Werken voor waardering
Roos (21) voelde zich zó achtergesteld dat ze haar moeder in een brief vertelde hoe ze over de situatie dacht.
“Mama, ik heb het gevoel dat ik voor jou minder waard ben dan Fleur en Kelly, schreef ik. Mijn zus Fleur, nu 24, mocht bijvoorbeeld altijd thuisblijven als ze ‘ziek’ was. Toevallig was dat altijd op vrijdag. Als mijn moeder de boodschappen haalde, nam ze voor Fleur de Hitkrant mee. ‘Mama, mag ik ook een tijdschrift’, vroeg ik toen ik een keertje ziek was. Ik kreeg niks. Het lijkt een klein voorval, maar zo waren er meer. En als ik alle afzonderlijke gebeurtenissen bij elkaar optel, heb ik toch echt het gevoel dat mijn moeder minder om mij geeft dan om mijn zussen.
Mijn zussen hoefden nooit te werken. Ze kregen geld om naar de bioscoop of het zwembad te gaan. Ik nam toen ik elf was de krantenwijk van Fleur over en hoefde echt niet bij mijn moeder aan te kloppen voor een extraatje.
Toen mijn ouders een paar jaar geleden scheidden, voelde ik me thuis nog slechter. Voorheen kreeg ik nog aandacht van mijn vader, maar dat was toen ook over. Mijn moeder eiste dat ik kostgeld ging betalen. Dat vond ik oké, ik werkte tenslotte bij een pizzeria. Wel wilde ik dat voor Fleur dezelfde regels golden. ‘Nee’, reageerde mijn moeder. ‘Jij bent duurder want je gebruikt meer energie’. Dat vond ik zo oneerlijk! Het enige dat Fleur minder doet, is douchen! Fleur eet altijd thuis, ik op mijn werk. En haar laptop staat de hele dag aan.Omdat mijn moeder nooit in Rome is geweest, wilde ik haar twee jaar terug trakteren op een reisje naar deze prachtige stad. Zij vond dat mijn 15-jarige zusje Kelly ook mee moest. Kelly wilde naar Parijs, dus kocht mijn moeder tickets voor de Thalys. ‘Leuk, wanneer gaan we?’ vroeg ik. Toen bleek dat mijn moeder alleen kaartjes had voor Kelly en haarzelf. ‘Een driepersoonkamer was zoveel duurder’, zei ze. Daarna besloot ik haar een brief te schrijven. Aanvankelijk reageerde ze nauwelijks. Toch merk ik dat ze nu haar best doet om onze verstandhouding te verbeteren. We zijn zelfs samen naar de sauna geweest! Ik denk dat mijn moeder rot tegen mij deed, omdat ik na de scheiding van mijn ouders niet klakkeloos haar mening overnam. Tijdens ruzies schold ik, in tegenstelling tot mijn zussen, niet terug. Daarom was het makkelijk voor haar om frustraties op mij af te reageren. Ik ben opgelucht dat ik mijn gevoelens heb uitgesproken. En gelukkig heb ik een hele goede band met mijn vader. Ik ben altijd zijn lievelingetje geweest, misschien juist omdat het met mijn moeder niet zo botert.”
Psycholoog Simone: “Goed dat Roos zich uitte en haar gevoelens in een brief heeft gezet en die aan haar moeder liet lezen. Het lijkt erop dat Roos nog niet weet hoe haar moeder er tegenaan kijkt. Ik kan me voorstellen dat het Roos helpt als ze meer met haar moeder praat of als ze haar brief aan haar zussen laat lezen. Misschien dat zij dan ook erkennen dat er anders met Roos werd omgegaan dan met hen. Ik denk dat erkenning voor Roos erg belangrijk is. Het kan het begin zijn van een positieve wending.”

Zij wil, zij wil
Eerst was haar middelste zus aan de beurt, maar sinds de scheiding van hun ouders krijgt het jongste zusje van Nicky (26) alles wat haar hartje begeert.
“Vroeger waren we thuis met zijn vijven: mijn vader, moeder, mijn zusjes Linda en Charlotte en ik. Mijn zus Linda was geen makkelijk kind. Ze liep weg, deed dingen die niet door de beugel konden en werd zelfs uit huis geplaatst. Ze werkte nooit. Terwijl ik op mijn vijftiende krantjes rondbracht of in de supermarkt werkte om mijn eigen deodorant, shampoo en zorgverzekering te kunnen betalen, kreeg Linda al die dingen van onze ouders. Nicky komt wel op haar pootjes terecht, dachten mijn vader en moeder. Ik was zo’n braaf type dat altijd op tijd thuiskwam. Ik haalde mijn diploma, leerde mezelf hoe ik mijn administratie moest bijhouden en nu heb ik een huis en een leuke vriend.
Inmiddels zijn onze ouders gescheiden. Linda woont bij haar vriend. Charlotte is pas veertien, dus zij woont bij onze moeder. Die twee hebben een goede band, maar als mijn moeder Charlotte verbiedt om te computeren roept ze: ‘Mam, ik háát je!’ Ze is flink aan het puberen: net als andere tieners grijpt ze de kansen die ze ziet. Toch ben ik soms boos op haar. Verwend strontkind, denk ik dan. Toen ze laatst bij onze vader logeerde, haalde ze hem over om haar een navelpiercing te geven. Ze is veertien! Mijn moeder had het haar verboden, maar mijn vader ziet Charlotte nu eenmaal alleen in de weekenden waarin zij bij hem woont en geeft haar dan alles wat ze wil. Mijn zusje weet heel goed hoe ze die situatie moet uitbuiten. Mijn vader geeft graag cadeautjes, dat is zijn manier om zijn liefde te uiten. Ik denk dat als ik de jongste was geweest en soms bij hem woonde, dat hij mij dan zo had verwend. Hij geeft om ons alle drie, dat merkte ik bijvoorbeeld toen Charlotte naar het concert van Alicia Keys wilde. Mijn vader kocht niet alleen voor haar een kaartje, maar ook voor Linda en mij. Toch zit ik door zijn gedrag opgescheept met een verwend zusje. Zodra we samen zijn, begint Charlotte te zeuren: ze wil nieuwe schoenen, een nieuwe jas, een Blackberry… ‘Dat wil ik niet’, zei ze toen ik haar voor haar verjaardag wilde trakteren op een bezoekje aan de schoonheidsspecialiste. Ze klaagt altijd over haar dikke wenkbrauwen, maar een schoonheidsbehandeling vindt ze geen bijzonder cadeau. Ik ben niet boos omdat mijn zusjes meer krijgen dan ik. Maar vaak denk ik: mijn zusje zou zoveel leuker zijn als mijn ouders haar kort zouden houden! Ik ben trots op wat ik op eigen houtje heb bereikt, al had ik vroeger wat minder braaf willen zijn. Ook ik had steun nodig tijdens mijn opleiding. En ik zou nu zo graag willen dat mijn ouders eens vragen hoe het met míj gaat.”
Psycholoog Simone: “Het is heel belangrijk dat Nicky met haar ouders praat over haar jeugd, maar ook over hoe het nu gaat. Als zij zelf het initiatief neemt en vertelt wat er in haar omgaat, kan zij het huidige patroon wellicht doorbreken. Het jongste zusje van Nicky raakt eraan gewend haar zin te krijgen waardoor ze later minder goed met tegenslagen omgaat. Als haar ouders dat inzien, is het mogelijk om het tij te keren. Als Nicky zelf niet over haar zusje wil beginnen, dan kan ze familieleden of vrienden van haar ouders vragen of die het probleem willen aankaarten. Lukt het de ouders niet om grenzen te stellen? Dan kunnen ze hulp vragen aan een systeemtherapeut.”

Briljante broer
Als de broer van Ellen (22) moest afwassen, keek zij televisie.
“Daar stond Matthijs dan, met zijn armen in het sop. Ik lag op mijn buik voor de tv. Mijn moeder bracht me een bakje nootjes en kwam dan gezellig naast me liggen. We keken naar het Jeugdjournaal, dan naar Klokhuis en soms mocht ik daarna een Disneyfilm uitkiezen. Matthijs moest, als de vaat schoon was, zijn kamer opruimen. Pas als hij daarmee klaar was mocht hij ook tv kijken. Vaak bleef hij op zijn kamer dromen. Dan kwam hij pas om negen uur naar beneden. ‘Bijna bedtijd, te laat voor zoutjes’, oordeelde mijn moeder standaard. Dan ging Matthijs weer naar boven, bouwde een decor en speelde in zijn eigen film. Hij had een enorme fantasie. Mijn moeder niet: als zij ons naar bed bracht, zag ze alleen dat Matthijs er binnen een kwartier opnieuw een troep van had gemaakt op zolder.
Ons huis was mijn rustplek. Ik zag niet dat mijn moeder mij verwende ten koste van mijn broer. Ik was juist jaloers op hem. Vanaf het moment dat ik kon lopen, waggelde ik achter Matthijs aan. Mijn broer kon hard rennen, goed voetballen. Hij verzon de leukste spelletjes en haalde op school alleen maar achten of hoger. Iedereen vond hem leuk. Ik was zijn kleine smoezelige zusje. Ik bouwde hutten, klom in bomen en viel elke week een gat in mijn broek. In de klas haalde ik kattenkwaad uit. Mijn cijfers waren slecht. Groep drie moest ik overdoen. Toen ik in groep vier in de pauze moest binnenblijven, knipte ik met de schaar van de meester mijn lange haren af. Toen mijn moeder me kwam ophalen dacht ik dat ze boos zou zijn, maar ze was juist heel lief. Onderweg naar huis kocht ze een raketijsje voor me.
Ondanks die overdosis moederliefde kwam ik op de mavo met mezelf in de knoop. Ik rookte, spijbelde, kocht alcohol en zoende met zoveel mogelijk jongens en meisjes. Totdat ik aanklopte bij een psycholoog. ‘Jij bent dyslectisch’, concludeerde die. ‘Als wildebras heb je het gevoel dat je niet met je broer hoeft te concurreren.’ Omdat ik daarom vroeg, praatte de psycholoog ook met mijn ouders en Matthijs. Toen begreep ik dat ik werd voorgetrokken. Mijn moeder huilde. Zij wilde mij thuis geven, wat Matthijs volgens haar op school al kreeg: aandacht en bewondering. Gelukkig ging Matthijs helemaal op in zijn fantasiewereld. Hij voelt geen wrok ten opzichte van mij of onze ouders. Hij haalde zijn masterdiploma en sport op hoog niveau. Ik ging naar de havo en daarna naar de kunstacademie. Een van mijn tekeningen hangt boven het bed van mijn ouders. Niet omdat mijn moeder mij een plezier wil doen of omdat ze mijn eigenwaarde wil opkrikken: mijn werk werd beoordeeld als het beste van mijn leerjaar.”
Psycholoog Simone: “Als een broer of zus makkelijker leert, is het vervelend om je daarmee te vergelijken. Soms gaat een kind zich anders gedragen om zich van de slimme zus of broer te onderscheiden. Ouders kunnen de neiging hebben om het kind dat problemen heeft meer te gunnen dan het kind dat het al zoveel makkelijker heeft, zoals bij Ellen het geval was. Ellen’s ouders werden zich ervan bewust dat ze hun dochter voortrokken. Ze hebben iets met dat inzicht gedaan en gaan nu veel gezonder met hun kinderen om. Het is een grote meevaller dat broer Matthijs er weinig last van had. Bij iemand die gevoeliger is aangelegd, had het heel anders kunnen uitpakken.”

