30 uur, voetbalt Oranje in Kaapstad tegen Kameroen. Eyong Enoh, de enige Engelstalige Kameroener in het veld, voetbalt in Nederland voor Ajax. Hij groeide op in Tiko en voetbalde enkele jaren met Essomba in Buea. Enoh staat bekend om zijn keiharde tackles. Maar Enoh zal Oranje niet op magische wijze aanvallen, zegt Essomba. “Hij woonde bij mij toen hij in Buea speelde. Hij trainde, studeerde en hing naar de kerk. Enoh is veel te gelovig om te toveren.”
Hoe zit dat met Kameroens andere voetballers? De grote sterren uit het elftal Rigobert en Alexandre Song, Geremi Njitap en Samuel Eto’O, spelen al zo lang in Europa dat ze toverkunsten niet meer noodzakelijk achten om te winnen. De ‘ontembare leeuwen’ brengen echter drie jongens mee die voor lokale Franstalige teams voetballen. Zij zijn niet gewend zonder juju te spelen. Ook is de kans groot dat supporters thuis de machtigste tovenaars inschakelen.
Kan het Nederlands elftal de overwinning vergeten? Nee, magie werkt alleen als het slachtoffer erin gelooft. Om het zekere voor het onzekere te nemen, kunnen de Oranje-spelers met witte zakdoekjes zwaaien, dan neemt de kracht van magie af. Een wit lapje om de pols knopen helpt eveneens. Mocht Bert van Marwijk behekste plekken op het veld ontdekken, dan moet hij daar water op gieten. En vergeet niet dat schrijver Abdelkader Benali tijdens zijn bezoek aan Mali (voor het tv-programma Wereldkampioen van Afrika) een Malinese toverdokter bezocht. Die beloofde dat acht geslachte koeien Oranje naar de wereldtitel zouden leiden.

“Mijn vrienden vroegen of de muizen hier oren op hun rug hebben. Echt niet! Toch stond er vorig jaar een actiegroep met posters van halfdode konijnen bij onze jaarlijkse proefdierbijeenkomst. ‘Moordenaars!’ riepen ze. De plaatjes waar ze mee zwaaiden, waren al jaren oud. Gelukkig vinden zulke experimenten niet meer plaats.
Thuis hadden we katten, honden, konijnen, cavia’s, hamsters en vissen. Ik houd van dieren, daarom studeerde ik ook voor dierenartsassistente. Tijdens mijn stage ontdekte ik echter dat ik als proefdierverzorgster nog meer voor dieren kan betekenen.

In het gebouw waar ik nu werk houden we alleen ratten en muizen. Elk diertje heeft een eigen ID-kaart. Daarop staat bijvoorbeeld bij welke stam de muis hoort, wat de naam is van zijn onderzoeker en of hij problemen heeft. Al een muisje zich niet lekker voelt gaat hij bol zitten en steken zijn haartjes uit. Elke ochtend check ik hoe het met mijn muizen gaat. Hebben ze nog voldoende water en voer? Is er eentje drachtig? Bevallen? Ziek? Als ik zie dat een diertje meer ongemak ervaart dan mag bij zijn proef, dan stap ik naar de onderzoeker: ‘Dat was niet de afspraak!’ Als hij het experiment toch voort wil zetten, komt een proefdierdeskundige langs om de situatie te beoordelen.

Als een muis te ziek is, of als een proef is afgelopen, dan wordt hij afgevoerd. De meeste proefmuizen zijn genetisch gemodificeerd of ergens mee ingespoten. Als we ze zouden gebruiken bij een volgend onderzoek dan zouden de uitslagen daarvan niet betrouwbaar zijn.
Een muisje dat wordt afgevoerd gaat in een speciaal bakje met koolstofdioxide en zuurstof. Daardoor slaapt hij in. Als het diertje buiten bewustzijn is, verminder ik de hoeveelheid zuurstof zodat hij overlijdt. Dat vind ik niet leuk om te doen. Ook niet als ik weet dat het beter is. Ik leer er wel mee omgaan. De eerste keer dat ik als dierenartsassistente een kat vasthield die een spuitje kreeg, stond ik ook half te janken.

Ik vind het goed dat er actiegroepen bestaan, omdat ze zoeken naar alternatieven voor dierproeven. Tegenwoordig oefenen studenten het geven van bijvoorbeeld injecties op een kunstrat. Met echoapparaten kunnen we in de buik van een muis kijken zonder die open te maken. Maar dierproeven blijven nodig. Mensen laten zich niet zomaar een middel toedienen waarvan de werking onbekend is. Daarom zou het goed zijn als mensen zich na een operatie beseffen dat zo’n ingreep mogelijk is door het gebruik van proefdieren.

Als het erop aankomt verkies ik het leven van een mens boven dat van een dier, maar dan wil ik wel dat het dier het zo goed mogelijk heeft. Het gaat me te ver als activisten me om die reden bedreigen of geweld plegen. En ik vind het schijnheilig dat zoveel tegenstanders van dierproeven rustig geneesmiddel slikken die ooit op dieren zijn uitgeprobeerd. Een aspirine bijvoorbeeld. Zoveel mensen hebben een verkeerd beeld van dierproeven! Daarom vertel ik in de kroeg niet gauw dat ik help bij uitvoering ervan. Dan ben ik gewoon onderzoeksassistent in bij het AMC.

Mijn vrienden snappen inmiddels waarom ik hiervoor kies. Wij houden in ons proefdiercentrum familiedagen waarop iedereen met eigen ogen ziet hoe we de dieren behandelen. De muisjes hier hebben een beter leven dan menig huisdier. Als een kindje per ongeluk met de hamster gooit, koopt mama weer een nieuwe. Bij ons zijn de hokjes schoon en de temperatuur en het voedsel optimaal. Elk muisje dat hier woont is verantwoord. De onderzoeker moet uiteenzetten waarom hij honderd muizen wil gebruiken. Heeft hij niet genoeg aan vijftig muizen? Of is er wellicht een alternatief waarbij geen dieren nodig zijn? Als je thuis last hebt van muizen, mag je een val neerzetten. Als hier een muis dood gaat, moeten we de doodsoorzaak vaststellen en alle omstandigheden vastleggen in de administratie. Ze krijgen elke week een schone kooi, de temperatuur in hun verblijf is optimaal en er staat altijd vers water en voedsel. Muizen zijn groepsdieren, dus leven meerdere diertjes bij ons samen in een hok. Tenzij het écht niet anders kan.

Wat ik heel bijzonder vond was toen we, dankzij een groep muizen die ik verzorgde, een middel ontdekten tegen eczeem. Het wordt inmiddels uitgeprobeerd door de eerste patiënten.”

Meer informatie: http://www.ikwilhetwelweten.nl/info.php

“Eerst geef ik een vreemdeling een hand. ‘Ik ben Christien’ zeg ik. En dan: ‘Hoe voel je je?’ Pas daarna leg ik uit dat ik wil dat hij teruggaat naar het land waar hij vandaan komt. Vrijwillig. Stemt hij in? Dan regelt de Internationale Organisatie voor Migratie een vliegticket. De vreemdeling reist zelf. Hij mag twintig kilo bagage meenemen en handbagage, net als iedere andere passagier. Een vreemdeling wordt alleen vergezeld door de Koninklijke Marechaussee als we hem moesten dwingen om te vertrekken.
Soms willen mensen die ik uitzet contact met me houden. Maar voor mij is het contact over zodra iemand op het vliegtuig stapt, ook als ik iemand aardig vind. Dit is mijn werk. Binnen mijn pakket doe ik wat ik kan. Ik spoor achtergebleven bagage op. Ik laat iemand bellen met familie als hij zelf geen beltegoed heeft. Maar ik ben niet hun vriend. Dat is ook duidelijker voor hen.
Natuurlijk grijpt het me aan als mensen wanhopig zijn, zeker als ik een gezin met kinderen moet terugsturen. Kinderen snappen niet waarom ze weg moeten. Op zo’n moment knoop ik in mijn oren dat mijn taak bestaat uit meedelen en uitvoeren. De Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) bepaalt wie mag blijven en wie niet. Met mijn collega’s praat ik over de positieve en negatieve dingen die hier voorvallen. Ik leg mijn gevoel bij hen neer en geef het zo een plekje.
Het was niet mijn jeugddroom om vreemdelingen uit te zetten. Welk klein meisje denkt überhaupt aan dit beroep? Ik studeerde dierenverzorging. Na mijn opleiding bleek werk schaars en belandde ik via een bijbaantje bij de Vreemdelingendienst bij IND. Inmiddels ben ik regievoerder Vertrek bij de directie Bewaring.
Ik heb niks tegen buitenlanders. Mijn vrienden komen uit alle windstreken. Tijdens mijn werk realiseer ik me steeds weer dat wat wij in Nederland gewend zijn niet de norm is. Van mij mogen vreemdelingen me op hun manier aanspreken, als ze maar respect tonen. Sommigen zeggen U, je, mevrouw of sister. In het Oostblok eindigen vrouwennamen op een ‘a’. Oostblokkers noemen me daarom Christina in plaats van Christien. Alleen op autoritaire, dominante mannen reageer ik strakker. Zij vinden het moeilijk om met een vrouw te praten, maar ze vallen onder mijn caseload dus moeten we het met elkaar doen. Ik draag iemand alleen over aan een collega als het écht niet gaat. Maar een moslimman die mijn hand niet schudt? Daar maak ik heus geen probleem van. Ik heb ook respect voor hen. Ik wil dat alle mensen hier op een humane manier behandeld worden.
Als een vreemdeling vrijwillig terugkeert maakt dat me blij. Niet omdat hij weggaat, maar omdat iemand verder kan met zijn leven. Ooit was er hier een man uit voormalige Joegoslavië. Hij leed aan psychoses en sliep op straat. Toen hij medicijnen kreeg en opknapte wilde hij terug naar huis. Naar Kosovo. Maar hoe? Dat wist hij niet. Hij wist ook niet of hij nog levende familie had. Wij regelden dat die man werd afgezet voor het huis van een broer die wij hadden opgespoord. Hij belde ons op. ‘Bedankt’, zei hij. Hij was zo blij weer thuis te zijn.”

Herinner je haar nog? Taida Pasić? Het meisje uit Kosovo dat stiekem terugkeerde naar Winterswijk omdat ze zó graag haar VWO-diploma wilde halen… Ze maakte Rita Verdonk woedend. “Regels zijn regels”, riep Rita. En Taida moest weg.
Een beetje huiverig was ik wel, toen ik voor Yes naar het uitzetcentrum reisde waar Taida vier jaar geleden twee weken zat opgesloten. Het is echt een gevangenis. Ik mocht alleen naar binnen als ik mijn paspoort, mijn jas, tas en telefoon bij de receptie liet. Gelukkig mocht mijn kladblok wel mee. Als ik Christiens werkkamer binnenstap is ze juist klaar met het bijwerken van de vreemdelingendossiers. “Hoe kun je nou kindertjes wegsturen die hier geboren zijn,” confronteer ik haar. Volgens mij kan alleen een ijskonijn zulk werk doen. “Vind je ze niet zielig?” Ze schokschoudert. “Regels zijn regels.”
Alle inwoners van ons land kiezen het parlement. Het is de meerderheid die bepaalt hoe ons vreemdelingenbeleid eruit ziet. En die meerderheid vindt dat meisjes terug moeten zodra de oorlog in hun eigen land voorbij is. Pas toen ze Taida op tv zagen. Hoorden dat ze vloeiend Nederlands sprak. Pas tóen kregen er mensen medelijden. Maar al die Taida’s die het nieuws niet haalden, die interesseerden hen geen zier.
Christien ontmoet elke dag Taida’s. Of jongens die hier willen werken omdat hun familie thuis zo’n honger heeft. En moeders met kinderen die hier geboren zijn. Ze moeten allemaal weg. En wat Christien daarvan vindt, dat zegt ze niet. Tenslotte hebben we dit uitzetbeleid ‘met z’n allen’ gekozen. Wel vertelt ze dat ze dit werk doet omdat ze wil dat het wegsturen van vreemdelingen op een menswaardige manier gebeurt. Ze vertelt ook over Oostblokkers die haar blauwe ogen en blonde haren bewonderen. Over Nigerianen die haar het bosje bloemen brengen dat ze in de kerk kregen. Over de vreemdelingen die voor de derde keer in de stoel tegenover haar ploffen. Die flikten het gewoon om wéér ongezien ons land binnen te glippen. Ze gniffelen als ze Christien herkennen. En Christien lacht mee.
Het verhaal van Taida liep het trouwens goed af. Die maakte haar VWO-examen op de Nederlandse ambassade in Sarajevo en nu studeert ze rechten in Leiden. Want regels zijn regels: wie genoeg geld bezit om in Nederland te wonen en leren, krijgt zo een studentenvisum.

“Mauw” zegt Raaf nu en hij geeft kopjes aan mijn tenen. Ik denk dat het zoiets betekent als: “Leuk hoor, dat je dierenvriendjes maakte in Afrika. Maar je liet mij, je eigen kater notabene, in de kou staan.” Omdat Raaf niet naar Kameroen kon bellen om zijn beklag te doen, beet hij zijn pluimstaart kaal. Dat er nog wat zwarte plukjes op zijn kop groeien komt doordat mijn moeder hem bijtijds meesjouwde naar de dierenarts. Diens oordeel? Mijn kale kat moest aan de geluksferomonen (zeg gerust katten-antidepressiva) en dat was mijn schuld! Ik knuffel Raaf en beloof hem dat ik nooit meer zo’n slechte kattenmoeder zal zijn. En dat zeg ik echt niet omdat zijn bezoekje aan de dierenarts honderd euro kostte.

Maar nu? Nu ben ik een paar weken verder. Mijn medicijnen zijn op en het avontuur lonkt. Ik haal mijn koffer uit de kelder. Broeken, shirtjes, pumps… alles wat ik vind, gooi ik erin.
Raaf doet nors. Als hij denkt dat ik niet op hem let, kijkt hij wat er in mijn koffer verdwijnt. Mijn boeken, laptop, tandborstel… Ik druk mijn neus tegen de tralies van zijn kattenmand. “Wat dacht je nou, Raaf? Dat ik een eenzaam kattenvrouwtje zou worden?” Raaf keert me zijn kont toe. “Ik mag dan zo diep gezonken zijn dat ik tegen mijn kat praat, maar dat wil niet zeggen dat ik de rest van mijn leven enkel discussies met jou ga voeren! Ik ben pas gelukkig als ik onbekende plekken verken en nieuwe ervaringen opdoe…”

Raaf miauwt boos als ik mijn spullen pak en de deur van mijn ouderlijk huis dichttrek. Ik vergeet zijn leed zodra ik mijn bestemming bereik. Raaf ook. Hij rent zijn kattenmand uit. Zijn sprieterige staart omhoog. Heel even snuffelt hij aan de vreemde meubels die net teveel naar Arnold ruiken. Dan rolt hij zich tevreden op in diens lievelingsstoel.
Intussen sta ik zenuwachtig naast mijn spullen. Reizen door donker Afrika? No problem. Maar redden Arnold en ik het samen in zijn studiootje in Amsterdam? Dat is pas een uitdaging!

Sanne: “Vroeger smulde ik van de ‘heftige’ persoonlijke verhalen in Yes. Ik genoot als Zaza vertelde dat ze een relatie had met een getrouwde vent. Maar kwam iemand met ADHD aan het woord, dan was ik een beetje teleurgesteld. ‘Dat is toch geen ziekte?’ vond ik. ‘Ik ben ook druk in mijn hoofd. En chaotisch. Wie niet?’
Alles veranderde toen ik een verhaal moest schrijven over ADHD en ik mijn vriendin Wendel daarover interviewde. Op haar zolderkamertje vroeg ze: “Herken jij je niet een beetje in mij?”