AANKAARTEN!
Een op de drie kinderen vindt dat hij of zij niet hetzelfde behandeld wordt als een broer of zus. Volgens onderzoekers hoeft dat niet erg te zijn. Ieder kind is anders. Het is juist goed als de ouders inspelen op de specifieke eigenschappen van hun kind. Toch blijft het daadwerkelijk voortrekken van een kind een taboe. Moederliefde hoort onvoorwaardelijk te zijn, is het heersende idee. Ouders die een kind achterstellen, zouden hun zoon of dochter een minderwaardigheidscomplex bezorgen. Toch openbaarde 16 procent van de moeders in een poll op de website Netmums van één kind meer te houden, dan van de rest. Mama’s lievelingetje is vaak het kind dat qua karakter het meest op haar lijkt. Vaders die voortrekken, doen dat op basis van uiterlijk. Een oerinstinct, want van een kind dat op hem lijkt weet een vader zeker dat het van hem is. Ook knappe kinderen krijgen meer aandacht en minder straf.
Psycholoog Simone: “Maar al te vaak krijgt een kind dat probleemgedrag vertoont meer aandacht krijgt dan broers of zussen die ‘braaf’ binnen de lijntjes blijven. De andere kinderen kunnen zich daardoor minder geliefd voelen. Voortrekken kan voortkomen uit onvermogen om adequaat op het gedrag van een kind te reageren. Het kan het gevolg zijn van ‘blinde vlekken’: ouders zien soms niet dat een kind andere zorg nodig heeft dan een broer of zus.  Het kan ook zijn dat het karakter van een ouder botst met dat van een kind. Na een scheiding worden de verschillen tussen de opvoedingswijzen van de ouders vaak groter. Omdat kinderen geneigd zijn dingen op zichzelf te betrekken, kan dit hun zelfbeeld negatief beïnvloeden. Zelfs als ouders eigenlijk hun stinkende best doen.”

Taal: Nederlands

Bindwijze: Paperback

Aantal pagina’s: 130

Prijs:  €14,50

Kameroen is Afrika in het miniatuur. Maar liefst drie koloniale machten drukten er hun stempel op. Het land kent zeer uiteenlopende klimatologische omstandigheden, heeft een etnisch en religieus uiterst gevarieerde bevolking en noemt zich een meerpartijendemocratie maar is feitelijk een dictatuur. Kameroen heeft veel potentie, maar zakte in de afgelopen decennia af van de status van midden - inkomensland tot arm land met hoge schulden. Nu de economische groei aantrekt, staat Kameroen voor de uitdaging de snel groeiende bevolking daarvan eindelijk mee te laten profiteren.

De Landenreeks is de betrouwbare bron van informatie over meer dan zestig landen in de wereld. De Landenreeks geeft een toegankelijk beeld van waar het in een land nu werkelijk om draait. Zonder in clichés te vervallen, schetst de reeks het gewone en het bijzondere van een land, en legt ook het karakteristieke van zijn bevolking bloot. Grensverleggend en onmisbaar.

Nu verkrijgbaar via KIT Publishers

Pirates
‘De oude Song’, introduceerde Snoeks de man met de sik, de dreadlocks en de tatoeages die er voorheen uitzag als een personage uit Pirates of the Caribbean. Voor dit WK verfde Song zijn baardje blond. Hij lijkt nu meer op Hulk Hogan. Maar dat is geen reden om met de verdediger te spotten: hij speelde meer dan 100 interlands voor Kameroen.

Sterker nog, Song is de voetballer die het vaakst uitkwam voor de Ontembare Leeuwen. Hij maakte zijn WK-debuut in 1994 in de Verenigde Staten en is sindsdien de jongste WK-debutant ooit. Gisteravond zette hij opnieuw een record neer: als eerste Afrikaanse voetballer speelde hij op vier WK’s.

‘Het is best een goede vent’, zei Snoeks. ‘Wel te oud.’ Hij stortte zich op zijn lofzang op Arjen Robben, die tegelijk met Song zijn debuut in Zuid-Afrika maakte. ‘U heeft hiernaar uitgekeken, de wereld heeft hiernaar uitgekeken!’ Maar toch ‘mist Robben nog wat finetuning, om het met een goed Nederlands woord te zeggen’, aldus Snoeks.

Van Bommel
Van Bommel daarentegen, is volgens Snoeks op geen fout te betrappen. ‘Rustiger, sinds hij vader is van drie kinderen.’ Als we niet wisten dat Van Bommel de schoonzoon is van coach Bert van Marwijk, hadden we gedacht dat de middenvelder er stiekem een relatie op na hield met een dochter van Snoeks. ‘Van Bommel is de beste man van Nederland.’
De oude Song daarentegen, kreeg als grootste compliment dat hij in Zuid-Afrika ‘wat apartheid laat zien’. Snoeks wist blijkbaar niet dat deze verdediger maar liefst vier kinderen heeft. En dat hij pas 33 jaar is - net als Snoeks grote held Van Bommel. Vergeleken bij Song zijn Oranje-spelers Sander Boschker (39), Giovanni van Bronckhorst en André Ooijer (beiden 35) bejaard. Zo ook Beckham (35), Cannavaro (36) en Véron (35).

Dankzij welke voetballer behaalden de Ontembare Leeuwen in 1990 als eerste Afrikaanse team de kwartfinales van het WK? Juist ja, dankzij de toen 38-jarige Roger Milla. Toen Song (toen 17) vier jaar later zijn WK-debuut maakte, stond de 42-jarige Milla nog gewoon in de spits.

Weetjes
‘Je hebt van die weetjes die er perse uit moeten’, vertelde Snoeks een jaar geleden aan dagblad De Pers. Tijdens de wedstrijd van gisteren, stond duidelijk op zijn briefje dat spits Vincent Aboubakar de enige Kameroense speler was die nog in zijn thuisland voetbalde. Bij Cotonsport in Garoua. ‘Een moetje’, zei Snoeks toen Aboubakar in de 56e minuut het veld op mocht.

De Kameroense coach Paul Le Guen werd inderdaad onder druk gezet om lokale spelers in zijn team op te nemen, maar de 18-jarige Aboubakar maakte meerdere goede acties. ‘De spits is mee naar Zuid-Afrika om zich in de kijker te spelen bij een buitenlandse club’, zei Snoeks toen Aboubakar een bal kreeg. Dat herhaalde hij nog twee keer. ‘De ontembare leeuwen zijn voor de derde keer getemd’, luidde Snoeks creatieve commentaar aan het eind van de match. ‘Aboubakar is te koop!’ Over Song geen woord.

Jammer dat Snoeks niet even op Wikipedia had gekeken, dan had hij gezien dat Aboubakar sinds 26 mei onder contract staat bij de Franse club FC Valenciennes. De club waar ook Roger Milla speelde. Song speelde de bal tijdens zijn laatste WK-wedstrijd bijna in eigen doel, maar met zijn gele baard was de verdediger de Mufasa van de Ontembare Leeuwen. Hij had een mooier afscheidswoord verdiend.

Hopelijk luistert Snoeks voortaan naar zijn eigen commentaar: ‘Als je niet kunt schitteren, kun je altijd nog werken.’

Door: Sanne Terlingen en Arnold Pannenborg

‘Dwaal niet door het bos als je geen leeuw bent.” De waarschuwing komt van Ashu, voetballer, vriend en kenner van juju, zwarte magie. Hij raadt ons af om naar Tiko te reizen.
Tiko is een klein stadje halverwege de route van universiteitsstad Buea naar Limbé - de woonplaats van de fameuze voetbalmagiër Zé. Het voetbalelftal uit dit arme stadje won vorige jaar de landstitel van Kameroen. “En dat kan onmogelijk gebeurd zijn zonder toverkunst”, weet vriend Ashu.
„In Tiko is geen heilige berg of waterval.” Voor het fluitsignaal zingen de voetballers ‘Samba Samba’. Eén vuist op het hart, de ander in de lucht. Onverholen. Maar over de ingezette toverkunsten zwijgen ze. Ashu: „Wie bij Tiko United wil horen moet een eed van geheimhouding afleggen. Een klikspaan is zijn leven niet zeker.” Ashu voetbalt voor een andere club, dus hij kan zonder problemen vertellen over de ene behekste wedstrijd na de andere. Een keer plaatste iemand van Tiko een onzichtbare berg in het doel, waardoor hij niet kon scoren - zelfs niet toen een kruidendokter speciale olie op zijn schoenen smeerde. Bij een andere wedstrijd moest hij over het hek springen om de magie bij de ingang van Tiko’s stadion te mijden. „Dat mag niet, over een hek springen, maar onze clubvoorzitter betaalde de boete.” Eenmaal moest er zelfs een kruis van God aan te pas komen om Tiko schrik aan te jagen. Het grijze poeder dat Ashu in het gezicht van zijn tegenstander gooide, bleek niet effectief genoeg.

Ashu is Engelstalig, een Kameroener uit het gebied dat voor de onafhankelijkheid bestuurd werd door de Britten. Engelstaligen klitten samen: ze voelen zich gemarginaliseerd. In 1961 dwongen de Verenigde Naties hen te kiezen: wilden ze voortaan bij Nigeria horen of bij Kameroen? In Nigeria woedde een burgeroorlog. Kameroen verwelkomde hen met open armen. Logisch, weten we nu, want de olie en plantages in de Engelstalige zuidwest-regio zijn goed voor zestig procent van Kameroens Bruto Nationaal Product.

Toch gaan alle belangrijke banen naar Franstaligen. Van de 23 spelers waarmee Kameroen het tegen Nederland opneemt op het WK, is er maar één Engelstalig. Vijftig jaar wonnen alleen voetbalclubs uit Franse regio’s de landstitel. Toen kwam Tiko United. Het elftal veegde in 2009 alle tegenstanders van de mat.
Ashu: „Hoe kan een team promoveren en het jaar daarop zegevieren?” Onze vriend golft zijn armen als een slang. „Als je het mij vraagt is Tiko’s clubvoorzitter niet zo heilig als hij lijkt. Succes is in Kameroen nooit het gevolg van goed voetbal.”Essomba, de breedste voetbalspeler en coach van een team in Buea, waarschuwde ons ook: slecht spel en stenengooiende supporters in Tiko. Nu is het Essomba die zijn motor voorrijdt en verklaart: „Gaan jullie toch naar Tiko? Dan ga ik mee!”
Op Essomba’s met sterren beschilderde motor racen we over het stukje asfalt vol kuilen dat de inwoners van Tiko eerbiedig Long Street noemen. De voetballer haalt zijn handen van het stuur en wijst naar een boom met bananen. „Dat is een bananenboom”, licht hij toe. Het waren de Duitsers die de bananenplantages aan het begin van de negentiende eeuw aanlegden. Zij bouwden ook de arbeiderswoningen langs Long Street. Grijze blokken op eenzelfde afstand van elkaar, ontworpen om in te slapen na een slopende dag, niet om een gezin in te stichten. Toch leven inwoners van Tiko er tegenwoordig permanent. Essomba: „Sommigen werken nog op de plantages. Anderen vissen of verkopen op de markt. Veel doen niets. De plantages zijn van CDC, de Cameroon Development Cooperation. De huidige eigenaar haalt zijn werknemers bij voorkeur uit andere delen van het land. Tiko holt achteruit.”

Magische rituelen
Elke voetbalclub in Kameroen kent een traditie van tovenarij. Volkeren bedachten rituelen in de tijd dat ze nog stammenoorlogen uitvochten. Het team dat Essomba coacht begraaft voorwerpen bij het doel. De chief van Kumbo giet de nacht voor de wedstrijd geitenbloed over de voeten van zijn spelers (ze mogen zich daarna wel wassen). In Fovu brengen de voetballers offers naar de rots van Baham.
Officieel is hekserij verboden in Kameroen. Een betrapte tovenaar krijgt twee tot tien jaar celstraf. „Toch gebruikt tachtig procent van de voetbalteams magie. Sommige teams huren zelfs meerdere heksendokters voor één wedstrijd”, weet voetbalmagiër Zé. Hij woont achter het stadion in Limbé in een kamer met blauwe muren met daarop een met zilveren plakplastic omlijste poster van de Braziliaanse spits Ronaldo en een roze roos op tafel. Magie is noodzaak. Zé: „De twintig procent zonder toverkunsten haalt de tweede divisie niet.” Brazilianen zijn de ware meesters der magie, vindt Zé. „Een verschil is dat Zuid-Amerikanen toverkunsten verbergen, terwijl het in Afrika doeltreffender is als je een tegenstander intimideert.”
Zé leerde toveren van zijn vader. Ook zijn grootvader bezat occulte krachten. Maar zelfs voor een lid van gegoede toverfamilie, is het kiezen van de juiste magie ingewikkeld. Sommige clubs gebruiken de kracht van de berg, anderen vragen de Godin van de zee om hulp. „Liengu heet ze. Ze heeft gewelfde heupen, haar als zwarte wol en als ze lacht zie je het verleidelijke spleetje tussen haar tanden. Je ontmoet haar in een nachtclub, maar roept haar op door met een lichtje de zee in te waden. Een zeemeermin gehoorzaamt als je haar naam roept en ze haar lievelingsluchtje ruikt. Zet je haar in het doel, dan stopt ze alle ballen. Je denkt dat de keeper goed is, maar eigenlijk is het de zeemeermin.” Als tegenstanders doorzien dat jij de zeemeermin inzet, kunnen ze counteren. „Die dames zijn verzot op kokosnoten”, legt Zé uit. „Gooi ze op het veld en ze storten zich erop. Ze vergeten te keepen.” Dwergen houden van bananen. Water helpt tegen vuur en andersom. Zé: „De magie van Tiko komt uit drie hoeken: de supporters, de coach en rijke Kameroeners regelen allemaal een soort. Tiko’s clubvoorzitter coördineert de boel. Niemand kan drie soorten magie ontrafelen.”

Buitenspel
Dag na dag dwalen we door Tiko. Op zoek naar occulte krachten, naar de beruchte clubvoorzitter. Voetballer Essomba slentert mee. Hand in hand met een van ons. Of allebei. Soms is hij een beetje moe. Voor hij naar Tiko komt plukt hij ananassen, zodat hij ’s avonds wat te eten heeft. Daarna coacht hij zijn oude team. Hij leeft goedkoop, slaapt op de betonnen vloer van een winkeltje in Buea. Zo houdt hij net genoeg salaris over om zijn dochters Cindy, Lindsy en QueenYvette met kerst een tweedehands jurk te sturen. Ze wonen bij zijn vrouw, drie uur rijden verderop.
Tiko ruikt naar rijpe bananen en naar stof. In de schaduw verkopen vrouwen vruchten. Mannen hangen hele dagen bij de barretjes op de rotonde. Ze drinken bier of zelfgestookte palmwijn - dat is sterker en goedkoper. Midden op het kruispunt zit een vrouw. Elke dag zit ze daar, op het asfalt  in de verzengende zon. Ze draagt geen onderkleding. Ze hoort bij Tiko, dus ja, ze steunt Tiko United.
De clubvoorzitter vinden we niet. Hij is niet thuis. Ook niet op kantoor. „Hij is in Burundi”, zegt de receptioniste. „Hij kan ook ergens anders zijn.”

„Jullie zochten mij?” Na een week in Tiko staat clubvoorzitter Charles Eteki voor ons hotel. „Ik wist het niet. Anders was ik eerder opgedoken.” De voorzitter blijkt een kleine man, gehuld in een witte polo met het logo van de kerk ‘Redeemed Christian Church of God’. Is dit de man die leiding geeft aan de best presterende voetbalclub van Kameroen? We nemen het zekere voor het onzekere en volgen hem gedwee naar Tiko’s clubkantoor. Binnen pakt Eteki een foto van de muur. Op de afbeelding is de voorzitter tien kilo zwaarder. Hij draagt een net pak en loopt met blozende wangetjes over een rode loper. Essomba is gebiologeerd door Eteki’s bureaustoel. Hij bevoelt het leer. Gaat erin zitten. Laat de stoel rondjes draaien. Eteki nestelt zich tussen ons op de bank. De lijst op schoot. „Hier loop ik op de brug over de Mungo-rivier, de brug die de Franstalige gebieden van het Engelstalige deel van Kameroen scheidt”, verduidelijkt hij. „Heel de zuidwest-regio liep uit toen we in 2007 eindelijk naar de hoogste divisie promoveerden. Mensen juichten. Ze vielen op hun knieën. Zelfs het nationale team wordt niet zo onthaald!”
Enkele jaren voor de kolonie Kameroen een onafhankelijke republiek werd, richtte plantagebedrijf CDC een voetbalclub op: CDC Tiko. De organisatie trok zich terug en de bevolking wijzigde de naam in Tiko United. Dat was in 1976. Sindsdien speelt de club in geel en blauw, net als de magisch machtige Brazilianen. Een supporter verzon het Samba-lied - eveneens geënt op Braziliaanse allures. Eteki: „Vanwege de mooie passjes!” De voorzitter weigert het woord magie in de mond te nemen. Hij is een wedergeboren Christen. God is het Opperwezen. „Ik leerde mijn spelers voetballen zonder juju.” De magische wezens die voetbalteams inzetten, zijn goden met een kleine letter.
Eteki „praat en drinkt voetbal”, net als de andere inwoners van Tiko. Als kind voetbalde hij fanatiek, maar toen hij in de tweede klas een ongeluk kreeg, viel zijn droom om prof te worden in het water. Hij stortte zich op zijn studie. Universiteiten in Duitsland en China boden hem studiebeurzen aan. Hij koos de universiteit in Yaoundé, dichtbij huis. Bijna twintig jaar betrad hij geen voetbalveld. Toen kreeg hij een baan als hoofd van het departement voor Publieke Werken (PWD) in het Engelstalige Bamenda. Het voorzitterschap van de lokale voetbalclub PWD zat bij zijn functie inbegrepen.