Bij ADHD dacht ik aan Johnny van de basisschool. Hij gooide met zijn schriften en mocht geen snoepjes met kleurstof. Ik was alleen maar druk met mijn eigen gedachten. Destijds had niemand daar last van. Want op zulke momenten staarde ik uit het raam of ik maakte werkstukken over mijn katten van 50 pagina’s - exclusief de tekeningen. Meester Ties vond mijn werkstukken mooi. Hij beloonde ze met een poezenstickertje. Mijn klasgenootjes vonden me wel wat maf.Op de middelbare school waren mijn docenten niet meer enthousiast. Ik keek nog steeds graag door het raam. Meestal naar sportende jongens op het grasveld. Op de dag dat we een luistertoets Frans hadden voetbalden ze. Ik was bij vraag acht toen ik ontdekte dat het bandje was afgelopen. Buiten scoorde klas 5A net het tweede doelpunt. Ik haalde ook een twee.
Toen ik voor de tiende keer mijn werkboek vergat besloot de Franse lerares dat ik niet meer welkom was in haar klas. Ook andere lessen skipte ik. Als de docent te lang praatte, of als ik zelfstandig opdrachten moest maken, werd ik wiebelig. Dan vluchtte ik naar de wc. Kwam vervolgens een bekende tegen, wisselde de laatste roddels uit, liep even mee naar het kopieerapparaat en vergat vervolgens dat ik terugmoest naar het klaslokaal.
Soms rookte ik met de alto’s jointjes op het grasveld voor de school. Daar werd ik rustig van. Op een dag verfde ik mijn haren rood. Zomaar. Twee maanden later liet ik een knopje in mijn neus schieten. Na een dagje kermis kwam ik thuis met een piercing in mijn tong. ’s Avonds belde ik mijn toenmalige vriendje. Ik zei dat het uit was. We maakten de hele nacht ruzie tot het weer ‘aanging’. Hij zat de volgende ochtend uitgeput in de klas. Ik kwam gewoon niet. Mijn ouders moesten op school komen praten over ‘wat ze met mij aanmoesten’.

Altijd teleurgesteld
Voor de docenten was het duidelijk: ik was een etterige pubermeid. Maar zo voelde ik me van binnen niet. Ik wilde juist uitblinken en tienen halen. Al twee uur voor de tekenles begon, stond ik in het lokaal te schilderen. En ik hield op mijn manier ook van mijn vriendje. Ik regelde verrassingsweekendjes en nam gekke cadeautjes voor hem mee. Alleen af en toe leek het of er iets jeukte van binnen. Hoe graag ik dingen ook goed wilde doen: ik kon mijn gedrag gewoon niet beheersen op zulke momenten. Net zoals ik mezelf er niet toe kon zetten om te leren. Ik haatte mezelf daarom. Gek genoeg ging de dag voor mijn eindexamens een knop om. Ik raakte in een soort superconcentratiemodus en slaagde met zevens en achten op mijn eindlijst. “Ik wist wel dat je het kon”, reageerde de lerares Frans.
Inmiddels weet ik dat die concentratiemodus bij ADD hoort. Hyperfocus’ noemen psychiaters het. Ik stort me compleet op een activiteit als die me enorm interesseert. Gek genoeg is dat ook wat ADD zo frustrerend maakt: het ene moment presteer ik geweldig. Maar ik kan die hyperfocus niet zelf aan- of uitzetten. Daarom dachten mijn vrienden en docenten dat ik mijn best niet deed. En dat terwijl het voelde alsof ik de hele dag op mijn tenen liep!

Begrip voor mezelf
Sinds ik weet dat ik ADD heb, ben ik minder boos op mezelf. Ik kan mijn vriend uitleggen dat ik het dopje niet expres naast de tandpasta laat liggen, maar dat het komt omdat ik me in mijn hoofd vast afvraag welke onderbroek ik aantrek. Ook probeer ik bewust tot tien te tellen voor ik iets doe. Sindsdien bleven mijn haren blond en maak ik minder ruzie.
Ik kreeg mijn ’stempeltje’ niet zomaar. In eerste instantie riep de dokter: “Jij studeert! En je hebt een relatie! Je presteert te goed om ADD-er te zijn.” Bij de meeste volwassenen wordt de stoornis namelijk ontdekt als ze voor de tiende keer ontslagen zijn, enorme schulden hebben of zich aanmelden bij een verslavingscentrum. Ik moest vragenlijsten invullen, verhaaltjes afmaken, een olifant puzzelen en bomen tekenen (een gewone, een droomboom en een fantasieboom). De conclusie? Ik lag met mezelf overhoop, knoeide in het huishouden en met mijn financiën en ik ben gevoelig voor verslavingen. Ja, ik heb ADD. Ik weet hoe ik me moet gedragen als ik wil dat anderen niets merken. Maar na een uurtje ‘normaal’ doen ben ik bekaf.

Terwijl ik dit typ heb ik een koptelefoon op en luister ik blije liedjes. Dan kan niemand me afleiden. En vanmorgen schreef ik een To-Do-lijstje. Ik moest vandaag boodschappen halen, Wendel mailen en dit artikel afkrijgen. Nadat ik gewinkeld had schreef ik mijn vriendin dat ze nog eventjes op haar mail moest wachten. Ik beantwoordde meteen even alle andere binnengekomen berichten. En nu heb ik nog vijf minuten voor dit verhaal bij Yes moet zijn.
Oké, helemaal geordend ben ik dus nog niet. Maar dankzij mijn diagnose snap ik dat ik niet hetzelfde hoef te zijn als de rest van de wereld. Ik realiseer ik me nu dat mijn stoornis geen ‘onzin’ is en bovendien leuke kanten heeft. Doordat mijn gedachten tollen, ontstaan er allerlei spontane ideeën. Ik bekijk alles van veel kanten, waardoor ik me goed in mensen kan inleven en creatieve oplossingen vind voor problemen. En ja, soms ben ik lastig en vermoeiend. Maar saai? Dat nooit!”

VIJF VRAGEN AAN DE PSYCHIATER
(verbonden aan Centrum ADHD Volwassenen, Altrecht)

Wat is ADD?
“ADD staat voor Attention Deficit Disorder, ADHD zonder de H van hyperactiviteit. Het is een erfelijke aandachtstekort-stoornis, al zou je het beter een aandachtsteveel-stoornis kunnen noemen. De meeste ADD-ers kunnen zich slecht concentreren. Ze hebben moeite met het remmen van gedrag en het filteren van informatie. Daardoor ervaren ze continu chaos. Naar schatting heeft 3 tot 5 procent van de Nederlanders een concentratiestoornis.”

Hoe stel je vast of iemand ADD heeft?
“Meestal nemen we twee interviews af. Waar heeft iemand volgens zichzelf last van? En is er sprake van de kernsymptomen van AD(H)D? We willen ook met iemands ouders praten over de kindertijd, om te horen of de symptomen toen ook aanwezig waren.
We stellen alleen een diagnose als iemand ‘disfunctioneert’. De ADD-symptomen moeten aantoonbaar problemen opleveren op het werk, in het huishouden of bij het onderhouden van sociale contacten.”

Waarom is ADD een ’stoornis’?
“Het deel van de hersenen dat impulsen beheerst en organiseert is bij een ADD-er minder actief en 5 procent kleiner dan bij mensen zonder concentratiestoornis. Een ADD-er heeft aan de ene kant een rustig leven nodig om alles te overzien, maar tegelijk prikkels nodig om die frontale hersenkwab te activeren. Die prikkels zijn bij de routineklusjes niet aanwezig dus gaat een ADD-er er (onbewust) naar op zoek. Ze vinden ze in verslavingen (van alcohol tot seks) of bij activiteiten waarbij adrenaline wordt aangemaakt. Denk aan: ruziemaken, bungeejumpen en andere gevaarlijke dingen. 50% van de ADD-ers heeft slaapproblemen.”

Kan de buitenwereld aan mij zien dat ik ADD heb?
“Nee, maar ze merken het wel als je er niet bij bent met je gedachten. Als je afdwaalt tijdens een vergadering, lijk je ongemotiveerd. Een vriendin kan denken dat je egocentrisch bent en niet geïnteresseerd bent in haar belevenissen.”

Word ik ooit normaal?
“ADD gaat nooit over, maar je kunt er wel iets aan doen. Je kunt kiezen voor individuele of groeps-coaching en proberen of medicatie helpt. Meestal schrijven we Ritalin (methylfenidaat) voor. Het is geen wondermiddel en het kan vervelende bijwerkingen hebben, zoals een gebrek aan eetlust, hartkloppingen en extra drukte als het pilletje is uitgewerkt. Het werkt niet voor iedere ADD-er. Maar dikwijls kunnen mensen dankzij Ritalin ineens wel stilzitten en zijn ze minder gevoelig voor verslavingen.”

DE ERVARINGSDESKUNDIGEN

Karin Windt (Oprichtster van de Stichting ADD Nederland en schrijfster van twee boeken over de stoornis): “Ik vind het belangrijk dat er meer aandacht komt voor ADD. ADD-ers hebben veel positieve eigenschappen. Ze zijn creatief, ambitieus en perfectionistisch. Maar door de combinatie van deze karaktertrekken met beperkingen als administratieve problemen, gebrek aan concentratie, het chaotisch zijn en verslavingsgevoeligheid, kan ADD een serieuze handicap worden.Veel meisjes zijn pleasers. Ze leren al jong hoe ze zich horen te gedragen en weten hun ADD te verhullen. Ze lopen op hun tenen. Toch horen zulke meiden vaak dat ze lui zijn. Of dat ze beter hun best moeten doen. Daar word je toch onzeker en ongelukkig van?
Als je dankzij een diagnose weet dat je hersenen anders werken, kun je daarmee leren omgaan. En beter functioneren in de maatschappij. Ik denk dat ADD dan juist een recept voor succes kan zijn. Het duurt lang voor je je plekje hebt gevonden. Maar als je ergens echt interesse voor hebt, vindt een gedaanteverandering plaats. De missende prikkels vindt de ADD-er dan ineens op het werk of bij het beoefenen van een hobby! Helaas is de zoektocht vaak eenzaam. En hoeveel applaus ADD-ers ook krijgen, ze hebben bijna altijd het gevoel dat hun prestatie beter kon. Gelukkig motiveert dat ze om nóg meer te leren en nóg beter hun best te doen. Daardoor kunnen we het met een beetje administratieve hulp superver schoppen!”

Lianne (29, secretaresse): “Ik heb fantasie en ik kan heerlijk dromen. Maar ik vind het ook leuk om nieuwe dingen te ontdekken. Wie besluit er nou dat ‘ie naar Thailand wil en zit een week later daadwerkelijk in het vliegtuig? Ik gooi alles eruit wat ik wil vragen. Vaak vinden mensen dat ontwapenend. Maar die impulsiviteit heeft ook nadelen. Ik kom ontevreden over, maar ben dan rusteloos. Altijd is er die drang naar ontwikkeling, verandering en uitdaging. Soms raakt mijn hoofd daar zo vol van dat ik simpele dingen niet kan. Dan ben ik te druk met het ordenen van al mijn gedachten. Ik zou graag willen dat mensen zouden zien dat ik intelligent ben. Het komt er alleen niet altijd uit…”

Judith (20, student):  ”Ik zit niet bij een studentenvereniging. Dat is bewust. Ik voel me niet op mijn gemak in groepen. Ik wil alle gesprekken horen, luister tegelijk naar de muziek en ik check wie er binnenkomt. Na afloop van zo’n avond ben ik bekaf. Ik wil dat iedereen me aardig vindt maar het lukt me in de kroeg niet om me op een gesprek te concentreren. Pas als ik mensen echt heel lang ken kan ik me in hun gezelschap ontspannen. Of als ik weet dat ik ze nooit meer zie. Dan maakt het namelijk niet uit wat voor indruk ik achterlaat.”

Marte (23, zoekt werk): “Het lukt me tegenwoordig om de was te doen voor al mijn kleren vies zijn. Maar ik moet wel bekennen dat de was van vorige week nog aan het droogrek hangt. En ik heb de routebeschrijving naar het bedrijf waar ik deze week ga solliciteren mee gewassen. Ik durf niet om een nieuwe te vragen, want als ze weten dat ik zo’n chaoot ben krijg ik die baan vast niet!”

Gelukkig heeft Arnold een echte vriend in hoofdstad Yaoundé. Met Falloh deelde hij zes jaar geleden een kamer en het tweepersoonsbed. Jullie zijn een beetje dom, vertelt Falloh ons. In Kameroen moet de hiërarchie duidelijk zijn. Geef je een bediende één vinger, dan neemt hij je hele hand en je huis. Boos doen helpt niet - als Charles gezichtsverlies leidt, zal hij volgens Falloh alle problemen ontkennen. En waren wij niet degenen die Charles op de bank uitnodigden en de tv aanzetten?
Terug in Bamenda begroeten we onze huisgenoot met een grote glimlach. Nog maar een paar weken samen. Daar maken we het beste van!
Charles doet mee. Hij smult van mijn maaltijden en staat op onze laatste dag in het huis zowaar zelf weer achter de potten en pannen. Hij kookt een feestmaal: chili con carne. Met zelfgekweekte bonen en ananas. De volgende ochtend zwaait ons uit Charles ons uit.
Hij mailt al gauw: Lieve Sanne, jouw vriendelijkheid bewaar ik eeuwig in mijn hart. Ik zal je nooit vergeten, want jij hebt het talent om anderen blij te maken. Ging jullie reis goed? Eindeloos bedankt.

Wij zijn weer bij Falloh. Die kijkt trots als hij over Charles lieve mail hoort. Wij stoten ons graag twee keer aan dezelfde steen. Daarom trakteren we onze vriend op feesteten. Het is onze laatste week in Kameroen. En Falloh heeft één verzoekje: komen we alsjeblieft nog kijken hoe hij voetbaltraint?
Zo’n verzoek van een vriend, tijdens ons laatste gedeelde avondmaal, kunnen we niet weigeren…Dus kijken we de volgende ochtend hoe ons maatje over het rode zand holt. Na drie uur introduceert Falloh Arnold aan zijn teamgenoten. “Mijn beste vriend uit Holland”, zegt hij. En tegen Arnold: “Als je al mijn teamgenoten - dertig ongeveer - nou vijf Euro geeft, dan zullen ze je nooit vergeten.” Als Arnold niet direct zijn centen grijpt, schrikt hij: “Ik heb het ze al beloofd! Maar wellicht komt het goed als je twintig Nike-ballen stuurt…”

Ik ontvang een nieuw mailtje van Charles. Mijn lieve Sanne, ik heb geld nodig om mijn huis te bouwen. Daarom kan ik er nog lang niet wonen, tenzij jij me helpt. Alsjeblieft, dan ben ik je ontzettend dankbaar. En ik wens je een mooie dag toe. Jouw Charles
Mijn portemonnee vindt het jammer dat we bijna teruggaan naar Nederland. Hij heeft in deze vier maanden in Kameroen meer vrienden gemaakt dan ik in mijn hele leven.

Het begon onschuldig: Arnold en ik dronken cola met een toverdokter in de stad Bafoussam. “Nederland speelt tegen Kameroen op het WK”, zei de magiër (die gespecialiseerd is in wat hij het ‘spiritueel begeleiden van voetballers’ noemt). Dat van het WK wist ik. Want voor een ander tijdschrift schreef ik over drie Kameroense voetbalhelden, waaronder verdediger Geremi Njitap. “Zijn paps woont om de hoek”, onthulde de toverdokter toen.
Lang geleden was vader Samuel Fotso net zo beroemd als zijn zoon. ‘The poison arrow’ noemden ze hem. Zó hard kon hij schieten. Tegenwoordig mept hij met een bezem journalisten zijn huis uit. Toch leidde de toverdokter ons een smal gangetje naar de gevaarlijke vader in. Twee jongens blokkeerden het pad.“Ik heet Cyrille Fotso”, verklaarde de jongste, een blozend lieverdje met jeugdpuistjes. Nummer twee was indrukwekkender. Zijn shirt spande strak om zijn sixpack. Een gouden Calvin Klein hangertje bungelde om zijn nek. Ook hij introduceerde zich: “Jean-Jaques Fotso Fotso. Ik ben een hele goede voetballer. Spits. Wij zijn Geremi’s broertjes.”
Voor ik iets verkeerd kon zeggen, duwde de toverdokter naar de woonkamer. “Vader Samuel, U bent vast blij de oprichtster van Geremi’s Nederlandse fanclub te ontmoeten”, verkondigde hij. “Wat? Fanclub? Ik weet alleen dat Geremi in Engeland voetbalt”, fluisterde ik verschrikt.” “Daarom hebben we een whisky”, antwoordde de toverdokter. Ik overhandigde de vader de fles en de toverdokter verklaarde: “Dit meisje is een reusachtige fan van uw zoon. Ze weet niets van voetbal, maar ze is wel héél dankbaar U haar binnen laat.” Vader pakte zijn stok, hees zich uit zijn stoel en ging rechtop naast me staan. Hij zei geen woord maar poseerde statig voor de foto. Daarna portretteerde ik Geremi’s moeder en de vier andere vrouwen des huizes. Want vader Samuel was zo succesvol dat hij vijf echtgenotes koos. De oude held strompelde naar zijn fotomuur en wees trots naar alle belangrijke familiemomenten terwijl de broertjes foto’s van mij maakten. Van dat gekke blanke meisje dat fan was van de hele familie.

Nou is er iets dat ik ‘journalistieke ethiek’ noem. Het betekent dat mijn geweten knaagt als ik doe of ik op Geremi kwijl, terwijl ik in werkelijkheid zijn leven wil vastleggen. Dus stopte ik Jean-Jaques bij vertrek mijn visitekaartje toe. Daarop staat niet alleen het woord ‘journalist’, maar ook mijn telefoonnummer. Nu is het 5.10 uur en Jean-Jeaques wenst me gewoon een goede dag. Ik reis naar Bafoussam en klop opnieuw aan bij Geremi’s familie. Als journalist. Vader doet open. Dit keer geef ik hem geen whisky, maar een foto van ons samen. Hij hangt mij aan zijn familiemuur. Jean-Jaques roept: “Ik vind het fantastisch als mijn foto in een Nederlands tijdschrift komt!”
Ik glunder. Even zie ik mezelf mijn intrek nemen in dit beroemde nest. Dan wandelen de vrouwen des huizes binnen: help, vijf schoonmoeders! Sexy Jean-Jaques blijkt pas 19 jaar oud. En ik heb mijn handen vol aan Arnolds voetbalgedoe. Hier sport het hele gezin!
Ik vlucht naar huis. Naar mijn eigen man die de hele dag geen één berichtje stuurde. Om drie uur ’s nachts sms ik Jean-Jeaques: Ik heb een hele lekkere nacht. Ik hoop jij ook. Toch krijgt zijn foto een ereplekje in mijn Kameroen-album.

Beste Rhijja,
Ik ben een serieuze jongen die hard werkt en geen genot haalt uit het verleiden van vrouwen of het drinken van alcohol. Ik ben een voetballer, maar later word ik de baas van mijn dorp. Ik ben al vijftien jaar verloofd met Sylvie (een goede naam voor de vrouw van een voetballer) en ik kan goed met mijn schoonfamilie overweg. Maar niet meer met Sylvie. Ik heb haar een cursus haren vlechten gegeven en dat kan ze zo goed dat ze nu in Frankrijk woont.
Ik ben altijd trouw aan haar geweest, ook al heb ik een kind bij een oude klasgenoot. Ik laat haar vrij en vind het goed dat ze nu in Europa woont. Maar straks ben ik Fon en dan moet mijn vrouw voor de inwoners van mijn dorp zorgen. Die taak is natuurlijk veel te zwaar voor één vrouw, dus moet ik er meer hebben. Daar is Sylvie het niet mee eens. Ze zegt dat ik een document voor monogamie moet ondertekenen. Maar als ik dat doe zullen heksen uit mijn dorp ons vervloeken. Dan worden we ziek en gaan we dood. Sylvie is zo koppig. Als ze echt van me houdt, snapt ze dat ik die andere vrouwen alleen erbij neem omdat het moet van mijn dorp. Ik kan een nieuwe vrouw zoeken, maar als ik de verloving verbreek kan ik nooit in Frankrijk voetballen. Wat moet ik doen?

Binnen een week lees ik Falloh het antwoord voor van onze Nederlandse liefdesexpert.

Yo Falloh.
da’s een lastig probleem. Sommige vrouwen zijn bereid om hun vent te delen. Sylvie duidelijk niet. Aan de andere kant wil je je dorp natuurlijk ook niet laten sterven door een vloek. Moet je per se vrijen met de vrouwen die je hebt? Je kunt ook voor de gulden tussenweg kiezen: Sylvie blijft jouw ware, en de bijvrouwen zijn platonisch gezien werknemers die voor jouw dorp zorgen. Jullie blij, dorp blij, heksen blij.

Falloh schudt zijn hoofd: “alle westerse vrouwen doen zo koppig. Rhijja zegt precies wat Sylvie steeds herhaalt. Snappen jullie het dan niet? Ik wíl niet met die andere vrouwen naar bed. Ik móet. Want als ik geen kinderen bij hen verwek, is dat een schande voor hen. Voor hun families. En het is toch zielig voor mijn bijvrouwen als ze nooit bevredigd worden? ”
Nu heeft Rhijja nog maar één advies en dat is voor Fallohs verloofde: “Run Sylvie Run, and enjoy the French sun.”
Zowel Falloh als Sylvie krijgen Rhijja’s boek Eerste hulp bij liefdesverdriet binnenkort thuisgestuurd.

Goed, ik ben dus uitgenodigd voor het partijtje van een belangrijke man. Ik hoor een gat in de lucht te springen - op Kameroenreizen.nl betaal je 500 euro voor een weekje ‘Mankon Groot Cultureel Festival’, exclusief vliegreis. Gauw ga ik met De Prins naar een lokale kleermaker om een officiële japon te regelen. Het iele naaistertje omwikkelt me met meetlinten. “Ik heb heus goed gemeten!” stottert ze als ik mijn jurk een week later aanpas. Bij mijn tietjes zit een reusachtige luchtzak, alsof ze dacht dat ik minimaal cup E had hangen. “Ik naai goed hoor!” zegt ze. Nu harder: “De koning hoort op je borst. Ik kon toch niet zijn kruin afknippen?!” Gelukkig heb ik slechts een airbagboezem. Arnolds gewaad doet denken aan een complete Fon-vuilniszak.

De grote dag is daar en wij verslapen ons. Helaas missen we de openingsactiviteit: het gezamenlijk opruimen van het grasveld voor het paleis. Maar we arriveren exact op tijd voor het echte verkleedfeestje. Mijn uitnodiging belooft een grote taart, dansers en veel voorname Kameroeners. We zien ze al zitten op hun plastic stoeltjes. Onder een plastic zeil. Ze luisteren naar de minister-president die zegt dat de Fon intelligent is. We proberen dichterbij te sluipen maar eerst moeten we bidden. Vervolgens vertelt Bamenda’s burgemeester dat de Fon veel betekent voor de regio. Dan moeten we weer bidden. De Fon krijgt een boek over zichzelf. Dikke dames schudden met hun billen. Ze dragen shirtjes van telefoonmaatschappij Orange over hun traditionele jurken. We bidden en de helft van de prinsen ontvlucht hun kuipstoeltjes. “Amen”, mompelen ze voor ze neerploffen in de kroeg om de hoek. “Bier!”
Met de dorpelingen proosten ze. “Op de Fon! Onze koning, onze vader!” Dit is feest in Kameroen. Je dost je uit en daarna mag je je bezatten. Het grasveld voor het paleis loopt leeg en de kroeg loopt vol.
De Fon zit om zes uur nog onder het zeil. Ik heb leukere feestjes meegemaakt. Hij denk ik ook.

Hoewel onze buuraap niet omkomt van de honger wil ik hem toch redden. Officieel mag de Kameroense politie het beest in beslag nemen, maar agenten doen dat alleen als ze naast de aap ook wat geld kunnen meenemen. Daarom mail ik Liesbeth, een lieve dame uit Uden die net de Stichting Weesaapjes heeft opgericht. Zij belt meteen naar Kameroen: “Het zou geweldig zijn om deze aap een beter leven te geven. Samen met soortgenoten!” Als wij de aap helpen ontsnappen mag hij in het kustplaatsje Limbé wonen. Daar is een Wildlife Centre waar bange, ondervoede, mishandelde, gewonde en getraumatiseerde weesaapjes een thuis krijgen. Om kwart over acht ’s ochtends krijgen de apen melk. Tien minuten later bananen. Dan fruit en groente en om één uur is het tijd voor zoet fruit. Om twee uur mogen de apen kiezen waar ze trek in hebben: brood, aardappels of rijst. En soms krijgen ze een ijsje van geprakte banaan met honing toe.

Ja, Meneer Baboon zou in Limbé zeker een mooier leven hebben. Maar het Wildlife Centre mag hem alleen ophalen als de buren daar toestemming voor geven. Dat doen ze niet. Bovendien woont er net een chimpansee in het hok voor nieuwe apen en daar past Meneer Baboon niet bij.
Een nieuwe festiviteit nadert en de studenten verheugen zich op hun pepersoep. Het einde van onze buuraap? Niet als wij ’s nachts zijn touw doorknippen. Maar als de aap ontsnapt vinden we straks de buurhond in de pot. We weten maar één oplossing: we laten een verrassingskip bij de buren afleveren. Ook een feestmaal.
Meneer Baboon breng ik die avond nog maar een paar bananen. Nog twee maanden in Kameroen en Liesbeth van de weesaapjes mailt: “Ik ben zo benieuwd of we de aap kunnen redden. Ik denk er iedere dag aan.” Wij hopen dat we Meneer Baboon voor wij vertrekken wel naar Limbé kunnen verhuizen. Liesbeth zal voor ons duimen. En natuurlijk ook voor de aap.

http://www.weesaapjes.nl

Ik ben weer in Afrika… waar ik over één kam word geschoren met de 18-jarige vrijwilliger die vijf dagen in hetzelfde hemd zweet, maar ook met de zakenvrouw met glinsterende gouden ringen in haar oren. Zij zijn ook allebei wit.
In Afrika denken ze dat Amsterdam onderdeel bij Duitsland hoort en dat alle blanken rijk zijn. En eigenlijk zijn we dat ook, want we eten zeker twee keer per dag. We slapen op een matras en we hebben stromend water in onze huizen.
In Afrika weten ze dat er in Nederland heel veel koeien wonen. Zelfs binnen, in speciale koeienhuizen. Wie naar ons land toekomt krijgt een handleiding mee, want blanken doen vreemde dingen: ze praten tijdens het eten en ze bieden je ’s ochtends iets te drinken aan maar dan hoor je niet om bier te vragen. Je hoort ook geen hete peper op je lunch te smeren.
Kameroeners die naar Europa reizen leren ook dat ze niet de tandenborstel van hun gastheer mogen gebruiken. Dat ze niet verplicht zijn om alle aangeboden koekjes op te eten. En dat wij zelfs gehandicapten leren “hoe ze bezig moeten zijn”.
In Nederland doen we of alle Afrikanen hetzelfde zijn. Omdat ik geen Amerikaan en ook geen Duitser ben, schrijf ik, namens de mensen hier, waarom Kameroen geen Ghana is.

Peter: “Ghana is een democratie. De president van Kameroen doet alsof ons land een democratie is. Hoewel we niet op hem stemmen, wint hij al bijna dertig jaar de verkiezingen.”
Ibrahim: “Hier spreken de meeste mensen Frans in plaats van Engels.”
Delphine: “Dankzij de Fransen ontbijten wij met stokbrood.”
Ernest: “Vis en fufu uit Kameroen smaken veel lekkerder.”
Grateful: “Wij koken niet met garnalenpoeder maar met maggiblokjes.”
Man in pak met regenboogsjaal: “Ghanezen dragen of nette bloesjes of traditionele gewaden. Onze look is sportiever.”
Georgette: “Ghanezen zijn altijd serieus. In Kameroen zijn de mensen vrolijk…”
Samuel: “…maar ze zitten hier ook al vanaf negen uur ’s ochtends aan het bier. Of aan de palmwijn…”
Devine: “Kameroen is rijker dan Ghana. Maar de wegen en de ziekenhuizen zijn slechter.”
Cleopas: “Er komen ook nauwelijks toeristen naar ons land…”
Voetballer Batambuh: “Maar wij spelen tegen Nederland op het WK. Ghana zit in de poule met Duitsland.”
Dronken man in kroeg: “White man! Welcome to Bamenda!”
Onze nieuwe woonplaats ligt 1300 kilometer van Kumasi in Ghana. Ongeveer even ver als de afstand tussen Utrecht en Boedapest. Ik bedoel maar…

Gepubliceerd in Yes 10, maart 2010.

“Westerlingen bestuderen individuen, Afrikanen onderzoeken structuren of groepen”, meent Francis Nyamnjoh. Nyamnjoh is schrijver, socioloog en een van de initiatiefnemers van Langaa, het onderzoeks- en publicatiecentrum in Bamenda dat samen met het Afrika Studie Centrum in Leiden is opgezet. Langaa dient als ontmoetingsplaats voor professoren, studenten en schrijvers uit zowel Europa als Afrika. Onderzoekers discussiëren onder meer over de mobiliteit van mensen en de consequenties voor hun leefomgeving.
“De inwoners van Bamenda hebben te weinig land, daarom trekken ze naar gebieden waar vruchtbare landbouwgrond voor het grijpen ligt. Westerlingen onderzoeken het recht op land en de uitsluiting van individuen. Afrikanen zien hoe de rijke man zijn geld verdeelt onder familieleden en vrienden. bij Langaa voegen we die visies samen. Zo creëren we een compleet beeld van een kwestie.”
Nyamnjoh schat in dat aan het einde van dit vierjarige project zeker zes boeken en nog veel meer artikelen gepubliceerd zijn. Maar om vijf uur klapt hij zijn presentatielaptop subiet dicht. “Het is tijd voor belangrijker zaken.” Hij lacht: “Onze lievelingskroeg Mushroom is om de hoek!”

http://www.langaa-rpcig.net

Gepubliceerd in Internationale Samenwerking, december 2009

Tekst en beeld: Sanne Terlingen

“MET EEN CHIC PAK NAAR DE KERK”

Wie: Eyong Tarkang Enoh (1986, Kumba)
Speelt bij: AFC Ajax (Amsterdam)
Bij Les Lions Indomptables: sinds juni 2009

Toen hij klein was, voetbalde de nieuwste aanwinst van Kameroens nationale team op straat zonder schoenen. Tegenwoordig woont hij met zijn jeugdliefde Delphine en hun twee kinderen in Amsterdam.
Enoh’s vader had een goede baan bij de overheid en daardoor kon hij, net als zijn vier zussen en jongere broertje, naar school. Na de lessen voetbalde hij. Terwijl zijn vader hoopte dat zijn zoon arts zou worden, droomde Enoh zelf over een carrière als profvoetballer. Hij greep zijn kans toen een scout van voetbalclub Mount Cameroon uit Buea hem benaderde. Kameroens enige anglofone voetbalschool beloofde hem 90 euro per maand. De vijftienjarige jongen trok in bij Batambuh, een oudere voetballer uit de stad.
“Zo doen we dat in Kameroen”, vertelt deze verdediger, terwijl hij in zijn trainingsbroek vanaf de tribune het Omnisportsstadion overziet. “Als je een junior in je team krijgt en je vindt hem aardig, dan help je hem.” En dus deelden de twee zes maanden een kamer en een bed. Batambuh: “Ik leerde Eyong dat hij geen vette eieren mocht eten. En dat ik naar de Presbyteriaanse kerk ga.” Een beetje teleurgesteld was Batambuh wel, toen bleek dat Enoh een wedergeboren christen is. “Maar verder nam hij zijn toekomst heel serieus. Zijn neus zat altijd in de bijbel of in studieboeken. Hij dronk geen bier, versierde geen vrouwen en kroop al om zeven uur in bed.”
Maar met een mentor alleen red je het niet, vertelt een dertigjarige voetballer die graag anoniem wil blijven: “Zonder manager zijn kansen uitgesloten. En een manager krijg je zelden als je vader niet rijk is. Je kunt zelf geld verdienen, maar tegen de tijd dat je voldoende hebt, ben je belegen en willen ze je in Europa niet meer.” Hij pakt zijn identiteitskaart erbij. “Zie je de geboortedatum? Eigenlijk ben ik drie jaar ouder. Dit heeft de voetbalbond geregeld. Al mijn originele papieren zijn verbrand, ook die in het geboorteregister van de staat.” Hij duwt het kaartje terug in zijn broekzak. “Ik moet wel. In Europa verdien je op één dag meer dan hier in een jaar. Voor zo’n salaris zijn wij bereid op het veld te sterven.”
Enoh is zich zeer bewust van de kansen die hij moet grijpen. Zelfs toen Ajax, waar hij sinds 2008 speelt, hem inroosterde voor een week vakantie verscheen hij op het oefenveld. Iedere kerst probeert Enoh terug te keren naar Buea. Dan trekt hij een chic pak aan en draagt hij Bijbelteksten voor in zijn kerk. Als hij met andere vakantievierende internationals tegen het team van Batambuh speelt, zit het stadion tot de nok vol. Enoh deelt voetbalshirtjes uit. Geen auto’s. Maar dat verwachten zijn vrienden nog niet, hij is pas net vertrokken!