In Bamenda leerde Eteki hoe Kameroense clubs het voetbalspel speelden. Hij vernam hoe agenten, in opdracht van de Franstalige minister van Sport, de spelersbus van PWD urenlang tegenhielden. Hoe een speler van PWD, op de ochtend van de bekerfinale, het ontbijt van zijn teamgenoten vergiftigde. De jongen was omgekocht.
Eteki realiseerde zich dat ploegen uit de grote Franstalige steden de competitie domineerden. Teams uit de hoofdstad hadden een directe link met de regering. Andere clubs wisten zich gesteund door grote bedrijven en rijke zakenmannen.
Engelstalige teams verdwenen één voor één uit de hoogste divisie. Eteki keerde terug naar Tiko.

„En nu voetballen mijn jongens in Burundi de Afrikaanse Champions League.” Eteki’s ogen glinsteren. Zijn telefoon rinkelt om de twee minuten - Tiko’s trainer, de teammanager en de reservespelers bellen hoe de wedstrijd verloopt.
In Kameroen staan clubvoorzitters continu in de spotlights. Zakenmannen kopen clubs zonder kennis van het spel. Trainingen slaan ze over. Maar bij belangrijke matches zitten ze op de eerste rij. Klaar voor de camera’s. Waarom is Eteki niet in Burundi? „Ik blijf graag thuis”, zegt hij zacht. Alsof hij zich schaamt dat hij zijn team niet aanmoedigt.
Thuis, in Tiko, organiseerde Eteki alles. Hij haalde tickets voor de nachttrein als zijn jongens in het verre noorden voetbalden. Hij boekte het hotel. Bracht geblesseerde spelers naar de dokter. Controleerde of zijn huishoudster de shirtjes waste. En toen de landstitel binnen was en spelers ineens ballen naar rijke tegenspelers schoten, stuurde hij de omgekochte talenten weg. Loyaliteit was Eteki’s kracht, tot hij na het kampioenschap instortte. „Ik was zo uitgeput dat ik in het ziekenhuis belandde.”

Vriendjespolitiek
Inwoners van Engelstalige regio’s horen niet succesvol te zijn. Als ze wel slagen, wordt dat niet beloond. De Franstalige club Panthère won in 2009 de Kameroense Beker. De voetbalbond overhandigde direct het prijzengeld: 10 miljoen Franc (15.000 euro). Toen Tiko zegevierde, ontving de club geen cent.
Volgens organisatie ‘Transparency International’ behoort Kameroen tot de meest corrupte landen ter wereld. De 78-jarige president Biya veranderde de grondwet zodat hij een vijfde termijn kan regeren. Tachtig procent van zijn bestuurlijke elite moest allang met pensioen. Om zijn volk te paaien, lanceerde de president onlangs een anti-corruptiecampagne. Wie fraudeert, belandt in de bak.
Zé: „Clubvoorzitters smijten met geld. Wat ermee gebeurt - omkopen of toveren - interesseert ze geen zier. Als hun club maar wint. Eteki regisseerde het succes van Tiko met geld van Publieke Werken.” Doet hij nu even rustig aan, zodat president Biya hem niet bij de kladden grijpt?”

Jullie moeten je afvragen of Eteki echt ziek is”, zegt magiër Zé. „Niemand treedt zomaar terug in Kameroen. Zie Kameroen als een grote taart in een zaal vol hongerige mensen. Als je erbij kunt, pak je wat je pakken kunt. Je stapt niet op als je een puntje hebt bemachtigd; je moet ook voor je familie, je gemeenschap en de voetbalclub van je gemeenschap zorgen.”
Voor een club uit een wegterend stadje heeft Tiko een verdacht mooi stadion, oordeelt ook voetballer Essomba. Hij kijkt keurend naar het veld vol geelbruine sprietjes. „Gras! Geen kiezels, zoals in Buea. Geen loslopende geiten, zoals in Bamenda.”
We bezoeken burgemeester Richard Tita Fombon, de enige rijke man in de stad. Richard woonde twintig jaar in Amerika. Terug in Tiko bouwde hij een hotel. Omdat hij beloofde ook een tweede tribune voor Tiko’s stadion te financieren, kozen de inwoners Richard als burgemeester. De tribune laat op zich wachten; eerst wil Richard een nieuw stadhuis. Bovendien prefereert hij golf. „Mijn geld gaat niet naar voetbal. Het is Eteki die ‘t fikst”, verklaart hij desgevraagd.

Alleen Eteki kan Tiko’s geheim onthullen. Hoe maakt hij zijn club kampioen? Tegen alle adviezen in vragen we het op de man af: „Toverkunsten? Omkoping? Spelers gehuurd met geld van Publieke Werken?” De voorzitter lacht niet. „Zelfs onze nieuwe trainer vroeg welke supermagiër ik inhuurde.” Wat zegt het over Kameroen, dat de bevolking liever gelooft dat een team tovert of bedriegt, dan dat het eerlijk wint? Voetbal is een spel van fouten. Tijdens zijn carrière maakte Eteki er heel veel. Een keer ontdekte hij drie dagen voor een wedstrijd dat hij vijf spelers miste. Ze speelden op proef voor een beter betalende club. Bij een wedstrijd in het buitenland, moest hij PWD’s beste spits thuislaten. Zijn manager was met zijn paspoort naar Italië om een contract te regelen bij een club daar. „Een rijke clubvoorzitter kan alle Roger Milla’s in de wereld kopen, maar zodra die een betere kans ruiken zijn ze weg. Dan moet je opnieuw eenheid scheppen.”
De helft van Tiko’s spelers komt tegenwoordig uit het door Eteki opgerichte jeugdteam. Drie weken voor een belangrijke match gaan de voetballers op kamp. Ze verdwijnen niet meer. Ze eten gezond. Niemand kan ze omkopen. „Sommige voetballers hebben de vreemde gewoonte zelfs de nacht voor een wedstrijd met mooie meisjes te willen dansen. Maar op kamp is geen nachtclub” Eteki maakt fouten niet opnieuw. En wie de minste fouten maakt wint.
Toen Eteki na zijn verblijf in Bamenda terugkeerde naar Tiko, smeekten de inwoners hem het team onder zijn hoede te nemen. „In Tiko vertrouwen we geen buitenstaanders.” Iedere inwoner geeft wat hij kan bieden. Een jongetje van tien doneerde zijn zakgeld aan de club. Inwoners met geld voor een kaartje, juichen bij de wedstrijd. In de kerk bidden ze voor de overwinning. Eteki was de enige met managementervaring. Hij moest het team wel leiden.
„Plantagebedrijf CDC bracht werk en voetbal naar Tiko”, vertelt Eteki. „Op de plantages sjouwden onze inwoners vijftien uur per dag met zakken van twintig kilo. Wie een plekje in CDC’s voetbalteam bemachtigde, kreeg eerder vrij, kreeg goede medische zorg en beter eten. Het plantagewerk verdween uit Tiko. De wetenschap dat voetbal verlichting brengt niet.”
Zelfs Essomba, die voor vertrek nog zo waarschuwde, is overtuigd. Tiko is niet eng. Hij buigt zich naar Eteki.  „Heb je nog een jeugdtrainer nodig? Ik zou mijn dochters graag een nieuwe jurk sturen.”

Antropoloog Arnold Pannenborg is auteur van het boek ‘How to win a football match in Cameroon’ (2008), over voetbal en hekserij.  Met journalist Sanne Terlingen reisde hij van oktober 2009 tot en met februari 2010 opnieuw door Kameroen.

Wat te doen tegen magie?
Op 24 juni om 20.30 uur, voetbalt Oranje in Kaapstad tegen Kameroen. Eyong Enoh, de enige Engelstalige Kameroener in het veld, voetbalt in Nederland voor Ajax. Hij groeide op in Tiko en voetbalde enkele jaren met Essomba in Buea. Enoh staat bekend om zijn keiharde tackles. Maar Enoh zal Oranje niet op magische wijze aanvallen, zegt Essomba. “Hij woonde bij mij toen hij in Buea speelde. Hij trainde, studeerde en hing naar de kerk. Enoh is veel te gelovig om te toveren.”
Hoe zit dat met Kameroens andere voetballers? De grote sterren uit het elftal Rigobert en Alexandre Song, Geremi Njitap en Samuel Eto’O, spelen al zo lang in Europa dat ze toverkunsten niet meer noodzakelijk achten om te winnen. De ‘ontembare leeuwen’ brengen echter drie jongens mee die voor lokale Franstalige teams voetballen. Zij zijn niet gewend zonder juju te spelen. Ook is de kans groot dat supporters thuis de machtigste tovenaars inschakelen.
Kan het Nederlands elftal de overwinning vergeten? Nee, magie werkt alleen als het slachtoffer erin gelooft. Om het zekere voor het onzekere te nemen, kunnen de Oranje-spelers met witte zakdoekjes zwaaien, dan neemt de kracht van magie af. Een wit lapje om de pols knopen helpt eveneens. Mocht Bert van Marwijk behekste plekken op het veld ontdekken, dan moet hij daar water op gieten. En vergeet niet dat schrijver Abdelkader Benali tijdens zijn bezoek aan Mali (voor het tv-programma Wereldkampioen van Afrika) een Malinese toverdokter bezocht. Die beloofde dat acht geslachte koeien Oranje naar de wereldtitel zouden leiden.