“LIEVER PEPERSOEP DAN CARPACCIO”

Wie: Geremi Sorele Njitap Fotso (1978, Bafoussam)
Speelt bij: Newcastle (Engeland)
Bij Les Lions Indomptables: sinds 1996

De opa van Geremi was voetballer. De vader van Geremi, Samuel Fotso, ook. Poison arrow noemden de Kameroenezen hem, want hij kon loeihard schieten. Omdat hij zo succesvol was, mocht hij meerdere vrouwen trouwen. Hij koos er vijf en verwekte zeventien kinderen. Regina, handbalster, sieradenverkoopster en nummer twee in de reeks, is de moeder van Geremi.
Het was altijd druk in Samuels compound in het uitgaanscentrum van Bafoussam. Vaak ontsnapte Geremi naar vriendjes om voetbalwedstrijden op televisie te kijken. Daarna ging hij zelf spelen, bij Racing Bafoussam, het team waarvan zijn vader ooit de aanvoerder was. “Geremi kon zó hard rennen”, herinnert keeper Abdul zich. Hij tovert een foto tevoorschijn. “Hier sta ik naast Geremi”, verklaart hij trots. “Als we twaalf minuten rondjes om het veld moesten lopen, was hij in acht minuten klaar.”
Toen Geremi zeventien was, behaalde Racing de landstitel en werd hij ontdekt door een coach uit Paraguay. Zijn vader besteedde zijn spaargeld met liefde aan een ticket voor zijn zoon. Al na een paar maanden liet de middenvelder Zuid-Amerika achter zich. Hij vertrok naar Turkije en vervolgens naar Spanje en Engeland. Teamgenoot Abdul bleef in Bafoussam. Hij verkoopt tegenwoordig eieren. Hij wijst naar een man die op de tribune zit. “Dat is Halla. Die had meer talent dan Geremi, maar zijn vader is arm. Hij had geen geld voor een vliegticket. Halla is nu gymleraar.”
Ondanks zijn succes is Geremi volgens zijn vader heel gewoon gebleven. “Voor hem geen kreeft of carpaccio. Geremi houdt nog steeds van pepersoep.”
Als het nationale team in Kameroen speelt, komt hij altijd even thuis. Voor zichzelf bouwde Geremi een groot huis vlakbij Bafoussam. Zijn jongere broertjes Cyrille (16) en Jean Jaques (19) wonen met hun vader Samuel op hun oude compound. Samuel houdt van deze plek. Van de ongeverfde muren, de witte gehaakte kleedjes en zijn zelfgekochte tv. Aan de voorkant van zijn huis bouwde hij een bar. Daar grilt hij vis en schenkt hij bier. Geremi’s broertjes mijmeren echter over een nieuw bestaan in Europa. Ze spelen allebei voor Racing en zijn nooit buiten Kameroen geweest. “We hebben geen geld om Geremi te bezoeken”, verklaart de jongste. De oudste friemelt aan het gouden kettinkje om zijn nek: “Ik ben echt een hele goede spits. Ik zoek een club.” Ook een ‘vriend’ doet zijn beklag: “Geremi is een vrek. In Afrika zorgt iedereen voor elkaar. Een rijke Afrikaan hoort spullen voor zijn familieleden te kopen. Zelfs als het verre verwanten zijn die hij nooit heeft gezien. Als je zo goed bij kas zit als hij, dan help je toch je hele maatschappij? Maar Geremi geeft niets!”

“HIER KAN JE ALLEEN MET GELD SMIJTEN”
Wie: Samuel Eto’O Fils (1981, Nkon)
Speelt bij: Inter Milan (Italië)
Bij Les Lions Indomptables: sinds 1996, tegenwoordig aanvoerder en topscorer

Zonder de zakenman Gilbert Kadji had Samuel Eto’o Fils zich nooit kunnen ontwikkelen tot de meest succesvolle voetballer van zijn land. Niemand weet wie zijn vader is. Zijn moeder zorgde in haar eentje voor de kleine Samuel en zijn broertjes. Dankzij financiële steun van zakenman Kadji haalde Eto’O de tweede klas van de middelbare school in Douala, de stad waar hij opgroeide. Ieder jaar selecteert Kadji tien tot twintig getalenteerde voetballertjes die een gratis voetbalopleiding aan zijn academie krijgen. Eto’O was tien toen Kadji hem zijn groene ijzeren poort doorliet. Hij zou er vijf jaar lang wonen. Toen werd hij gerekruteerd door Real Madrid. Hij nam het vliegtuig naar Spanje, maar zijn nieuwe club vergat hem op te halen van het vliegveld. Eto’O was wanhopig en klampte de eerste Afrikaan aan die hij zag. Die bracht hem naar Madrids voetbalvelden en alles kwam goed. Eto’O was de jongste speler op het wereldkampioenschap in 1998 en werd drie keer uitverkozen tot ‘Afrikaanse voetballer van het jaar’. Hij verdient 20.000 euro per dag, schijnt 400 mobieltjes te bezitten en zeventien auto’s, waaronder een speciaal voor hem ontworpen Ferrari.
Toch gaat Kameroen Eto’O nog steeds aan het hart. Hij eet graag wat zijn familie thuis eet: rijst en gebakken banaan met tomatensaus. Elke goal die hij maakt, draagt hij op aan het Afrikaanse volk. De spits betaalt het schoolgeld van vijftig studenten. Hij kocht ambulances, medicijnen en bedden voor kinderen in gevangenissen. Maar zijn paradepaardje was zijn eigen academie. Hij kocht een stuk grond van 7 hectare in Ebomé (vlakbij kustplaats Kribi) waar driehonderd jongeren les en training zouden krijgen op zijn kosten. Iedereen uit het dorp danste en zong toen de eerste steen werd gelegd. Zelfs de chief. Eto’O werd benoemd tot ereburger.
Wie de plek nu bezoekt, ziet enkel kniehoge grashalmen. “Er waren problemen”, vertelt een buurman. “Nadat Eto’O het land had betaald, besloot iemand dat het niet te koop was. Zijn geld was hij kwijt. Hij wil niets meer met de plaats te maken hebben.” Zo gaat dat hier, bevestigt een voormalig voetballer. “Het is corrupt. Je kunt alleen iets opstarten als de regeringsmensen er hun zakken mee kunnen vullen. Anders verzinnen ze zulke hoge belastingen of bijzondere regels dat je plannen in duigen vallen. Dat is het probleem van Kameroen. Eto’O heeft drie fabrieken in Ivoorkust (het geboorteland van zijn vrouw Georgette, red.). Daar handelt hij in cacao en bananen. In Kameroen heeft hij alleen een huis. Je kunt hier niet investeren, alleen met geld smijten.”

Facts

• Kameroens nationale voetbalteam kwalificeerde zich onlangs voor de zesde keer voor het wereldkampioenschap. In 1990 haalden Les Lions Indomptables als eerste Afrikaanse team de kwartfinale nadat Roger Milla tijdens de blessuretijd twee ballen in het doel van tegenstander Colombia schoot. Momenteel staat het team 11^e op de FIFA-ranglijst. Op 24 juni zullen zij het in Kaapstad opnemen tegen het Nederlands elftal.
• Alle spelers die uitkomen voor de Ontembare Leeuwen staan onder contract bij een voetbalclub buiten Afrika. De meesten spelen in Engeland, Spanje, Frankrijk of Turkije. Paul Le Guen, een oud international van Frankrijk, fungeert als coach van het team.
• Het meest tragische moment voor de Leeuwen vond plaats in 2003. In de 72^e minuut van de halve finale van de Confederations Cup stierf middenvelder Marc-Vivien Foé aan een hartaanval.
• Ongeveer 30 procent van de bevolking van Kameroen is werkloos. Daarom zoekt een op de zeventig Kamoeners zijn geluk in het buitenland. De helft van hen blijft op het Afrikaanse continent. Zij emigreren voornamelijk naar Tsjaad, Gabon, Nigeria en Congo. Buiten Afrika zijn Frankrijk, Duitsland, Italië, Engeland en de Verenigde Staten favoriet.
• Gemigreerde Kameroeners zenden minder geld naar hun land dan andere Afrikanen in de diaspora. In 2008 zonden zij $103 miljoen naar huis. Togo ontving $179 miljoen en Kaapverdië $137 miljoen, terwijl er minder migranten uit deze landen in het buitenland wonen en deze migranten bovendien lager zijn opgeleid. Onderzoek toont aan dat zakelijke investeringen in Kameroen gefrustreerd worden door corruptie van staatsmedewerkers. Teruggestuurd geld wordt daarom besteed aan huishoudelijke consumptie of menselijk kapitaal (medische kosten, educatie).

‘Hij was heel erg klein en de jongste van ons allemaal’, herinnert zijn toenmalige teamgenoot Mutia Johnathan Batambuh (36) zich. ‘Het eerste halfjaar woonde hij bij mij op mijn kamer. Ik vertelde hem welk eten goed is voor een voetballer en wat niet. Hij was heel serieus. Hij dronk geen bier. Versierde geen vrouwen. Studeerde medicijnen en ging elke avond om zeven uur naar bed. Hij kon heel grappig dansen op de muziek van de kerk.’

‘Als iemand in Kameroen hetzelfde voetbalt als een beroemde speler, dan geven we die voetballer dezelfde naam. Ik was de Braziliaanse verdediger Cafu’, vertelt Batambuh. Eyong werd Véron genoemd, naar de Argentijnse middenvelder. Een manager uit Kameroen zag Eyongs talent en regelde dat hij bij een club in Cyprus mocht spelen. Al na een paar maanden bood Ajax Cape Town in Zuid-Afrika hem een plek aan. Batambuh: ‘Bij de Afrikaanse Champions League speelde Cape Town tegen Mount Cameroon. Toen zag ik Eyong weer. Eerst won hij met 5-1. De wedstrijd erna versloegen wij Cape Town met 5-0. Na afloop vertelde hij dat hij naar Nederland zou gaan.” Ajax Amsterdam wilde hem graag hebben.

Op 21 september 2008 maakte Eyong zijn debuut bij Ajax. Een week later startte hij in de basis bij het bekerduel tegen FC Utrecht. ‘In de kerstvakantie kwam hij terug naar Kameroen’, weet Batambuh. Dan gaan we voetballen in Buea. Wij locals tegen de internationals. Dat doen we elk jaar.’

BIO
Naam: Eyong Tarkang Enoh
Geboren: 23 maart 1986 in Kumba, Kameroen
Clubs: Tiko Youngstars (2002-2003), Mount Cameroon FC (2003-2004), Magusa Türk Gücü (2005-2006), Ajax Capetown (2006-2008), AFC Ajax (2008-heden)
Prijzenkast: Premier Soccer League speler van het jaar (2008, Zuid-Afrika)

De ouders van Debbie (21) kochten drie jaar terug een pension in Niedernsill. Ze wonen en werken nu in Oostenrijk. Debbie en haar broer Patrick bleven in hun ouderlijk huis in Nieuwegein.

Wat doen jouw ouders in Oostenrijk?
“Ze runnen een pension in Niedernsill, een dorpje vlakbij de bekende wintersportplaatsen Zell am See en Kaprun. In de zomer ontvangen ze gasten die motorrijden, of wandelaars. In de winter komen mensen naar het dorp om te skiën. Mijn ouders koken zelf. Soepje vooraf en crème brulée of tiramisu toe. Mijn vader doet de technische klusjes en in het weekend maken ze, als de gasten weer vertrokken zijn, samen het hele huis schoon.”

Verbaasde hun plan je?
“Nee. Mijn moeder werkte op een verzekeringskantoor en mijn vader had een baan bij Albert Heijn die hij steeds minder leuk vond. Hij heeft geen diploma’s, dus qua werk heeft hij niet veel te kiezen. We gingen elk jaar twee keer op skivakantie en daar genoten ze wel van.”

Hoe vertelden ze dat ze weg gingen?
“Ze belden op toen ik voor mijn studie twee maanden in Engeland zat. Ik wist dat ze in Oostenrijk waren, maar niet dat ze al écht op zoek gingen naar een huis daar. Toen ze dit pension ontdekten vroegen ze mij meteen hoe ik het zou vinden als ze daar zouden wonen. Ik was zeventien en vond het oké. Thuis praatten we verder.”

Wilde je niet mee?
“Ik hou van skiën, maar mijn paard en mijn vrienden zijn hier. Op het moment dat mijn ouders daadwerkelijk vertrokken was ik achttien. Als ze in Nederland waren gebleven was ik vast op kamers gegaan. Nu woon ik samen met mijn oudere broer in ons ouderlijk huis in Nieuwegein. Het staat te koop. Als mensen de woning willen overnemen, moeten mijn broer en ik eruit. Maar ik denk dat ik hier dankzij de crisis nog wel even kan blijven. Mijn ouders betalen de rekeningen.”

Nog steeds blij dat je in Nederland bent gebleven?
“Afgelopen winter werkte ik drie maanden in Niedernsill als skilerares. Het is er mooi. Ruim en rustig, maar buiten het seizoen is er niets. Zelfs de après-skikroegen zijn dicht. Bovendien zijn de verhoudingen tussen mannen en vrouwen daar véél traditioneler. Het leek mij leuk om een groep pubers onder mijn hoede te nemen. Maar ik ben een vrouw, dus kreeg ik de ukkies. Ze kwamen uit Rusland en moesten eindeloos huilen. Ik was kleuteroppas terwijl mijn broer wel met de jongeren de berg op mocht.”

Hoe houden jullie contact?
“Elke week bellen we drie kwartier en ik zie ze zeker zes keer per jaar. Bij verjaardagen komen ze over en in oktober blijven ze zelfs een maand hier, dan ligt daar nog geen goede sneeuw. Met kerst ga ik met de trein naar hen, die doet er tien uur over.”

Mis je je moeders toetjes?
“Haha, nee. Thuis kookt ze gewoon groente, vlees en aardappels. Nu ze weg eet ik bij familie of vrienden van mijn ouders. Soms krijg ik zelfs een bakje mee voor de dag erna. Zoveel mensen zorgen voor me, dat ik maar vijf keer zelf heb gekookt dit jaar.”

Wanneer mis je ze wel?
“Als ik na een lange dag thuiskom. Ik vind het jammer dat er niemand klaarzit aan de keukentafel die vraagt: ‘En? Hoe was het?’ Vooral na ponykamp mis ik dat. In zo’n geval bel ik een vriendin of loop ik naar het huis van mijn vriend.”

Zijn er ook voordelen?
“Een goedkoop vakantieadres! En de vrijheid. Als ze nu thuis zijn zeggen ze: ‘Je weet waar je schoenen horen’, of ‘Kom je niet te laat thuis vannacht?’ Dan denk ik: Hou eens op met dat bemoeien!”

Wat doe je als het dak lekt?
“Toevallig was vorige week de vaatwasser kapot. Ik ben naar mijn ooms gegaan en zij hebben een neef gebeld. Die heeft ‘m weer gemaakt.”

Is de band met je ouders veranderd?
“Ik ben zelfstandiger nu. Niemand anders stofzuigt. Ik moet schoonmaken als ik niet wil dat het hier vies is. En ik neem eerder zelf een beslissing, waarover ik daarna pas met hen praat. We hebben minder contact, maar ik vertel ze tegenwoordig wel meer. Vroeger antwoordde ik ‘goed’ als m’n moeder wilde weten hoe mijn dag was. Nu vertel ik haar ook waarom het leuk was.”

Komen ze ooit terug?
“Ja. Bedden opmaken, poetsen… een pension draaien is lichamelijk zwaar dus als ze in de zestig zijn stoppen ze. Dan willen ze niet naar een Oostenrijks bejaardentehuis.”

Wil jij later ook emigreren?
“Nee. Even weg, op vakantie ofzo, vind ik leuk. Maar een half jaar naar het buitenland lijkt me al te lang.”

Logeren bij de ouders van Debbie? http://www.muehlbackhof.eu

DE MOEDER VAN HEDWIG HELPT IN AFRIKA

Vijf jaar geleden vertrok de moeder van Hedwig (26) naar Boukombé, de armste regio van Benin, om de arme mensen daar te helpen. Hedwigs vader ging haar een jaar later achterna.

Benin, waar ligt dat?
“In West-Afrika. Aan zee, tussen Togo en Nigeria.”

Herinner je je de dag nog waarop je moeder wegging?
“Het was dramatisch! Samen met mijn oma en tante bracht ik mijn moeder naar het vliegveld. Ik begon vreselijk te hyperventileren toen ze door de douane moest, terwijl ik nooit eerder een aanval heb gehad. Ik wilde mijn moeder niet loslaten. Het voelde alsof ik kapot ging van binnen.”

Waarom Benin?
“Toen mijn moeder tien was, kwamen er missiezusters naar haar school. Vanaf dat moment wist ze dat ze later mensen wilde helpen in Afrika. Benin is een relatief veilig land en al jaren stabiel. Mijn moeder wil niet dat wat ze opbouwt door oorlog weer vernietigd wordt. Ze heeft echt het gevoel dat ze dit móet doen. Mijn ouders vormen een team. ‘Waar jij gaat, ga ik ook. Omdat ik van je hou’, besloot mijn vader. Dat betekent niet dat het project in Benin alleen van mijn moeder is. Mijn vader geeft les in de stad en helpt bij een medisch laboratorium.”

Hoe vind jij het daar?
“Fantastisch! De eerste keer dat ik erheen ging was ik zeventien. Inmiddels ben ik zes keer geweest. Ik vind de mensen daar zo lief en behulpzaam. Mijn moeder zei altijd: ‘Hedwig, jij had in een ander land geboren moeten worden.’ Ik houd van Caribische muziek, siësta’s en socializen. Ik denk dat ze stiekem hoopte dat ik mee zou gaan naar Afrika.”

Maar je bleef hier. Waarom?
“In Benin zou ik geen baan hebben en met mijn ouders in de bush wonen. Ik ben nog jong en moet hier nog zoveel. Iets opbouwen qua werk. En ik wil ook een man vinden en kinderen met hem krijgen. Mijn eigen gezin stichten. Als ik eerlijk ben vind ik het leven daar te primitief. Mijn ouders doen dit vrijwillig. Ze leven van 2 euro per dag. Eten lokaal voedsel en soms sperziebonen of knakworsten uit blik, die Oma opstuurt in voedselpakketjes. Ze hebben soms geen water of elektriciteit. Het dichtstbijzijnde internetcafé is een uur rijden en als een apparaat kapot gaat, moeten ze zelfs naar de hoofdstad om iets nieuws te kopen.”

Spreek je ze nog wel?
“Ik was echt een moederskindje. We belden en smsten meerdere keren op een dag en vaak ging ik na mijn werk even bij haar buurten. Toen ze net in Benin woonde, kon ze thuis niet eens bellen. Elke dinsdag fietste ze naar een dorpje net over de grens, in Togo. Daar had haar mobieltje bereik. Het netwerk in Benin is beter nu, maar toch komen smsjes bijna nooit aan. Mailen is ook niet ideaal. Ik wil gewoon kletsen en meteen antwoord als ik iets zeg. Bellen is duur, €1,50 per minuut. Ik bel gemiddeld één keer per week. Twee keer per jaar vliegen mijn ouders hierheen om dingen te regelen voor hun stichting. Dan neem ik vrij van mijn werk om ze op te halen van het vliegveld en ook om ze weer weg te brengen. Ik wil ze zo veel mogelijk zien als ze in Nederland zijn.”

Wat mis je het meest?
“Even babbelen. Buurten of langsgaan met de was. Vroeger, als het kerst was, gingen we altijd ontbijten als het nog donker was buiten, met de kaarsjes aan. Ik heb geen vriend. Vrienden nodigen me wel uit met kerst, maar ik ga het liefst werken zodat de dag gauw voorbij is. Wel vraag ik mijn moeder: ‘Mam, bel je me met kerst om zes uur ’s ochtends wakker?’ Zo sta ik toch op als het nog donker is met haar erbij.”

Zijn er ook praktische problemen?
“Ik heb al bijbaantjes sinds ik twaalf ben en ik woonde op kamers toen mijn ouders vertrokken. Maar spullen die anderen bij hun ouders op zolder bewaren, moest ik ineens in dat hokje proppen. Alles stond vol. Ik kan ook niet zomaar een half jaar  reizen. Want als ik mijn kamer opzeg, waar laat ik dan die spullen? En waar moet ik wonen als ik terugkom?”

Is de band met je ouders nu anders?
“Toen mijn vader na het eerste jaar in Benin terugkwam, viel hem op dat ik zoveel zelfstandiger ben geworden. Toch is de band met mijn moeder nog steeds heel sterk. Zo hing ze ineens op een maandag vanuit Togo aan de ljjn. Ze voelde dat ik het moeilijk had en haar wilde spreken dus was ze een dag eerder de grens over gefietst.”

Zou jij dezelfde stap nemen?
“Wie weet werkt mijn toekomstige man voor Artsen zonder Grenzen. Dan zou ik hem volgen; met een gezin kan ik overal wonen. Maar mijn kinderen achterlaten? Ik weet niet of ik dat zou kunnen. Ik heb ook niet dezelfde ambitie als mijn moeder.”

Ben je boos op haar?
“Nee. Nooit geweest ook.”

Komen ze ooit nog terug?
“Nee. Mijn moeder weet zelfs al waar ze begraven wil worden: onder die ene boom naast het hutje. In Benin moet je binnen 24 uur onder de grond liggen als je doodgaat, vanwege het tropische klimaat. Zo gauw kan ik nooit in hun dorp zijn. Elke keer als we afscheid nemen realiseer ik me dat het wellicht voor het laatst is.”

Wil je de ouders van Hedwig helpen bij hun projecten in Benin of meer lezen over het werk dat ze daar doen? http://www.aktiebenin.nl

HET RECEPT VOOR EEN JEUGDTRAUMA?
Elk jaar emigreren bijna 100 000 mensen uit Nederland. Hoeveel van hen er tussenuit knijpen zonder hun kinderen is onbekend. Psychologe Simone Peters uit Nijmegen denkt dat het zowel positieve als negatieve consequenties heeft als je ouders in het buitenland wonen.
“Hoe moeilijk je het krijgt als je ouders vertrekken, hangt niet alleen af van karaktereigenschappen als zelfstandigheid, draagkracht, afhankelijkheid en gevoeligheid. De sterkte van de band met je ouders speelt mee en hoe ver weg je ouders gaan wonen en welke mate van contact daardoor mogelijk is. Ook maakt het uit of je betrokken werd bij de beslissing en in welke omstandigheden je achterblijft.

Negatieve gevolgen

• Je deelt ineens geen ‘gewone’ momenten meer. Even babbelen of samen koffie drinken gaat niet. Waarschijnlijk zie je elkaar ook niet op alle speciale dagen, zoals kerst of een verjaardag.
• Als jij een probleem hebt, of er gebeurt iets ergs met jou of je ouders, dan kun je op afstand weinig voor elkaar doen.
• Je kunt het gevoel krijgen dat je er niet toe doet, omdat je denkt dat je ouders je niet belangrijk genoeg vinden om voor thuis te blijven. Als je altijd voldoende aandacht en liefde hebt gehad, is het risico hierop minder groot.
• Je kunt je ontheemd voelen, omdat je thuisbasis weg is. Het kan zijn dat je daardoor je eigen leven moeilijker vorm geeft.

Voordelen

• Je leert van je ouders dat het mooi is om een droom na te jagen.
• Als je het ineens van alles zelf moet doen, ervaar je je eigen kracht. Dat maakt je zelfbewuster, zelfstandiger en flexibeler. Je leert je redden in nieuwe situaties.
• Je hebt de vrijheid om je eigen wegen te bewandelen zonder dat je ouders daar van dichtbij op toezien.
• De relatie met je ouders wordt minder vertroebeld door alledaagse botsingen of irritaties, waardoor jullie juist beter met elkaar overweg kunnen.

Tips voor achterblijvers

• Blijf bij het leven van je ouders betrokken en zorg dat zij weten waar jij mee bezig bent. Neem als je je ouders spreekt of ziet echt de tijd om veel met elkaar uit te wisselen.
• Zie het als een moedige stap van je ouders die ook voor jou als inspiratie kan dienen.
• Natuurlijk moet je in principe alles ZELF doen, maar dat betekent niet dat je alles ALLEEN moet doen. Zoek mensen in je omgeving op wie je kunt terugvallen bij problemen of zorgen. Als je blijft worstelen, kun je ook professionele hulp zoeken.
• Knoop in je oren dat je ouders niet vertrekken omdat ze niet van je houden. Jullie contact verandert, maar de waarde ervan niet.

De rol van Kokoko-coach wordt vanaf nu gespeeld door Herbert Addo.

[Herbert. Schopte het al in 1984 tot coach van Ghana’s nationale team en nam later zowel Kotoko als Hearts onder zijn hoede. Inmiddels is hij bijna zestig en bekend als Mr. Cool Operator omdat hij iedere crisis het hoofd biedt. Om Kotoko bij te staan moet Herbert zijn vrouw en vijf dochters achterlaten in de hoofdstad. Dat geeft niet want hij is man. En beroemd. Dus verwelkomt hij op eenzame momenten “First Lady Jane” in zijn hotelbed.]

[Opeele. Speelt vanaf dit moment slechts een bijrol. Hij mag achter coach Herbert aanlopen en diens map vol geheimen meedragen. Opeele groeit uit tot Kotoko’s Michelinmannetje: nu de stress van hem afvalt, vliegen de kilo’s eraan.]

Kum apem a, apem beba. “Stekelvarkens, wij zullen terugslaan!” Geen van Kotoko’s spelers lacht als de man met de clownsbroek zijn overwinningsleuzen op hen afvuurt. Ginnegappen doe je niet als Herbert de Heiland voor je staat. De man die het wonder van ’88 verrichtte door Kotoko van de achtste positie naar het kampioenschap te leiden. De man die het kan rechtvaardigen als hij zichzelf de beste coach van Ghana noemt. De man die zelfs niet aan geloofwaardigheid inboet als hij een rode pofbroek aantrekt.
De bolle Ivoriaan die sinds vandaag het trainingsveld beveiligt, geeft de bewaker naast hem een beuk met zijn schouder.“Ça va bien! Eeh?!” De kolos in het blauwe basketbalshirt duwt terug. Hij mag dan drie centimeter korter zijn dan zijn broer, hij is wel drie kilo zwaarder. “Oui. Ça va très, très bien!” De broers maken zich breed als een rijke, oude heer het veld op wil. Geen enkel lid van de Keep Fit Club mag Kotoko’s wederopstanding verstoren. Daar zorgt dit duo voor.

Op het gras staan de voetballers inmiddels in een grote kring rond hun nieuwe coach. “Wij eindigen dit jaar in de top vier, jongens”, belooft Herbert hen. “Maar alleen als jullie op tijd op de training verschijnen en netjes samenspelen.” Keeper Soulama knikt dat de spelers akkoord gaan. “Wij zijn degenen die Kotoko in deze positie brachten. Nu moeten we de handen ineens slaan om onze club terug te tillen naar de top. Een nieuwe start! Zondag zetten wij onze beste benen voor. We hakken Eleven Wise in de pan!”
De voetballers bidden. Dan stormen ze vol vuur het grasveld op. Samen. Herbert gaat zitten op een houten bankje. Opeele ploft naast hem, met in zijn kielzog een slonzige heer in een gescheurd overhemd.

Herbert: “En dat is…?”
Opeele: “Niemand. Vroeger was hij scheidsrechter.”
Herbert: “Dit is een training. Geen wedstrijd.”
Opeele: “Hij fluit ook niet. Helemaal niet meer, dus zijn geld is op. Hij wil dat wij hem betalen. Hij zegt dat hij Kotoko ooit liet winnen…”
Herbert: “Niet toen ik coach was. Laat het hem bij een ander proberen. Mijn teams winnen op eigen kracht!”

Zwijgend zitten de mannen op de technical bench. Het zelfgetimmerde gevaarte kraakt dreigend als psycholoog Patrick Ofori zich naast hen perst. Hij is zojuist overgevlogen uit Engeland om het vertrouwen van de voetballers in zichzelf en in elkaar wat op te krikken. Onder de enige overhangende boom zit nog een nieuw gezicht: een masseur die ook al Herbert heet. Hij hoort al jaren bij Kotoko maar kwam alleen bij wedstrijden opdagen. Het nieuwe management wil dat hij zijn bowlingtas vol mysterieuze zalfjes achter de voetballers aandraagt. “Mijn vader leerde dat een papje van deze bast helpt tegen kneuzingen,” vertelt Herbert II al wijzend naar de boom naast hem. Naar school ging hij niet. Zijn vader was medicijnman en die leerde hem hoe je een voetballer opkalefatert. “Het bijt flink als ik het op een geblesseerde enkel smeer. Sommige jongens gillen van de pijn. Ze mogen dat been drie dagen niet wassen, maar daarna zijn ze volledig hersteld. Doe dat eens na met een potje tijgerbalsem!”

Net als coach Herbert de voetballers bij zich roept, rijdt een monsterachtige fourwheeldrive stapvoets langs het oefenveld. “Joehoe!” roept Tante Helena. Ze hangt uit het raampje en zwaait naar haar lievelingetjes. Ja, alles verloopt naar wens, concludeert de big mama van het team. Bij de poort stompt de Ivoriaanse bewaker zijn wederhelft in zijn zij. “Kotoko vecht terug. Toch, broer?” Nog een stoot. “Comme il faut! Zo hoort het.”

Die zondag verslaan coach Herbert en zijn stekelvarkens het team van Eleven Wise met 1-2. Op woensdag winnen ze met 3-0 van Tema Youth. De coach hield Richard Manu, de vedette uit Duitsland, beide wedstrijden op de bank. De jonge Alex Asamoah demonstreerde zijn talent en scoorde twee doelpunten.

VII Een vinger in de lucht

Bepakt en bezakt betreedt fotograaf David het trainingsveld. In zijn rugtas bewaart hij twee camera’s en vier telelenzen. De dikbuikige fotojournalist weigert pertinent om sportief te doen. Na een kwartier op het veld heeft hij moeie benen. Dan wil hij effe zitten. Daarom draagt hij ook een uitvouwbaar krukje met zich mee. Maar voor hij zijn zitje kan uitklappen, springt Opeele tevoorschijn. “Ëén vinger in de lucht!”, commandeert hij de spelers. Hij stuitert over het veld. “Een. Een. Een! Dit weekend gaan wij Hearts met 1-0 verslaan! Maak een foto van ons, David, dan steken wij één vinger op!” Braaf schroeft David de dop van zijn lens. Een reporter van radiostation Fox FM positioneert zich naast hem en duwt zijn microfoon onder de neus van Opeele. “Gisteren was onze Sarfo Gyamfi bij jullie op de radio, hè?” ratelt die. “Onze heksenmeester voorspelde ook dat wij met 1-0 zullen winnen van Hearts. Hij zegt dat Kotoko spiritueel helemaal in orde is!” Driftig schudt het assistentje met zijn hoofd. Alsof alle rondzwervende gedachten zo op hun plaats vallen. “Weet je wat zo slim is van ons?” Coach Herbert kijkt grimmig in de richting van zijn hulpje, maar Opeele grijpt de microfoon met twee handen vast en tettert door. “We gaan op geheim trainingskamp. Niet echt geheim hoor. We slapen gewoon aan de weg naar Santasi, 200 meter van het Goil benzinestation. Herbert heeft zelfs een kok gehuurd zodat de jongens geen deegballen met vissoep op straat kopen. Slim toch? Als wij tegen Hearts spelen, heeft geen Kotoko-voetballer diarree. En niemand kan onze jongens omkopen, want niemand weet waar ze verblijven!”
Ook het team van Hearts duikt onder. Maar Kwame, een van de oude managers van Kotoko, achterhaalt de locatie. Blijmoedig wandelt hij het hotel in het centrum van de hoofdstad binnen waar de voetballers de nachten doorbrengen. In zijn column steekt Opeele de draak met Hearts’ geheime onderkomen. “Wat een idioterie! Wie houdt er nou een geheim trainingskamp midden in Accra? Zo weet heel Ghana binnen een minuut waar je verborgen verblijfplaats is!”
Slechts één detail zaait twijfel aan het Kotoko-front. Hearts heeft een nieuwe bus. Een gele. Met ballonnen en een heel groot logo van sponsor MTN. Kotoko huurt een bus als het team uitspeelt. Toch weigeren de stekelvarkens zich door hun aartsrivaal te laten imponeren. Op de dag van de wedstrijd arriveert het team per vliegtuig. Een lijnvlucht. De jongens moeten niettemin het laatste stukje met een geleende bus, maar dat kan hun pret niet drukken.