“Mijn vrienden vroegen of de muizen hier oren op hun rug hebben. Echt niet! Toch stond er vorig jaar een actiegroep met posters van halfdode konijnen bij onze jaarlijkse proefdierbijeenkomst. ‘Moordenaars!’ riepen ze. De plaatjes waar ze mee zwaaiden, waren al jaren oud. Gelukkig vinden zulke experimenten niet meer plaats.
Thuis hadden we katten, honden, konijnen, cavia’s, hamsters en vissen. Ik houd van dieren, daarom studeerde ik ook voor dierenartsassistente. Tijdens mijn stage ontdekte ik echter dat ik als proefdierverzorgster nog meer voor dieren kan betekenen.

In het gebouw waar ik nu werk houden we alleen ratten en muizen. Elk diertje heeft een eigen ID-kaart. Daarop staat bijvoorbeeld bij welke stam de muis hoort, wat de naam is van zijn onderzoeker en of hij problemen heeft. Al een muisje zich niet lekker voelt gaat hij bol zitten en steken zijn haartjes uit. Elke ochtend check ik hoe het met mijn muizen gaat. Hebben ze nog voldoende water en voer? Is er eentje drachtig? Bevallen? Ziek? Als ik zie dat een diertje meer ongemak ervaart dan mag bij zijn proef, dan stap ik naar de onderzoeker: ‘Dat was niet de afspraak!’ Als hij het experiment toch voort wil zetten, komt een proefdierdeskundige langs om de situatie te beoordelen.

Als een muis te ziek is, of als een proef is afgelopen, dan wordt hij afgevoerd. De meeste proefmuizen zijn genetisch gemodificeerd of ergens mee ingespoten. Als we ze zouden gebruiken bij een volgend onderzoek dan zouden de uitslagen daarvan niet betrouwbaar zijn.
Een muisje dat wordt afgevoerd gaat in een speciaal bakje met koolstofdioxide en zuurstof. Daardoor slaapt hij in. Als het diertje buiten bewustzijn is, verminder ik de hoeveelheid zuurstof zodat hij overlijdt. Dat vind ik niet leuk om te doen. Ook niet als ik weet dat het beter is. Ik leer er wel mee omgaan. De eerste keer dat ik als dierenartsassistente een kat vasthield die een spuitje kreeg, stond ik ook half te janken.

Ik vind het goed dat er actiegroepen bestaan, omdat ze zoeken naar alternatieven voor dierproeven. Tegenwoordig oefenen studenten het geven van bijvoorbeeld injecties op een kunstrat. Met echoapparaten kunnen we in de buik van een muis kijken zonder die open te maken. Maar dierproeven blijven nodig. Mensen laten zich niet zomaar een middel toedienen waarvan de werking onbekend is. Daarom zou het goed zijn als mensen zich na een operatie beseffen dat zo’n ingreep mogelijk is door het gebruik van proefdieren.

Als het erop aankomt verkies ik het leven van een mens boven dat van een dier, maar dan wil ik wel dat het dier het zo goed mogelijk heeft. Het gaat me te ver als activisten me om die reden bedreigen of geweld plegen. En ik vind het schijnheilig dat zoveel tegenstanders van dierproeven rustig geneesmiddel slikken die ooit op dieren zijn uitgeprobeerd. Een aspirine bijvoorbeeld. Zoveel mensen hebben een verkeerd beeld van dierproeven! Daarom vertel ik in de kroeg niet gauw dat ik help bij uitvoering ervan. Dan ben ik gewoon onderzoeksassistent in bij het AMC.

Mijn vrienden snappen inmiddels waarom ik hiervoor kies. Wij houden in ons proefdiercentrum familiedagen waarop iedereen met eigen ogen ziet hoe we de dieren behandelen. De muisjes hier hebben een beter leven dan menig huisdier. Als een kindje per ongeluk met de hamster gooit, koopt mama weer een nieuwe. Bij ons zijn de hokjes schoon en de temperatuur en het voedsel optimaal. Elk muisje dat hier woont is verantwoord. De onderzoeker moet uiteenzetten waarom hij honderd muizen wil gebruiken. Heeft hij niet genoeg aan vijftig muizen? Of is er wellicht een alternatief waarbij geen dieren nodig zijn? Als je thuis last hebt van muizen, mag je een val neerzetten. Als hier een muis dood gaat, moeten we de doodsoorzaak vaststellen en alle omstandigheden vastleggen in de administratie. Ze krijgen elke week een schone kooi, de temperatuur in hun verblijf is optimaal en er staat altijd vers water en voedsel. Muizen zijn groepsdieren, dus leven meerdere diertjes bij ons samen in een hok. Tenzij het écht niet anders kan.

Wat ik heel bijzonder vond was toen we, dankzij een groep muizen die ik verzorgde, een middel ontdekten tegen eczeem. Het wordt inmiddels uitgeprobeerd door de eerste patiënten.”

Meer informatie: http://www.ikwilhetwelweten.nl/info.php

“Eerst geef ik een vreemdeling een hand. ‘Ik ben Christien’ zeg ik. En dan: ‘Hoe voel je je?’ Pas daarna leg ik uit dat ik wil dat hij teruggaat naar het land waar hij vandaan komt. Vrijwillig. Stemt hij in? Dan regelt de Internationale Organisatie voor Migratie een vliegticket. De vreemdeling reist zelf. Hij mag twintig kilo bagage meenemen en handbagage, net als iedere andere passagier. Een vreemdeling wordt alleen vergezeld door de Koninklijke Marechaussee als we hem moesten dwingen om te vertrekken.
Soms willen mensen die ik uitzet contact met me houden. Maar voor mij is het contact over zodra iemand op het vliegtuig stapt, ook als ik iemand aardig vind. Dit is mijn werk. Binnen mijn pakket doe ik wat ik kan. Ik spoor achtergebleven bagage op. Ik laat iemand bellen met familie als hij zelf geen beltegoed heeft. Maar ik ben niet hun vriend. Dat is ook duidelijker voor hen.
Natuurlijk grijpt het me aan als mensen wanhopig zijn, zeker als ik een gezin met kinderen moet terugsturen. Kinderen snappen niet waarom ze weg moeten. Op zo’n moment knoop ik in mijn oren dat mijn taak bestaat uit meedelen en uitvoeren. De Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) bepaalt wie mag blijven en wie niet. Met mijn collega’s praat ik over de positieve en negatieve dingen die hier voorvallen. Ik leg mijn gevoel bij hen neer en geef het zo een plekje.
Het was niet mijn jeugddroom om vreemdelingen uit te zetten. Welk klein meisje denkt überhaupt aan dit beroep? Ik studeerde dierenverzorging. Na mijn opleiding bleek werk schaars en belandde ik via een bijbaantje bij de Vreemdelingendienst bij IND. Inmiddels ben ik regievoerder Vertrek bij de directie Bewaring.
Ik heb niks tegen buitenlanders. Mijn vrienden komen uit alle windstreken. Tijdens mijn werk realiseer ik me steeds weer dat wat wij in Nederland gewend zijn niet de norm is. Van mij mogen vreemdelingen me op hun manier aanspreken, als ze maar respect tonen. Sommigen zeggen U, je, mevrouw of sister. In het Oostblok eindigen vrouwennamen op een ‘a’. Oostblokkers noemen me daarom Christina in plaats van Christien. Alleen op autoritaire, dominante mannen reageer ik strakker. Zij vinden het moeilijk om met een vrouw te praten, maar ze vallen onder mijn caseload dus moeten we het met elkaar doen. Ik draag iemand alleen over aan een collega als het écht niet gaat. Maar een moslimman die mijn hand niet schudt? Daar maak ik heus geen probleem van. Ik heb ook respect voor hen. Ik wil dat alle mensen hier op een humane manier behandeld worden.
Als een vreemdeling vrijwillig terugkeert maakt dat me blij. Niet omdat hij weggaat, maar omdat iemand verder kan met zijn leven. Ooit was er hier een man uit voormalige Joegoslavië. Hij leed aan psychoses en sliep op straat. Toen hij medicijnen kreeg en opknapte wilde hij terug naar huis. Naar Kosovo. Maar hoe? Dat wist hij niet. Hij wist ook niet of hij nog levende familie had. Wij regelden dat die man werd afgezet voor het huis van een broer die wij hadden opgespoord. Hij belde ons op. ‘Bedankt’, zei hij. Hij was zo blij weer thuis te zijn.”

Herinner je haar nog? Taida Pasić? Het meisje uit Kosovo dat stiekem terugkeerde naar Winterswijk omdat ze zó graag haar VWO-diploma wilde halen… Ze maakte Rita Verdonk woedend. “Regels zijn regels”, riep Rita. En Taida moest weg.
Een beetje huiverig was ik wel, toen ik voor Yes naar het uitzetcentrum reisde waar Taida vier jaar geleden twee weken zat opgesloten. Het is echt een gevangenis. Ik mocht alleen naar binnen als ik mijn paspoort, mijn jas, tas en telefoon bij de receptie liet. Gelukkig mocht mijn kladblok wel mee. Als ik Christiens werkkamer binnenstap is ze juist klaar met het bijwerken van de vreemdelingendossiers. “Hoe kun je nou kindertjes wegsturen die hier geboren zijn,” confronteer ik haar. Volgens mij kan alleen een ijskonijn zulk werk doen. “Vind je ze niet zielig?” Ze schokschoudert. “Regels zijn regels.”
Alle inwoners van ons land kiezen het parlement. Het is de meerderheid die bepaalt hoe ons vreemdelingenbeleid eruit ziet. En die meerderheid vindt dat meisjes terug moeten zodra de oorlog in hun eigen land voorbij is. Pas toen ze Taida op tv zagen. Hoorden dat ze vloeiend Nederlands sprak. Pas tóen kregen er mensen medelijden. Maar al die Taida’s die het nieuws niet haalden, die interesseerden hen geen zier.
Christien ontmoet elke dag Taida’s. Of jongens die hier willen werken omdat hun familie thuis zo’n honger heeft. En moeders met kinderen die hier geboren zijn. Ze moeten allemaal weg. En wat Christien daarvan vindt, dat zegt ze niet. Tenslotte hebben we dit uitzetbeleid ‘met z’n allen’ gekozen. Wel vertelt ze dat ze dit werk doet omdat ze wil dat het wegsturen van vreemdelingen op een menswaardige manier gebeurt. Ze vertelt ook over Oostblokkers die haar blauwe ogen en blonde haren bewonderen. Over Nigerianen die haar het bosje bloemen brengen dat ze in de kerk kregen. Over de vreemdelingen die voor de derde keer in de stoel tegenover haar ploffen. Die flikten het gewoon om wéér ongezien ons land binnen te glippen. Ze gniffelen als ze Christien herkennen. En Christien lacht mee.
Het verhaal van Taida liep het trouwens goed af. Die maakte haar VWO-examen op de Nederlandse ambassade in Sarajevo en nu studeert ze rechten in Leiden. Want regels zijn regels: wie genoeg geld bezit om in Nederland te wonen en leren, krijgt zo een studentenvisum.

“Mauw” zegt Raaf nu en hij geeft kopjes aan mijn tenen. Ik denk dat het zoiets betekent als: “Leuk hoor, dat je dierenvriendjes maakte in Afrika. Maar je liet mij, je eigen kater notabene, in de kou staan.” Omdat Raaf niet naar Kameroen kon bellen om zijn beklag te doen, beet hij zijn pluimstaart kaal. Dat er nog wat zwarte plukjes op zijn kop groeien komt doordat mijn moeder hem bijtijds meesjouwde naar de dierenarts. Diens oordeel? Mijn kale kat moest aan de geluksferomonen (zeg gerust katten-antidepressiva) en dat was mijn schuld! Ik knuffel Raaf en beloof hem dat ik nooit meer zo’n slechte kattenmoeder zal zijn. En dat zeg ik echt niet omdat zijn bezoekje aan de dierenarts honderd euro kostte.

Maar nu? Nu ben ik een paar weken verder. Mijn medicijnen zijn op en het avontuur lonkt. Ik haal mijn koffer uit de kelder. Broeken, shirtjes, pumps… alles wat ik vind, gooi ik erin.
Raaf doet nors. Als hij denkt dat ik niet op hem let, kijkt hij wat er in mijn koffer verdwijnt. Mijn boeken, laptop, tandborstel… Ik druk mijn neus tegen de tralies van zijn kattenmand. “Wat dacht je nou, Raaf? Dat ik een eenzaam kattenvrouwtje zou worden?” Raaf keert me zijn kont toe. “Ik mag dan zo diep gezonken zijn dat ik tegen mijn kat praat, maar dat wil niet zeggen dat ik de rest van mijn leven enkel discussies met jou ga voeren! Ik ben pas gelukkig als ik onbekende plekken verken en nieuwe ervaringen opdoe…”

Raaf miauwt boos als ik mijn spullen pak en de deur van mijn ouderlijk huis dichttrek. Ik vergeet zijn leed zodra ik mijn bestemming bereik. Raaf ook. Hij rent zijn kattenmand uit. Zijn sprieterige staart omhoog. Heel even snuffelt hij aan de vreemde meubels die net teveel naar Arnold ruiken. Dan rolt hij zich tevreden op in diens lievelingsstoel.
Intussen sta ik zenuwachtig naast mijn spullen. Reizen door donker Afrika? No problem. Maar redden Arnold en ik het samen in zijn studiootje in Amsterdam? Dat is pas een uitdaging!

Sanne: “Vroeger smulde ik van de ‘heftige’ persoonlijke verhalen in Yes. Ik genoot als Zaza vertelde dat ze een relatie had met een getrouwde vent. Maar kwam iemand met ADHD aan het woord, dan was ik een beetje teleurgesteld. ‘Dat is toch geen ziekte?’ vond ik. ‘Ik ben ook druk in mijn hoofd. En chaotisch. Wie niet?’
Alles veranderde toen ik een verhaal moest schrijven over ADHD en ik mijn vriendin Wendel daarover interviewde. Op haar zolderkamertje vroeg ze: “Herken jij je niet een beetje in mij?”

Bij ADHD dacht ik aan Johnny van de basisschool. Hij gooide met zijn schriften en mocht geen snoepjes met kleurstof. Ik was alleen maar druk met mijn eigen gedachten. Destijds had niemand daar last van. Want op zulke momenten staarde ik uit het raam of ik maakte werkstukken over mijn katten van 50 pagina’s - exclusief de tekeningen. Meester Ties vond mijn werkstukken mooi. Hij beloonde ze met een poezenstickertje. Mijn klasgenootjes vonden me wel wat maf.Op de middelbare school waren mijn docenten niet meer enthousiast. Ik keek nog steeds graag door het raam. Meestal naar sportende jongens op het grasveld. Op de dag dat we een luistertoets Frans hadden voetbalden ze. Ik was bij vraag acht toen ik ontdekte dat het bandje was afgelopen. Buiten scoorde klas 5A net het tweede doelpunt. Ik haalde ook een twee.
Toen ik voor de tiende keer mijn werkboek vergat besloot de Franse lerares dat ik niet meer welkom was in haar klas. Ook andere lessen skipte ik. Als de docent te lang praatte, of als ik zelfstandig opdrachten moest maken, werd ik wiebelig. Dan vluchtte ik naar de wc. Kwam vervolgens een bekende tegen, wisselde de laatste roddels uit, liep even mee naar het kopieerapparaat en vergat vervolgens dat ik terugmoest naar het klaslokaal.
Soms rookte ik met de alto’s jointjes op het grasveld voor de school. Daar werd ik rustig van. Op een dag verfde ik mijn haren rood. Zomaar. Twee maanden later liet ik een knopje in mijn neus schieten. Na een dagje kermis kwam ik thuis met een piercing in mijn tong. ’s Avonds belde ik mijn toenmalige vriendje. Ik zei dat het uit was. We maakten de hele nacht ruzie tot het weer ‘aanging’. Hij zat de volgende ochtend uitgeput in de klas. Ik kwam gewoon niet. Mijn ouders moesten op school komen praten over ‘wat ze met mij aanmoesten’.

Altijd teleurgesteld
Voor de docenten was het duidelijk: ik was een etterige pubermeid. Maar zo voelde ik me van binnen niet. Ik wilde juist uitblinken en tienen halen. Al twee uur voor de tekenles begon, stond ik in het lokaal te schilderen. En ik hield op mijn manier ook van mijn vriendje. Ik regelde verrassingsweekendjes en nam gekke cadeautjes voor hem mee. Alleen af en toe leek het of er iets jeukte van binnen. Hoe graag ik dingen ook goed wilde doen: ik kon mijn gedrag gewoon niet beheersen op zulke momenten. Net zoals ik mezelf er niet toe kon zetten om te leren. Ik haatte mezelf daarom. Gek genoeg ging de dag voor mijn eindexamens een knop om. Ik raakte in een soort superconcentratiemodus en slaagde met zevens en achten op mijn eindlijst. “Ik wist wel dat je het kon”, reageerde de lerares Frans.
Inmiddels weet ik dat die concentratiemodus bij ADD hoort. Hyperfocus’ noemen psychiaters het. Ik stort me compleet op een activiteit als die me enorm interesseert. Gek genoeg is dat ook wat ADD zo frustrerend maakt: het ene moment presteer ik geweldig. Maar ik kan die hyperfocus niet zelf aan- of uitzetten. Daarom dachten mijn vrienden en docenten dat ik mijn best niet deed. En dat terwijl het voelde alsof ik de hele dag op mijn tenen liep!

Begrip voor mezelf
Sinds ik weet dat ik ADD heb, ben ik minder boos op mezelf. Ik kan mijn vriend uitleggen dat ik het dopje niet expres naast de tandpasta laat liggen, maar dat het komt omdat ik me in mijn hoofd vast afvraag welke onderbroek ik aantrek. Ook probeer ik bewust tot tien te tellen voor ik iets doe. Sindsdien bleven mijn haren blond en maak ik minder ruzie.
Ik kreeg mijn ’stempeltje’ niet zomaar. In eerste instantie riep de dokter: “Jij studeert! En je hebt een relatie! Je presteert te goed om ADD-er te zijn.” Bij de meeste volwassenen wordt de stoornis namelijk ontdekt als ze voor de tiende keer ontslagen zijn, enorme schulden hebben of zich aanmelden bij een verslavingscentrum. Ik moest vragenlijsten invullen, verhaaltjes afmaken, een olifant puzzelen en bomen tekenen (een gewone, een droomboom en een fantasieboom). De conclusie? Ik lag met mezelf overhoop, knoeide in het huishouden en met mijn financiën en ik ben gevoelig voor verslavingen. Ja, ik heb ADD. Ik weet hoe ik me moet gedragen als ik wil dat anderen niets merken. Maar na een uurtje ‘normaal’ doen ben ik bekaf.