In het Ohene Djan stadion holt een roodgeschilderde man in een witte slip zijn veertigste rondje om het speelveld. Net als vorig jaar. En het jaar daarvoor. Maar de ogen van de toeschouwers (dit keer op genummerde stoeltjes, om herhaling van de catastrofe in Kumasi te voorkomen) zijn gericht op Alhaji Fawaz. Het bestuurslid van Hearts scheert als Superman het veld op. Buik vooruit en de vlag die hij als cape om zijn nek heeft geknoopt, wapperend achter hem aan. Eenmaal bij de middenstip rukt hij het doek los. Pesterig zwaait hij de Hearts-regenboog op en neer voor de supporters van Kotoko. Links. Rechts. Links. Rechts. Links. “Zestien jaar! Zo lang lukt het jullie al niet om van ons te winnen in dit stadion.” Hij zwaait de vlag naar rechts. “Zestien jaar! Kotoko-fans…” Links. “Wees voorbereid op een nieuwe vernedering!” Zijn baard zwiept opzij als Fawaz de Kotoko-aanhang bruusk de rug toekeert. Hearts-coach Kosta wijkt geen centimeter van zijn standplaats naast de dug out. Hij houdt zijn armen op de rug, de handen in elkaar geklemd. Hij staart naar het veld zonder de show van zijn baas op te merken. Fawaz gooit de regenboogvlag over zijn schouder en wandelt naar zijn stoel op de VIP-tribune. Hij klapt in zijn handen en zwaait nog een laatste keer naar het publiek. Intimidatie gepiept.

Dan verrijst Herbert. Hij schrijdt onverstoorbaar naar de dug out van Kotoko terwijl Opeele als een puppy om hem heen dartelt. De leermeester houdt even halt. Hij steekt Opeele zijn map met aantekeningen toe zodat hij zijn handen vrij heeft om zijn rode broek op te hijsen. Daarna vervolgt hij zijn weg terwijl de voetballers hem voorbij snellen in hun run naar de grasmat. Alex Asamoah en keeper Soulama wapperen met witte vodjes. Witte zakdoekjes zijn de meest multifunctionele talismannen van Ghana. Ze brengen geluk en daarbij reduceren ze de kracht van zwarte magie. Niet voor niets zijn de handkerchiefverkopers na de waterdragers het best vertegenwoordigd onder de venters in het stadion.
Achter het doel joelen de dames van Kotoko’s Ladies Club extra hard. Na de aftrap zingen ze door tot de rust. Onvermoeibaar. Als de pauze voorbij is, zetten de vrouwen opnieuw in. En dan, in de 75^e minuut, schiet Francis Coffie het enorme ego van Hearts aan flarden. Heart-Kotoko, 0-1. Opeele valt op zijn knieën en bedankt God. Na twee tellen springt hij op en steekt zijn wijsvinger in de lucht. “Een! Een! Een!” jubelt de babbelgrage assistent. Tot Herbert gebaart dat hij terug moet naar zijn stoel.

Eindelijk klinkt het fluitsignaal. Opeele rent achter zijn wijsvinger aan het veld op en toont zijn opgeheven vinger nadrukkelijk aan alle fotografen. Het klapstoeltje van fotograaf David smakt op het gras. Hij probeert al klikkend om de voetballers bij te blijven die hun derde ereronde door het stadion rennen. Twee andere spelers tillen Herbert op hun schouders. De ogen van de coach glinsteren en even laat hij de jongens begaan. Dan zet hij zijn serieuze gezicht weer op. Een professionele leider hoort de pers te woord te staan voor hij zich in het feestgedruis stort. Oud-manager Sylvester benut de anarchie. Hij mengt zich tussen de uitzinnige stekelvarkens en stopt alle spelers 1000 Cedi toe, meer geld dan hij ophaalde tijdens de eerste opvoering van El Clásico. Hij móet weer in een goed blaadje komen te staan bij Kotoko. Dat is de enige manier om een augurkje mee te pikken uit dit huzarenstukje. Sylvester besluit ter plekke dat één gulle bui niet volstaat als hij genade wenst. Elke overwinning zal hij belonen met een envelop vol duiten. Sponsor Tigo trakteert op een buffet-etentje in een hotel in Kumasi. Onbeperkt gegrilde kip voor alle medewerkers van de club! Maar de slagroom op de taart is de bus. “Een rode met het stekelvarken erop,’” belooft de sponsor. “En ballonnen in de kleuren van Tigo.” Hearts-coach Kosta krijgt ook een aardigheidje van zíjn management: een ticket voor de eerste vlucht terug naar Servië.

VIII Het wonder van de Heiland

[Tussenspel: Spits Alex tapt een vreugdeballet op zijn blauwe voetbalschoenen. “We staan nog maar tien punten achter op Hearts!” Nog één maand voor de boeg. Acht wedstrijden in vier weken. “Hearts is coachloos en gegriefd. Wij rijden weliswaar in een wanstaltige bus, maar onze motor draait op volle toeren!”]

Het seizoen had ten einde moeten zijn voor het regenseizoen losbarstte, maar helaas bevatte de planning van de Ghanese voetbalbond enkele mankementjes. De journalisten kruipen met de toeschouwers weg onder de tribunes. Alleen fotograaf David plant wedstrijd na wedstrijd zijn kruk op het veld en zijgt er onaangedaan op neer. Een blauwe paraplu moet hem en zijn telelens beschermen tegen de striemende regen. Kotoko verovert 10 punten in vier wedstrijden, Hearts 2.

[Real Tamale United – Asante Kotoko. 1-1]
[Asante Kotoko – Wa All Stars. 1-0]
[Bechem Chelsea – Asante Kotoko. 0-1]

Na de match tegen Bechem springen de voetballers zonder wasbeurt in hun bus. Een politiewagen gaat voorop en zo scheurt het team ijlings terug naar het geheime trainingskamp. Eerst zingen de jongens. Schudden ze handen van fans door de opengeschoven ramen. Zelfs in de gehuchten van verslagen tegenstanders wachten de inwoners bij de weg op de voorbij stuivende touringcar. Ze hollen mee tot het Kotoko-team volledig uit zicht is verdwenen.
Na twee weken onophoudelijk voetballen zijn de spelers uitgeput. Ze hangen onderuit in hun stoelen en kijken met een half oog naar een soap waarbij de knappe vrouw een hoer blijkt die meer om geld geeft, dan om haar geliefde. De man in kwestie houdt oprecht van de vrouw en tracht haar met wat flinke meppen weer op het rechte pad te brengen. Tevergeefs. Goddank loopt het goed af met de man. Hij ontdekt dat het jonge zusje van de hoer een formidabele kokkin is en nog maagd bovendien. De hoer is blut en het maagdje bevalt negen maanden later van een tweeling.

[Asante Kotoko – Sporting Mirren. 1-0]
Zakenman Alhaji Lamin brengt de jongens twintig dozen energiedrank met zijn naam erop. Miljonair Kennedy Agyapong treedt in de voetsporen van oud-manager Sylvester en belooft 1000 Cedi te doneren na elke gewonnen wedstrijd.

[Liberty Professionals – Asante Kotoko. 3-3]
Voor rust scoort Kotoko drie keer. Twee verdedigers raken geblesseerd. Ze blijven halsstarrig in het veld staan en veinzen dat alles oké gaat, want bankzitters krijgen een kleiner deel van de overwinningsbonus. Liberty speelt hen drie keer door de benen.
De hele rit naar huis blijft het stil in de bus. De oude bus, want die van Tigo is er nog niet. Fotograaf David zit stoïcijns op zijn vaste plek voorin. Zijn kruk op de stoel naast hem. De voetballers gaan direct onder zeil. Vandaag geen soap. En al helemaal geen overwinningsliederen.
Slecht één man is in zijn element, en dat is masseur Herbert. Hij graait zijn papje van berkenbast uit zijn tas en wandelt ermee door het gangpad. Op zoek naar geblesseerde spelers. De meeste jongens hebben alleen een witte slip aan. Hun benen hangen over de leuningen en Herbert kan er uitstekend bij. Hij smeert een kwakje op het been hier. En ietwat op een voet daar… Eindelijk speelt hij zijn rol in deze strijd.

[Asante Kotoko – Sekondi Hasaacas. 1-0]
Drie dagen na de slag tegen Liberty valt de regen met bakken uit de hemel. Maar zelfs een orkaan zou de supporters er niet van weerhouden hun steun te betuigen bij Kotoko’s wedstrijd tegen Hasaacas. De tribunes zitten vol. Het veld blijft leeg. “Rain-off,” schreef David in de Kotoko Express. Alleen vergeet iemand dat aan de toeschouwers te vertellen. Toch blijven ze zitten want op een groot scherm is te zien hoe Hearts niet verder komt dan een gelijkspel. Thuis.

Op maandag wint Kotoko met 1-0 van Hasaacas en zijn de Stekelvarkens nummer één! Kotoko en Hearts hebben allebei 48 punten, maar Kotoko scoorde zes goals meer. Tante Helena drukt Opeele met zijn neus tussen haar boezem. Achter haar rug slaagt het kereltje er nipt in zijn vinger omhoog te steken. Spits Alex trekt zijn shirt over zijn hoofd en springt op Helena’s schouders zodat haar bloemetjesblouse druipt van zijn zweet. Dat mag, want Alex is de topscorer van Ghana.
Herbert staat ernaast en straalt als een gloeilamp. Dit is zijn wonder van 2009!

IX Apotheose in Obuasi

[De allesbeslissende speelronde. Hearts reist voor de finale af naar Berekum, waar de afgelopen vijf jaar geen enkele uitploeg wist te winnen. Kotoko speelt uit tegen Ashanti Gold in Obuasi. In dat mijnwerkersstadje zijn ze niet blij met de komst van de stekelvarkens. Bij winst is Kotoko kampioen, maar een zege voor de stekelvarkens betekent een degradatie voor Ashgold. Fotograaf David bivakkeert noodgedwongen op de tribune. Links van hem zit een brede supporter van de tegenpartij. En rechts ook. Hij mag het spel van Ashgold niet beheksen met zijn camera.]

Precies om drie uur trappen alle teams in Ghana af. Behalve Hearts. Merkwaardig genoeg begeeft hun spiksplinternieuwe bus het onderweg. Het startsignaal in Berekum klinkt daardoor twintig minuten later.In Obuasi komt Kotoko op voorsprong. Het is de 31^e minuut en de supporters van Ashgold zijn laaiend. In een mijnstad liggen massa’s stenen en die blijken uitermate geschikt om naar de politie te slingeren. De politie vecht terug. Met traangasgranaten. Toeschouwers kotsen. Zien niks. Willen vluchten maar weten niet waarheen. Als het maar zo ver mogelijk weg is van het prikkende gas. Pardoes komt naar voren wat de andere reden is dat de water- en zakdoekjesverkopers zo geliefd zijn. Met een natte lap voor je neus en mond blijf je langer overeind. Supporters van Ashgold gieten water over aanhangers van Kotoko. Die reiken het publiek van de thuisploeg de hand en helpen hen omhoog. Over de stoelen. Over het hek. Alle voetbalfans willen tegelijkertijd wegkomen van de op hol geslagen politie. Uit deze hel.
Herbert, Herbert II en Opeele rennen het veld op om aan het gas te ontsnappen. De wedstrijd ligt stil. Heksenmeester Sarfo kreeg zo’n oplawaai dat hij stante pede naar het ziekenhuis moet. Een toeschouwer met astma komt niet meer bij. Ook het Mark en Spencer-horloge van tante Helena overleeft de verdrukking niet.

Als het nieuws van de 1-0 en de gestaakte wedstrijd Berekum bereikt, waar Hearts de eindronde speelt, kent de scheidsrechter de bezoekende club een penalty toe. 0-1.
Zodra de wedstrijd in Obuasi wordt hervat krijgt de scheids in Berekum opeens onverklaarbare darmkrampen. Hij verdwijnt twintig minuten in het wc-hok en laat de voetballers pas daarna doorspelen.
De meeste spelers van Kotoko zijn gehavend en uitgeput. Maar ze moeten door, want ook de invallers op de reservebank kampen met blessures. Dan opent Herbert II zijn bowlingtas. Die blijkt niet alleen het berkenpapje te bevatten, maar ook een geïmporteerde spray. Hij bespuit verzwikte enkels, gezwollen knieën en het achterhoofd van een verdediger die een trap tegen zijn hoofd kreeg. Zolang de wedstrijd duurt voelen de jongens geen pijn. Zelfs niet als Ashgold scoort. En nog een keer scoort.
In Hearts’ 80^e minuut komt het bericht aan in Berekum: Kotoko is verslagen! Ook bij gelijkspel is het regenboogteam kampioen. De scheids houdt zijn klokje nauwlettend in de gaten. Negentig minuten. Hij blaast op zijn fluitje. Penalty voor Berekum! 1-1. De bal is rond, de Berekum-fans zijn niet verbolgen en Hearts wint de league.

Cliffhanger

Een maand na het bijna-wonder van 2009 presenteert sponsor Tigo eindelijk de nieuwe touringcar. Koning Otumfuo doet er een schepje bovenop. Hij geeft het team een week later ook een bus. Eentje met een ingebouwde koelkast en wc. Kotoko krijgt een trainingsveld en een nieuw secretariaat van twee verdiepingen naast Otumfuo’s paleis.
In Accra breekt paniek uit. Kotoko een lokale coach? Dan wil Hearts ook een trainer uit Ghana. Het liefst dezelfde. Baardmans Fawaz biedt Herbert een flinke soms geld om over te lopen. Herbert weigert, hij blijft bij zijn stekelvarkens. Op naar 2010!

Spoilers

Opeele krijgt een baan als hoofdcoach van het andere grote team in Kumasi waarvan koning Otumfuo eveneens de spirituele leider is: King Faisal. Tijdens een bekertoernooi in de zomerstop neemt de kleine coach het op tegen zijn oude club. De stekelvarkens verliezen. Nog voor het nieuwe seizoen is begonnen, staat Herbert de voormalige Heiland op straat. Vedette Richard Manu pakt zijn koffers en verhuist terug naar Duitsland. Ook spits Alex Asamoah vertrekt. Hij mag op proef bij twee clubs in Turkije.
Soulama blijft wel bij de stekelvarkens, maar belandt door een val van de trap in het ziekenhuis. Daar ligt hij nog steeds. Kotoko versterkt het team door twintig nieuwe spelers te kopen.

Lees hier deel een en deel twee van dit verhaal.

Tekst: Arnold Pannenborg en Sanne Terlingen. Foto’s: Sanne Terlingen

Boos staan coach Steve Polack en zijn spelers voor het Tema Sports Stadium. De poort van het voetbalstadion blijft vandaag gesloten voor het elftal van King Faisal, horen ze. Morgen mogen ze naar binnen. Niet eerder.
Een schande, vindt Polack. Goed, de wedstrijd tegen Tema in de hoogste divisie van Ghana is ook pas morgen. Maar hij had niet voor niets naar ’s lands voetbalbond gebeld. Of zijn team vandaag al in Tema’s stadion mocht trainen, had hij gevraagd. Gewoon, omdat het voetbalveld daar als enige in Ghana uit astroturf bestaat: een synthetische vervanger van natuurgras. “Rennen, draaien, schieten, tackelen - op normaal gras gaat dat anders dan op astroturf”, aldus de coach. “Als we daar niet even aan mogen wennen, spelen we morgen met een handicap.”