Terwijl ik dit typ heb ik een koptelefoon op en luister ik blije liedjes. Dan kan niemand me afleiden. En vanmorgen schreef ik een To-Do-lijstje. Ik moest vandaag boodschappen halen, Wendel mailen en dit artikel afkrijgen. Nadat ik gewinkeld had schreef ik mijn vriendin dat ze nog eventjes op haar mail moest wachten. Ik beantwoordde meteen even alle andere binnengekomen berichten. En nu heb ik nog vijf minuten voor dit verhaal bij Yes moet zijn.
Oké, helemaal geordend ben ik dus nog niet. Maar dankzij mijn diagnose snap ik dat ik niet hetzelfde hoef te zijn als de rest van de wereld. Ik realiseer ik me nu dat mijn stoornis geen ‘onzin’ is en bovendien leuke kanten heeft. Doordat mijn gedachten tollen, ontstaan er allerlei spontane ideeën. Ik bekijk alles van veel kanten, waardoor ik me goed in mensen kan inleven en creatieve oplossingen vind voor problemen. En ja, soms ben ik lastig en vermoeiend. Maar saai? Dat nooit!”

VIJF VRAGEN AAN DE PSYCHIATER
(verbonden aan Centrum ADHD Volwassenen, Altrecht)

Wat is ADD?
“ADD staat voor Attention Deficit Disorder, ADHD zonder de H van hyperactiviteit. Het is een erfelijke aandachtstekort-stoornis, al zou je het beter een aandachtsteveel-stoornis kunnen noemen. De meeste ADD-ers kunnen zich slecht concentreren. Ze hebben moeite met het remmen van gedrag en het filteren van informatie. Daardoor ervaren ze continu chaos. Naar schatting heeft 3 tot 5 procent van de Nederlanders een concentratiestoornis.”

Hoe stel je vast of iemand ADD heeft?
“Meestal nemen we twee interviews af. Waar heeft iemand volgens zichzelf last van? En is er sprake van de kernsymptomen van AD(H)D? We willen ook met iemands ouders praten over de kindertijd, om te horen of de symptomen toen ook aanwezig waren.
We stellen alleen een diagnose als iemand ‘disfunctioneert’. De ADD-symptomen moeten aantoonbaar problemen opleveren op het werk, in het huishouden of bij het onderhouden van sociale contacten.”

Waarom is ADD een ’stoornis’?
“Het deel van de hersenen dat impulsen beheerst en organiseert is bij een ADD-er minder actief en 5 procent kleiner dan bij mensen zonder concentratiestoornis. Een ADD-er heeft aan de ene kant een rustig leven nodig om alles te overzien, maar tegelijk prikkels nodig om die frontale hersenkwab te activeren. Die prikkels zijn bij de routineklusjes niet aanwezig dus gaat een ADD-er er (onbewust) naar op zoek. Ze vinden ze in verslavingen (van alcohol tot seks) of bij activiteiten waarbij adrenaline wordt aangemaakt. Denk aan: ruziemaken, bungeejumpen en andere gevaarlijke dingen. 50% van de ADD-ers heeft slaapproblemen.”

Kan de buitenwereld aan mij zien dat ik ADD heb?
“Nee, maar ze merken het wel als je er niet bij bent met je gedachten. Als je afdwaalt tijdens een vergadering, lijk je ongemotiveerd. Een vriendin kan denken dat je egocentrisch bent en niet geïnteresseerd bent in haar belevenissen.”

Word ik ooit normaal?
“ADD gaat nooit over, maar je kunt er wel iets aan doen. Je kunt kiezen voor individuele of groeps-coaching en proberen of medicatie helpt. Meestal schrijven we Ritalin (methylfenidaat) voor. Het is geen wondermiddel en het kan vervelende bijwerkingen hebben, zoals een gebrek aan eetlust, hartkloppingen en extra drukte als het pilletje is uitgewerkt. Het werkt niet voor iedere ADD-er. Maar dikwijls kunnen mensen dankzij Ritalin ineens wel stilzitten en zijn ze minder gevoelig voor verslavingen.”

DE ERVARINGSDESKUNDIGEN

Karin Windt (Oprichtster van de Stichting ADD Nederland en schrijfster van twee boeken over de stoornis): “Ik vind het belangrijk dat er meer aandacht komt voor ADD. ADD-ers hebben veel positieve eigenschappen. Ze zijn creatief, ambitieus en perfectionistisch. Maar door de combinatie van deze karaktertrekken met beperkingen als administratieve problemen, gebrek aan concentratie, het chaotisch zijn en verslavingsgevoeligheid, kan ADD een serieuze handicap worden.Veel meisjes zijn pleasers. Ze leren al jong hoe ze zich horen te gedragen en weten hun ADD te verhullen. Ze lopen op hun tenen. Toch horen zulke meiden vaak dat ze lui zijn. Of dat ze beter hun best moeten doen. Daar word je toch onzeker en ongelukkig van?
Als je dankzij een diagnose weet dat je hersenen anders werken, kun je daarmee leren omgaan. En beter functioneren in de maatschappij. Ik denk dat ADD dan juist een recept voor succes kan zijn. Het duurt lang voor je je plekje hebt gevonden. Maar als je ergens echt interesse voor hebt, vindt een gedaanteverandering plaats. De missende prikkels vindt de ADD-er dan ineens op het werk of bij het beoefenen van een hobby! Helaas is de zoektocht vaak eenzaam. En hoeveel applaus ADD-ers ook krijgen, ze hebben bijna altijd het gevoel dat hun prestatie beter kon. Gelukkig motiveert dat ze om nóg meer te leren en nóg beter hun best te doen. Daardoor kunnen we het met een beetje administratieve hulp superver schoppen!”

Lianne (29, secretaresse): “Ik heb fantasie en ik kan heerlijk dromen. Maar ik vind het ook leuk om nieuwe dingen te ontdekken. Wie besluit er nou dat ‘ie naar Thailand wil en zit een week later daadwerkelijk in het vliegtuig? Ik gooi alles eruit wat ik wil vragen. Vaak vinden mensen dat ontwapenend. Maar die impulsiviteit heeft ook nadelen. Ik kom ontevreden over, maar ben dan rusteloos. Altijd is er die drang naar ontwikkeling, verandering en uitdaging. Soms raakt mijn hoofd daar zo vol van dat ik simpele dingen niet kan. Dan ben ik te druk met het ordenen van al mijn gedachten. Ik zou graag willen dat mensen zouden zien dat ik intelligent ben. Het komt er alleen niet altijd uit…”

Judith (20, student):  ”Ik zit niet bij een studentenvereniging. Dat is bewust. Ik voel me niet op mijn gemak in groepen. Ik wil alle gesprekken horen, luister tegelijk naar de muziek en ik check wie er binnenkomt. Na afloop van zo’n avond ben ik bekaf. Ik wil dat iedereen me aardig vindt maar het lukt me in de kroeg niet om me op een gesprek te concentreren. Pas als ik mensen echt heel lang ken kan ik me in hun gezelschap ontspannen. Of als ik weet dat ik ze nooit meer zie. Dan maakt het namelijk niet uit wat voor indruk ik achterlaat.”

Marte (23, zoekt werk): “Het lukt me tegenwoordig om de was te doen voor al mijn kleren vies zijn. Maar ik moet wel bekennen dat de was van vorige week nog aan het droogrek hangt. En ik heb de routebeschrijving naar het bedrijf waar ik deze week ga solliciteren mee gewassen. Ik durf niet om een nieuwe te vragen, want als ze weten dat ik zo’n chaoot ben krijg ik die baan vast niet!”

Gelukkig heeft Arnold een echte vriend in hoofdstad Yaoundé. Met Falloh deelde hij zes jaar geleden een kamer en het tweepersoonsbed. Jullie zijn een beetje dom, vertelt Falloh ons. In Kameroen moet de hiërarchie duidelijk zijn. Geef je een bediende één vinger, dan neemt hij je hele hand en je huis. Boos doen helpt niet - als Charles gezichtsverlies leidt, zal hij volgens Falloh alle problemen ontkennen. En waren wij niet degenen die Charles op de bank uitnodigden en de tv aanzetten?
Terug in Bamenda begroeten we onze huisgenoot met een grote glimlach. Nog maar een paar weken samen. Daar maken we het beste van!
Charles doet mee. Hij smult van mijn maaltijden en staat op onze laatste dag in het huis zowaar zelf weer achter de potten en pannen. Hij kookt een feestmaal: chili con carne. Met zelfgekweekte bonen en ananas. De volgende ochtend zwaait ons uit Charles ons uit.
Hij mailt al gauw: Lieve Sanne, jouw vriendelijkheid bewaar ik eeuwig in mijn hart. Ik zal je nooit vergeten, want jij hebt het talent om anderen blij te maken. Ging jullie reis goed? Eindeloos bedankt.

Wij zijn weer bij Falloh. Die kijkt trots als hij over Charles lieve mail hoort. Wij stoten ons graag twee keer aan dezelfde steen. Daarom trakteren we onze vriend op feesteten. Het is onze laatste week in Kameroen. En Falloh heeft één verzoekje: komen we alsjeblieft nog kijken hoe hij voetbaltraint?
Zo’n verzoek van een vriend, tijdens ons laatste gedeelde avondmaal, kunnen we niet weigeren…Dus kijken we de volgende ochtend hoe ons maatje over het rode zand holt. Na drie uur introduceert Falloh Arnold aan zijn teamgenoten. “Mijn beste vriend uit Holland”, zegt hij. En tegen Arnold: “Als je al mijn teamgenoten - dertig ongeveer - nou vijf Euro geeft, dan zullen ze je nooit vergeten.” Als Arnold niet direct zijn centen grijpt, schrikt hij: “Ik heb het ze al beloofd! Maar wellicht komt het goed als je twintig Nike-ballen stuurt…”

Ik ontvang een nieuw mailtje van Charles. Mijn lieve Sanne, ik heb geld nodig om mijn huis te bouwen. Daarom kan ik er nog lang niet wonen, tenzij jij me helpt. Alsjeblieft, dan ben ik je ontzettend dankbaar. En ik wens je een mooie dag toe. Jouw Charles
Mijn portemonnee vindt het jammer dat we bijna teruggaan naar Nederland. Hij heeft in deze vier maanden in Kameroen meer vrienden gemaakt dan ik in mijn hele leven.