Schaap offeren
De Ghanese voetbalbond vond het prima dat King Faisal een dagje eerder zou komen. De supporters van Tea niet. Ze barricaderen in grote getalen de ingang van het stadion. Dag en nacht bewaken ze hun veld. “Wie toch een poging waagt het stadion te betreden wordt door de supporters weer naar buiten gemept”, vertelt Polack. “En Winfred Osei Palmer, Tema’s clubvoorzitter, vecht eigenhandig mee.”
De aanhangers van Tema worden niet gedreven door bloeddorst. Zij willen simpelweg voorkomen dat hun team behekst wordt. Hoewel hoger opgeleide Ghanezen volhouden dat Afrikanen allang niet meer in magie geloven, denkt het merendeel van de lokale bevolking dat juju wel degelijk bestaat. Isaac ‘Opeele’ Boateng, tijdens de aanleg van het kunstgrasveld coach van Tema Youth, verklapt dat dit ook voor Ghanese voetballers geldt: “Sommige teams leggen toffees rondom hun stadion, zodat de door tegenstanders gestuurde dwergen de wedstrijd niet beïnvloeden. En als een spelersbus naar de stad Sunyani in de behekste Brong-Ahafo-regio rijdt, stopt de chauffeur bij iedere rivier, zodat het team daar een schaap kan offeren.”
De favoriete manier om de tegenstander belabberd te laten spelen: het begraven van behekste voorwerpen onder zijn grasmat. Bijvoorbeeld een naald en een kattenkop, ingesmeerd met plantenextracten. Toen in 2007, in de aanloop naar de Afrika Cup in 2008, het stadion van King Faisal in de stad Kumasi werd gerenoveerd, toverden werklui een ontelbare hoeveelheid buitenissige objecten onder het veld vandaan. Vooral onder de middenstip en bij de cornervlag. Dat is ook de angst van de Tema-aanhangers. Als zij hun tegenstanders een dag eerder het veld oplaten, dan hebben die de vrije hand om een behekste kippenvleugel onder het gras te verstoppen.

Water besparen

Het idee om een kunstgrasveld in Ghana aan te leggen ontstond in 2004, FIFA had Zuid-Afrika aangewezen als gastland van het WK in 2010 en wilde naast voetbal ook sportieve ontwikkeling naar het continent brengen. De bond trok daar onder de titel ‘Win in Africa with Africa’ € 70 miljoen euro voor uit. Zonder faciliteiten kan het Afrikaanse voetbal zich niet ontplooien, meent FIFA-voorzitter Sepp Blatter. Daarom wil de wereldvoetbalbond - in de aanloop naar het WK - de trainingskampen van Afrikaanse teams steunen, medische onderzoeken bevorderen en investeren in topclubs. Maar de voornaamste missie van Blatter is om in elk Afrikaans land minstens één synthetisch grasveld aan te leggen.
In de meeste Afrikaanse landen sporten zelfs de hoogste teams op knollenvelden. De helft van het veld bestaat uit hoog gras,het andere deel uit rode aarde of kuilen. “Kunstgras heeft de toekomst!” deelde Blatter de wereld mee voordat de Africa Cup 2008 begon. Hevige regenval of felle zon, “spelen op kunstgras is het hele jaar hetzelfde”. Gewoon gras boet meteen in aan kwaliteit als een team er meer dan twee keer er week op speelt. Op astroturf kunnen twee matches per dag plaatsvinden. Plus trainingsessies. En omdat de velden niet besproeid hoeven, besparen Afrikanen liters van hun schaarse water.

Onderkomen zoeken
Het was in 2007 dat FIFA de Ghanese havenstad Tema uitkoos als dé plek om een synthetisch voetbalveld aan te leggen. Die aanleg zou een jaar duren. Drie teams waren toen afhankelijk van het speelveld in het TemaSports Stadium: voor Tema Youth en het kleinere Real Sportive was het veld in Tema altijd al hun thuishaven. Topclub Accra Hearts of Oak as uitgeweken naar de havenplaats, omdat een Italiaans bedrijf hun stadion renoveerde ten behoeve van de Africa Cup. Alle drie de clubs moesten voor een jaar op zoek naar een vervangend onderkomen.
“Een financiële aderlating!”, klaagde e3 voorzitter van Real Sportive. “Wij komen nu al nauwelijks rond. Hoe moeten we de kosten dekken als we onze thuiswedstrijden tientallen kilometers verderop moeten spelen?” De Ghanese voetbalbond achtte het synthetische veld echter belangrijker dan de bezwaren van de clubbaas. Op 24 februari werd dat veld officieel geopend: Real Sportive en King Faisal speelden als eerste teams in de Premier League een wedstrijd op astroturf: 1-1. Toen Real Sportive het niet veel later tegen Tema opnam, openbaarde zich het eerste probleem. Het veld stond onder water, omdat het lokale bedrijf dat de mat had aangelegd niet aan een efficiënt afwateringssysteem had gedacht.

Zout strooien
Aan het einde van het seizoen degradeerde Real Sportive. Ook Tema Youth speelde niet al te best, al wist het ternauwernood een plekje in de hoogste divisie vast te houden. Aanhangers van beide clubs wisten waar de slechte resultaten vandaan kwamen. Ze wezen op de kuilen in het astroturfveld. Dat mocht dan wel egaal blijven onder slidings en sprints van rennende voetballers, maar was niet bestand tegen mensen die betoverde objecten onder de mat wilden begraven. De kuilen, een teken van hekserij, waren zichtbaar voor iedereen: waar ze in een gewone grasmat hadden kunnen worden dichtgestopt, is astroturf een stuk moeilijker te herstellen. Het neutraliseren van boze magie doet dat turf ook weinig goeds. Daar moet je namelijk zout voor strooien - en dat beschadigt de mat nog meer.
Ondanks de kuilen en zoutplekken blijft de nationale voetbalbond tegenstanders van Tema Youth toestemming geven om een dag voor de wedstrijd het stadion te betreden. Protest heeft geen zin. Een nauwelijks verholen poging van Tema Youth om op zijn minst makkelijker een juju-tegenaanval te kunnen inzetten evenmin. “Als alle teams eerder op ons veld mogen komen, dan willen wij bij uitwedstrijden ook eerder toegang tot hún stadions”, hadden ze de bond gezegd. Die stemde daar niet mee in. En dus vindt Tema Youth dat er, om niet door juju uit de hoogste divisie verdreven te worden, weinig anders rest dan tegenstanders te weren tot de wedstrijd begint. King Faisel-coach Steve Polack en zijn spelers kunnen op hun beurt afdruipen, om morgen zonder trainingssessie het synthetische veld op te stappen.

Voormalig Tema Youth-coach Opeele lacht om de toestanden rondom de nieuwe grasmat. “Welkom in Afrika!” De FIFA had zich volgens hem beter moeten realiseren dat dit continent anders is dan het Westen. Dat Westerse vondsten, hoe goedbedoeld ook, hier niet altijd goed uitpakken. En dat astroturf weliswaar bestand mag zijn tegen extreme weersomstandigheden, twee matches per dag en wat zware trainingssessies, maar lang niet zo makkelijk tegen de Afrikaanse cultuur.

[Tema toch ten onder]
King Faisel en een ander team dat door Tema-supporters werd tegengehouden, rapporteerden de vijandigheden die ze aantroffen aan de politie. Eventjes hielden de aanhangers zich koest. Tot dat het team van Wa All Stars op bezoek kwam. Tema’s supporters belaagden de spelers uit Wa. Die dienden daarop een officiële klacht in bij de Premier League Board, het orgaan dat de hoogste voetbaldivisie organiseert. De National Sports Council greep in: geen wedstrijden meer in dit stadion tot het einde van dit seizoen. De genadeklap kwam van de Ghanese voetbalbond. die ontnam Tema Youth aan het einde van het seizoen zes punten, waardoor het team direct degradeerde. De reden? Volgens de bond voetbalde Emmanuel Clottey twee wedstrijden voor Tema, terwijl hij officieel nog bij een ander team stond ingeschreven. Clubvoorzitter Osei Palmer vocht de beslissing aan. Clottey stond óók ingeschreven bij Tema en andere teams zouden eveneens spelers hebben opgesteld die eigenlijk niet in het veld mochten staan. Volgens de voorzitter werkte de bond Tema expres de hoogste divisie uit, omdat ze het team een brandhaard vond die de competitie negatief beïnvloedde.

[Kippenveren op kunstgrasveld]
FIFA investeert onder de titel ‘Win in Africa with Africa’ € 70 miljoen in Afrika’s sportieve ontwikkeling. De helft van dat bedrag gaat naar kunstgrasvelden voor 52 landen. In de meeste van die landen wordt daar al op gespeeld. Maar niet zonder problemen. Net als in Ghana, maakte de aannemer in het nationale stadion van Tanzania een fout bij de constructie van de waterafvoer. Met twee van die gevallen, vreesde de Oegandese voetbalbond dat afvoerproblemen bij de aanleg van zo’n grasveld hoorden. Om die reden, en omdat ze het kunstgras niet milieuvriendelijk achtte, weigerde de bond astroturf aan te leggen in het nationale Mandela-stadion. FIFA bevroor daarop alle overige fondsen. In Swaziland mocht FIFA wél een astroturfveld aanleggen. Kosten: € 420.000,-. De grasmat is nu al beschadigd door muti, lokale hekserij. De middenstip verbrandde op mysterieuze wijze. In de directe omgeving dwarrelden zwarte kippenveren.

[Opeele. De jongste en kleinste coach van Ghana compenseert zijn tekortkomingen met grootheidswaan, hippe bril en twee schuimkussens onder zijn bips als hij achter het stuur van zijn witte Pontiac kruipt. Dit gladgeschoren ventje is idolaat van José Mourinho en noemt zichzelf in diens navolging de Special One van Afrika.]

“Ik plant ze allemaal op de transferlijst!” openbaart Kotoko’s nieuwbakken coach in de studio van Fox FM. Opeele spuit graag zijn mening op de radio. Twee maanden hiervoor, toen hij nog oefenmeester was van Tema Youth, slingerde Opeele de ether in dat Kotoko’s keeper Soulama een slapjanus is. Hij vond Richard Manu maar een overschatte verdediger en Kotoko’s middenveld schoot geen enkele fatsoenlijke pass naar de spitsen. Vandaag moppert Opeele dat Soulama en Richard het verdommen om hun beste beentje voor te zetten sinds hij hun coach is. “Weg met die twee!”

Nu hij gestart is met de grote schoonmaak is het beter als hij doorzet, meent Opeele. Dus zet hij acht andere voetballers ook maar te koop. “Dat zijn de jongens die denken dat hun oude coach Bash een held is.” Bashir is tegenwoordig coach van Kessben FC en daar moet Kotoko volgende maand twee keer tegen spelen. Opeele: “Ik ben tacticus. Ik voorkom dat mensen mijn wedstrijden saboteren!”

De nieuwe coach voelt zich euforisch door zijn overwinning afgelopen zondag. Het was zijn eerste wedstrijd met Kotoko en hij versloeg zijn oude club Tema met 1-2. Hij klautert op de bestuurdersstoel van zijn Pontiacje en drukt het gaspedaal in. “Wie bij de Kotoko-familie hoort, staat boven de wet,” pocht hij. “Ik kan zó links deze rotonde oprijden. Let maar op… Hé, kijk nou!” Vlak voor hij bij het verkeersplein is, stuurt de nieuwe coach netjes naar rechts. Dan rijdt hij door naar zijn andere favoriete radiostation: Kessben FM.

De league ligt stil. Zeven van Kotoko’s voetballers bivakkeren in Ivoorkust om de Ghanese eer te verdedigen tijdens de Afrika Cup voor lokale spelers. En dus heeft Opeele alle tijd om te doen wat hij het liefst doet. Praten.“Wij missen kwaliteit in de diepte,” poneert Opeele zodra zijn microfoon aanstaat. “Luisteraars, realiseren jullie wel dat ik geboren ben als tacticus? Het is aan mij om frisse talenten naar Kotoko te halen. Hun namen houd ik nog even geheim. Maar als jullie straks horen wie toetreden tot de stekelvarkenfamilie, dan begrijpen jullie dat ík de Special One van Ghana ben. Minstens 99 procent van de coaches in dit land presteert miserabel. Ik niet. Ik lijk op José Mourinho. Ik, Opeele, ben de remedie voor al Kotoko’s kwalen!” Even pauzeert het onderdeurtje om in te ademen. Dan barst hij opnieuw los. “Jullie weten wie Sylvester is, toch? Sylvester Asare Owusu. Het managementlid dat denkt dat hij de baas is van Kotoko…” Dit keer laat de coach bewust een stilte vallen. “Wij denken dat die Sylvester tijdens onze krachtmeting met Hearts poen opstreek van supporters zonder ticket. Hij verzamelde 820 Cedi (450 Euro) in zijn prullenbak. Als dat waar is, dan is het Sylvesters schuld dat mensen in het stadion stierven door verdrukking!”

Glunderend kruipt Opeele weer achter het stuur van zijn auto. De journalisten in de studio blijven sprakeloos achter. “Tijd om mezelf te verwennen,” vindt de coach. Hij stalt zijn wagen midden op de weg en loopt een smal steegje in. Aan het eind staan twee jonge meiden al op hem te wachten. De achterste klemt een voorraad witte broden stevig tegen haar boezem. Het tweede grietje grist er een paar uit haar armen en duwt ze in de handen van de coach. “Alstublieft. Heter dan hier krijgt U ze niet!”

Als Opeele terugkomt bij zijn Pontiac staat er een kleine file te wachten tot hij de weg deblokkeert. De coach steekt zijn hand in de lucht en zwaait naar de wachtende chauffeurs. De bestuurder van de voorste wagen draait zijn raampje naar beneden en wuift terug. “Wij brengen graag geduld op voor de coach van Kotoko!” roept hij de wegscheurende auto achterna.

Opeele parkeert alweer bij zijn volgende bestemming: het internetcafé. Naast coach is Opeele namelijk ook gevierd columnist bij de sportkrant van de staat. Elke week beschrijft hij hoe de speelwijzen van vedettes uit Europa overeenstemmen met zijn eigen ideeën. In de komende editie wil Opeele over Louis van Gaal vertellen. Hij surft naar Louis’ Wikipedia-pagina en knipt. En plakt. En knipt… Hij is net lekker op dreef als zijn mobieltje rinkelt. Fotojournalist David wil hem spreken. “Coach, je hoort nu bij Kotoko! Bij de Kotoko Express. Wil je jouw geheime tips voortaan ook met onze lezers delen?”

Klik. Weg is het wordbestand over Louis. Opeele is een en al oor. “Mag mijn rubriek Advies van de special one heten?” David: “…” Opeele: “Vooruit… Tactically speaking is ook goed. Ik schrijf wel een stukje over mijn plan de campagne om Kessben FC te vloeren…”

Maar Kessben verslaat Kotoko met 1-0. En daarna verliezen de stekelvarkens nog twee keer. “Opeele moet ophoepelen!” betoogt taxichauffeur Kofi in de Express. “Ghanezen zijn arm. Ik ben arm. Om een wedstrijdkaartje te kopen, moet ik drie maanden sparen. En wat zie ik dan? Kutvoetbal!” Ook All Blacks veegt Kotoko thuis onder de mat. “Nou is het genoeg!” vinden de supporters. Ze verzamelen zich voor Opeele’s kleedhok. “De tijd is aangebroken dat het tot Opeele doordringt wat hij ons aandoet”, vertelt een van hen. “Een boer die naar zijn land gaat en louter praat, komt aan het eind van de dag thuis met een lege mand. Het is tijd voor daden, coach!” De groep woedende mannen voor Opeele’s kamer wordt groter en groter. Ook in de straten voor het stadion dwalen teleurgestelde fans. Ze doen beleefd een stapje opzij om een ziekenwagen door te laten die stapvoets de poort uitrijdt. Niemand neemt notitie van de gedaante in de achterbak. Voor het eerst in zijn leven houdt de kleine coach zich muisstil.

In Opeele’s droomwereld is alles na de volgende wedstrijd oké. Dan komt Kessben naar Kumasi. Dan nemen de stekelvarkens revanche! En dan zullen de fans weer van hem houden… Maar als Opeele’s grote dag daar is, blijft het stadion leeg. De Kotoko-supporters marcheren door de straten van Accra. “Weg met de coach! En het management moet ook oplazeren! Verdwijnen, opflikkeren, inrukken. Wegwezen!”

Als Kotoko zelfs thuis niet verder komt dan een gelijkspel, is het de kleine coach teveel. “Ik wil niet meer!” bekent hij koning Otumfuo. “Zelfs een coach van wereldklasse als Guus Hiddink zou niets bereiken in dit wespennest! Mag ik weer assistent zijn? Alstublieft?”

Opeele’s erfenis: 16 punten verschil tussen Asante Kotoko en Hearts of Oak, Hearts staat eerste in de league. Kotoko moet het doen met plek negen.

V De Koning kapittelt

[Otumfuo Osei Tutu II. Sinds 1999 koning van het Ashanti-volk en daarmee ook de eigenaar van het Kotoko-imperium. Zelf speelt de koning liever golf. Naar eigen zeggen, omdat hij zich voor zijn koningschap nooit in voetbal verdiepte. Het is echter een publiek geheim dat Otumfuo zijn hart verpandde aan Hearts of Oak. De koning woont in een paleis in het centrum van Kumasi.]

Zenuwachtig frommelt Sylvester aan de boord van zijn witte bloesje. Het lukt de regelaar van Kotoko’s management niet om zijn blik los te weken van de corpulente man onder de parasol achterin de rechtszaal. Otumfuo. De koning zit als jungleboek-aap Lowietje op zijn troon terwijl een lakei met een bananenblad koele wind in zijn richting wuift. Jerry, George en Kwame Baah-Nuako staan naast Sylvester. Tegenover de koning. Ook zij dragen hun netste overhemden.

Een tengere man schaart zich naast Otumfuo. In zijn hand klemt hij een houten staf met op de top een gouden mannetje dat aan de bast van een al even gouden boom peutert. Hij is de Okyeame. De persoon die Otumfuo’s teksten overbrengt aan het gewone volk. De koning buigt zich naar zijn Okyeame toe. “Ik ben héél, héél teleurgesteld in het management van Kotoko,” verklaart hij bedaard. De woordvoerder knikt en wendt zich tot de vier mannen tegenover hem. “De koning vroeg in 2007 of jullie heibel hadden. Jullie antwoord was nee.” Hij laat zijn staf hard op de grond neerkomen. “De koning vroeg in 2008 of jullie goed konden samenwerken. Jullie antwoord was ja.”

Het geroezemoes van de honderden toeschouwers neemt toe. Zij weten wat deze middag de ontknoping zal zijn, want de staf van de Okyeame verklapt het al. Het is een oude traditie aan het hof van de Ashanti-koning dat diens woordvoerder een scepter zwaait, die uitbeeldt wat zijn missie is. Een mannetje? Een boom? Dan is de boodschap van vandaag dat alleen samenwerking tot succes leidt.

Een bonk van de staf maakt dat de toeschouwers abrupt stilvallen. “Managers, jullie vechten elkaar al drie jaar de tent uit! Het is jullie fout dat onze dierbare club wedstrijd na wedstrijd verliest!,” besluit de Okyeame.

Sylvester antwoordt in een opwelling: “Zo slecht gaat het niet, Hoogheid…”

De koning legt de manager met een handbeweging het zwijgen op. “Niet?!” Otumfuo klinkt ontsteld. “Mijn oom volgt al Kotoko’s wedstrijden. Week na week staat hij op de stoep van mijn paleis. ‘Weer verloren, Sire…’, zegt hij dan. En nu wil jij mij wijsmaken dat het niet zo slecht gaat? Jij denkt dat ik geloof dat dit management goed functioneert!?”

“Het is Jerry’s schuld, Hoogheid,” zegt Sylvester verongelijkt. “Jerry is altijd in hoofdstad Accra en nooit bij de trainingen.” Hij schuifelt naar achteren, terug in de rij van vier. Jerry doet een grote pas voorwaarts. Met zijn wijsvinger prikt hij een paar keer in de richting van Sylvester. “Het komt door hem, Hoogheid,” verklaart Jerry. Hij wijst nog maar een keer naar zijn collega. “Als ik vijf minuten een andere kant op kijk, drukt Sylvester direct zijn mening door!”

Plots wordt de lullificatie van zijn medeleden teveel voor Kwame. Híj vervult officieel de communicatiefunctie binnen dit management en hij zou degene moeten zijn die nu met Otumfuo praat. Niet Sylvester. Niet Jerry. Kwame veegt de rechthoekige glazen van zijn dure bril af aan zijn overhemd en rochelt het slijm uit zijn keel, dan gaat hij pal voor de koning staan. “Sylvester en Jerry doen niets anders dan ruziën, Hoogheid. We werken al twee jaar samen en daarin hebben we maar vijf vergaderingen gehad. Jerry had altijd andere afspraken en dan kostte het hem te veel tijd om naar Kumasi te komen voor ons. En Sylvester, die doet alsof hij de baas is over ons allemaal. Welke baas staat toe dat fans zonder kaartjes naar een wedstrijd kijken?”

Als de woordvoerder stil valt, juichen de toeschouwers in de zaal. “Kwame, Kwame, Kwame!!” scanderen ze, hunkerend naar meer openhartigheid. Maar Otumfuo gebaart de managers dat ze weer op hun plastic stoeltjes aan de zijkant moeten plaatsnemen. Hij wil Opeele spreken. Woorden buitelen uit de mond van de kleine coach, zo blij is hij dat hij weer de Special One zal zijn als Jerry en Sylvester zijn rol van zondebok overnemen. Slechts een zin van Opeele’s relaas is te verstaan. “Alle wedstrijden die Kotoko onder mijn leiding verloor, zijn te wijten aan onderlinge verdeeldheid, Hoogheid.” De voetballers staan als één man achter de coach. “Jerry was aardig voor de ene helft van het team en Sylvester gaf de voorkeur aan andere spelers,” legt keeper Soulama uit. “En dan waren er nog jongens die nergens bij hoorden. Het management speelde ons zo tegen elkaar uit dat niemand elkaar nog vertrouwt…”

“Ik ben niet boos. Ik ben teleurgesteld,” besluit Otumfuo na vijf uur luisteren. “Ik ben teleurgesteld in jullie allemaal.” De leden van het management worden per direct uit hun taak ontheven. Sylvester verdient meer straf. Hij moet de 820 euro die hij de supporters tijdens de match tegen Hearts afhandig maakte, teruggeven. Een onderzoekscommissie vindt dat de manager medeschuldig is aan de dood van de vier toeschouwers. Vijf jaar lang mag Sylvester geen officiële rol vervullen in het voetbal.

En nu? De toeschouwers kijken verwachtingsvol naar hun koning. Wie wijst hij aan om Kotoko te redden? De verslaggever van Kessben FM gokt op Ibrahim Sunday. Die was in 1971 de beste voetballer van Afrika en coach van Kotoko toen het team voor het laatst de Afrikaanse Champions League won. De commentator van Fox FM denkt juist aan Yaw Gyasi en Jarvis Preprah. Die zaten beiden al meer dan vijf keer in het management, dus wellicht willen zij de club nog eens besturen. Ervaring zat! Of kiest Otumfuo voor Herbert Mensah? De gefortuneerde telefoonhandelaar die vier jaar lang fungeerde als Kotoko’s voorzitter. Alle drie de heren verklapten de voorgaande weken op de radio dat zij geweldige reddingsplannen hebben voor de stekelvarkens.

Maar een wijze koning luistert niet naar de radio. Hij luistert naar zijn verstand. Otumfuo geeft een haast onmerkbaar knikje aan zijn woordvoerder. De Okyeame heft zijn staf en gebaart het publiek koest te blijven. Zes personen staan op uit hun kuipstoeltjes. Ze formeren zich in een rij voor de koning. De ruggen recht. Hun neuzen in de lucht. Alsof ze reikhalzen naar de glorie die Kotoko hen kan verschaffen.

De rol van het management wordt vanaf nu gespeeld door ‘het nieuwe management’.

[Het nieuwe management. Geleid door Alhaji Nje met hulp van Opoku Afriyie, Osei Kofi, Benjamin Nti, heksenmeester Sarfo Gyamfi en Helena Cobbina. Geen tegenstander kan om Tante Helena heen. Niet omdat ze, zoals het een Ghanese vrouw betaamt, Kotoko’s huishoudpot beheert. Nee, Helena is twee meter hoog en voorheen vervulde ze een hoge functie bij de politie. Met haar handtasje, bloemetjesbloes en Mark en Spencer-horloge is ze de Big Mama van het team. Kom echter niet aan haar kroost, dan transformeert ze in een boze moederkloek.]

Lees hier deel een van Soap in Kumasi

Het laatste deel van dit verhaal is vanaf volgende week op deze website te lezen

]]> http://www.sanneterlingen.nl/2009/12/17/soap-in-kumasi-deel2/feed/ http://www.sanneterlingen.nl/2009/12/10/soap-in-kumasi/ http://www.sanneterlingen.nl/2009/12/10/soap-in-kumasi/#comments Thu, 10 Dec 2009 09:49:26 +0000 sanne http://www.sanneterlingen.nl/?p=347 Achter de schermen bij Ghana’s landskampioen Asante Kotoko
Door Sanne Terlingen en Arnold Pannenborg

Wat vooraf ging…
‘”Ik bén niet ontslagen!’” Coach Bashir Hayford spuugt de woorden uit. “Ik ben de beste coach van Ghana, dat weet iedereen! Dankzij mij veroverde Asante Kotoko de landstitel met vijftien punten voorsprong. Maar nu heeft aartsrivaal Hearts of Oak een blanke coach, dus wil Kotoko er ook één.” Bashirs bolle buik schudt mee als hij machteloos zijn armen opheft. “Ik wens die Belg veel succes in dit wespennest!”

De rol van Kotoko-coach wordt vanaf nu gespeeld door Maurice Cooreman.

[Maurice. De Belgische opvolger van Bashir Hayford is inmiddels pensioengerechtigd maar al vanaf 1998 niet meer werkzaam in zijn geboorteland omdat de voetbalbond hem voor de rest van zijn leven schorste. Zij verdenken Maurice van fraude en mensenhandel. De coach verliet zijn witte vrouw en vertrok naar Nigeria. Daar leidde hij Enyimba naar de halve finale van de Afrikaanse Champions League en de Ocean Boys bezorgde hij de landstitel. Afrikaanse vrouwen zetten hem zó in vuur en vlam dat hij zich non-stop geïnspireerd voelt. Aan hen dankt hij zijn succes, onthulde hij in een Nigeriaanse krant.]

[Het management. Alias het wespennest. Bestaat uit Sylvester Asare Owusu, Jerry Asare, Kwame Baah-Nuako, George Amoako en Kwame Boafo. Koning Otumfuo benoemde deze heren in 2006 en onderstreepte dat alle bestuursleden gelijkwaardig zijn. De voluptueuze Jerry ziet zichzelf als oppermaarschalk, maar de manschappen muiten omdat hij meer aandacht schenkt aan zijn bedrijven in Accra dan aan Kotoko. Daarop oordeelt Sylvester dat hij gelijker is dan de anderen. Hij vervult vijf rollen tegelijk.]

I De krant van Afrika’s nummer één

Een deken van woestijnstof kleurt de roestige wagen voor het oude Victoriaanse gebouw rood in plaats van grijs. Door de voorruit steekt het onderstel van een bureaustoel. Als een rode auto enkele centimeters verder tot stilstand komt stuift een nieuwe lading zand over het wrak.Journalist en fotograaf David Kyei hijst zich uit zijn autostoel en kuiert de acht stenen treden op die naar de voordeur van het Kotoko-secretariaat leiden. Boven blijft hij even staan om op adem te komen. Dan stapt hij het kleurloze kantoor binnen. “Je brieven,” zegt de secretaresse terwijl ze een stapel printjes richting David schuift. Ze richt zich weer op haar teennagels die ze stuk voor stuk inkleurt. De journalist werpt een blik op het bovenste vel. King Solomon uit Berekum eist dat coach Bashir wederkeert. Circle 117, de Kotoko-fanclub waartoe King behoort, geeft hem gelijk. David verfrommelt de boodschap en gooit de prop met een boog naast de prullenbak. Het is niet aardig om een nieuwe coach te verwelkomen met een venijnige brief, overdenkt hij en pakt de volgende brief van de stapel, van ene Kwadwo. “Weg met de rode shirtjes,” schrijft die. “Alleen in het groen, geel en zwart van de Ashanti’s komt ons team volledig tot zijn recht.” David haalt zijn schouders op. Vanaf het moment dat de spelers van Kotoko rode shirtjes kregen, scoorden ze. Ze haalden de eindronde van de Afrikaanse Champions League zeven keer en wonnen die in 1970 en 1983. Eenentwintig keer mocht de club zich kampioen van Ghana noemen. Daarom riep de IFFHS (International Federation for Football History and Statistics) Kotoko uit tot de allergrootste Afrikaanse club van de twintigste eeuw. “Kotoko betekent stekelvarken”, schrijft Kwadwo. “Het stekelvarken staat symbool voor het Ashanti-volk. Kum apem a, apem beba, dood duizend van ons en duizend meer zullen verrijzen. Dat is onze strijdkreet. Wie de Kotoko aanvalt, krijgt duizend naalden op zich afgevuurd.”
Inmiddels hebben de stekelvarkens zes miljoen fans. En dat zijn echt niet alleen Ashanti’s. Drie keer in de week komen ze met een eigen krant uit: de Kotoko Express. Maar een eigen stadion heeft de club niet. Een eigen trainingsveld evenmin. Overigens weet De grote dierenencyclopedie te vertellen dat het stekelvarken zijn naalden louter per ongeluk verliest. Het beest is stekeblind en zou geen voetbal raken…

II De beste heksenmeester wint…

[Het Team. Bestaat uit plusminus dertig voetballers in wisselende formatie. Verdedigers Samuel Inkoom en Harrison Afful maken ook deel uit van Ghana's nationale elftal: de Black Stars. De reusachtige keeper Soulama Abdoulayé kwam uit voor Burkina Faso. Maar sinds hij een competitiewedstrijd van Kotoko verkoos boven een oefenwedstrijd van zijn thuisteam is hij daar persona non grata.]

“Aaahhhhh… Da bin ich wieder!” Richard Manu knoopt haastig een blauwe doek om zijn hoofd om zijn strak ingevlochten kapsel mooi te houden. Statig loopt de oude voetballer het grasveld op tegenover de barakken van het Ghanese leger. Elf jaar lang vertoonde Richard zijn kunstjes in de Duitse derde divisie. Die glorie straalt nog steeds op hem af. Hij trapt hard tegen de verloren bal voor zijn voeten, zodat die dwars door het kapotte net van het doel vliegt. Het leren ding mist het gerimpelde vrouwtje dat daarachter zit op een haartje. Ze klemt haar kommetje met restjes tegen zich aan en schuifelt een paar meter achteruit. Een minuut later stuift een zwarte Volkswagen met lichtmetalen velgen het terrein op. De twee meter lange gestalte van keeper Soulama ontvouwt zich. Het mensje zucht van opluchting als hij in de richting van het doelt sjokt om de rondvliegende ballen op te vangen.
Meer Kotoko-spelers arriveren in kolossale wagens, gekocht van de smak geld die koning Otumfuo hen toestopte in ruil voor de belofte dat zij de komende jaren bij zijn club blijven.
Soulama vreest de ballen die de jongens op hem afvuren niet. Kotoko heeft maar één spits die tegenstanders vrezen: Alex Asamoah. Alex is een groentje. Toch telde Kotoko 50.000 Cedi voor hem neer (€30.000,- red.) één van de hoogste transferbedragen in Ghana aller tijden. Kotoko’s andere melkmuilen ontvangen geen riant salaris. Zij arriveren in een gammel wit busje.
Dan verschijnt ook coach Maurice. Geen speler die van hem verwacht dat hij gebruik maakt van het officiële vervoersmiddel voor een Kotoko-coach. “Die grijze rammelbak die al jaren wegroest voor het secretariaat.” Dus smijt de Belg