Het begon onschuldig: Arnold en ik dronken cola met een toverdokter in de stad Bafoussam. “Nederland speelt tegen Kameroen op het WK”, zei de magiër (die gespecialiseerd is in wat hij het ‘spiritueel begeleiden van voetballers’ noemt). Dat van het WK wist ik. Want voor een ander tijdschrift schreef ik over drie Kameroense voetbalhelden, waaronder verdediger Geremi Njitap. “Zijn paps woont om de hoek”, onthulde de toverdokter toen.
Lang geleden was vader Samuel Fotso net zo beroemd als zijn zoon. ‘The poison arrow’ noemden ze hem. Zó hard kon hij schieten. Tegenwoordig mept hij met een bezem journalisten zijn huis uit. Toch leidde de toverdokter ons een smal gangetje naar de gevaarlijke vader in. Twee jongens blokkeerden het pad.“Ik heet Cyrille Fotso”, verklaarde de jongste, een blozend lieverdje met jeugdpuistjes. Nummer twee was indrukwekkender. Zijn shirt spande strak om zijn sixpack. Een gouden Calvin Klein hangertje bungelde om zijn nek. Ook hij introduceerde zich: “Jean-Jaques Fotso Fotso. Ik ben een hele goede voetballer. Spits. Wij zijn Geremi’s broertjes.”
Voor ik iets verkeerd kon zeggen, duwde de toverdokter naar de woonkamer. “Vader Samuel, U bent vast blij de oprichtster van Geremi’s Nederlandse fanclub te ontmoeten”, verkondigde hij. “Wat? Fanclub? Ik weet alleen dat Geremi in Engeland voetbalt”, fluisterde ik verschrikt.” “Daarom hebben we een whisky”, antwoordde de toverdokter. Ik overhandigde de vader de fles en de toverdokter verklaarde: “Dit meisje is een reusachtige fan van uw zoon. Ze weet niets van voetbal, maar ze is wel héél dankbaar U haar binnen laat.” Vader pakte zijn stok, hees zich uit zijn stoel en ging rechtop naast me staan. Hij zei geen woord maar poseerde statig voor de foto. Daarna portretteerde ik Geremi’s moeder en de vier andere vrouwen des huizes. Want vader Samuel was zo succesvol dat hij vijf echtgenotes koos. De oude held strompelde naar zijn fotomuur en wees trots naar alle belangrijke familiemomenten terwijl de broertjes foto’s van mij maakten. Van dat gekke blanke meisje dat fan was van de hele familie.

Nou is er iets dat ik ‘journalistieke ethiek’ noem. Het betekent dat mijn geweten knaagt als ik doe of ik op Geremi kwijl, terwijl ik in werkelijkheid zijn leven wil vastleggen. Dus stopte ik Jean-Jaques bij vertrek mijn visitekaartje toe. Daarop staat niet alleen het woord ‘journalist’, maar ook mijn telefoonnummer. Nu is het 5.10 uur en Jean-Jeaques wenst me gewoon een goede dag. Ik reis naar Bafoussam en klop opnieuw aan bij Geremi’s familie. Als journalist. Vader doet open. Dit keer geef ik hem geen whisky, maar een foto van ons samen. Hij hangt mij aan zijn familiemuur. Jean-Jaques roept: “Ik vind het fantastisch als mijn foto in een Nederlands tijdschrift komt!”
Ik glunder. Even zie ik mezelf mijn intrek nemen in dit beroemde nest. Dan wandelen de vrouwen des huizes binnen: help, vijf schoonmoeders! Sexy Jean-Jaques blijkt pas 19 jaar oud. En ik heb mijn handen vol aan Arnolds voetbalgedoe. Hier sport het hele gezin!
Ik vlucht naar huis. Naar mijn eigen man die de hele dag geen één berichtje stuurde. Om drie uur ’s nachts sms ik Jean-Jeaques: Ik heb een hele lekkere nacht. Ik hoop jij ook. Toch krijgt zijn foto een ereplekje in mijn Kameroen-album.

Beste Rhijja,
Ik ben een serieuze jongen die hard werkt en geen genot haalt uit het verleiden van vrouwen of het drinken van alcohol. Ik ben een voetballer, maar later word ik de baas van mijn dorp. Ik ben al vijftien jaar verloofd met Sylvie (een goede naam voor de vrouw van een voetballer) en ik kan goed met mijn schoonfamilie overweg. Maar niet meer met Sylvie. Ik heb haar een cursus haren vlechten gegeven en dat kan ze zo goed dat ze nu in Frankrijk woont.
Ik ben altijd trouw aan haar geweest, ook al heb ik een kind bij een oude klasgenoot. Ik laat haar vrij en vind het goed dat ze nu in Europa woont. Maar straks ben ik Fon en dan moet mijn vrouw voor de inwoners van mijn dorp zorgen. Die taak is natuurlijk veel te zwaar voor één vrouw, dus moet ik er meer hebben. Daar is Sylvie het niet mee eens. Ze zegt dat ik een document voor monogamie moet ondertekenen. Maar als ik dat doe zullen heksen uit mijn dorp ons vervloeken. Dan worden we ziek en gaan we dood. Sylvie is zo koppig. Als ze echt van me houdt, snapt ze dat ik die andere vrouwen alleen erbij neem omdat het moet van mijn dorp. Ik kan een nieuwe vrouw zoeken, maar als ik de verloving verbreek kan ik nooit in Frankrijk voetballen. Wat moet ik doen?

Binnen een week lees ik Falloh het antwoord voor van onze Nederlandse liefdesexpert.

Yo Falloh.
da’s een lastig probleem. Sommige vrouwen zijn bereid om hun vent te delen. Sylvie duidelijk niet. Aan de andere kant wil je je dorp natuurlijk ook niet laten sterven door een vloek. Moet je per se vrijen met de vrouwen die je hebt? Je kunt ook voor de gulden tussenweg kiezen: Sylvie blijft jouw ware, en de bijvrouwen zijn platonisch gezien werknemers die voor jouw dorp zorgen. Jullie blij, dorp blij, heksen blij.

Falloh schudt zijn hoofd: “alle westerse vrouwen doen zo koppig. Rhijja zegt precies wat Sylvie steeds herhaalt. Snappen jullie het dan niet? Ik wíl niet met die andere vrouwen naar bed. Ik móet. Want als ik geen kinderen bij hen verwek, is dat een schande voor hen. Voor hun families. En het is toch zielig voor mijn bijvrouwen als ze nooit bevredigd worden? ”
Nu heeft Rhijja nog maar één advies en dat is voor Fallohs verloofde: “Run Sylvie Run, and enjoy the French sun.”
Zowel Falloh als Sylvie krijgen Rhijja’s boek Eerste hulp bij liefdesverdriet binnenkort thuisgestuurd.

Goed, ik ben dus uitgenodigd voor het partijtje van een belangrijke man. Ik hoor een gat in de lucht te springen - op Kameroenreizen.nl betaal je 500 euro voor een weekje ‘Mankon Groot Cultureel Festival’, exclusief vliegreis. Gauw ga ik met De Prins naar een lokale kleermaker om een officiële japon te regelen. Het iele naaistertje omwikkelt me met meetlinten. “Ik heb heus goed gemeten!” stottert ze als ik mijn jurk een week later aanpas. Bij mijn tietjes zit een reusachtige luchtzak, alsof ze dacht dat ik minimaal cup E had hangen. “Ik naai goed hoor!” zegt ze. Nu harder: “De koning hoort op je borst. Ik kon toch niet zijn kruin afknippen?!” Gelukkig heb ik slechts een airbagboezem. Arnolds gewaad doet denken aan een complete Fon-vuilniszak.

De grote dag is daar en wij verslapen ons. Helaas missen we de openingsactiviteit: het gezamenlijk opruimen van het grasveld voor het paleis. Maar we arriveren exact op tijd voor het echte verkleedfeestje. Mijn uitnodiging belooft een grote taart, dansers en veel voorname Kameroeners. We zien ze al zitten op hun plastic stoeltjes. Onder een plastic zeil. Ze luisteren naar de minister-president die zegt dat de Fon intelligent is. We proberen dichterbij te sluipen maar eerst moeten we bidden. Vervolgens vertelt Bamenda’s burgemeester dat de Fon veel betekent voor de regio. Dan moeten we weer bidden. De Fon krijgt een boek over zichzelf. Dikke dames schudden met hun billen. Ze dragen shirtjes van telefoonmaatschappij Orange over hun traditionele jurken. We bidden en de helft van de prinsen ontvlucht hun kuipstoeltjes. “Amen”, mompelen ze voor ze neerploffen in de kroeg om de hoek. “Bier!”
Met de dorpelingen proosten ze. “Op de Fon! Onze koning, onze vader!” Dit is feest in Kameroen. Je dost je uit en daarna mag je je bezatten. Het grasveld voor het paleis loopt leeg en de kroeg loopt vol.
De Fon zit om zes uur nog onder het zeil. Ik heb leukere feestjes meegemaakt. Hij denk ik ook.

Hoewel onze buuraap niet omkomt van de honger wil ik hem toch redden. Officieel mag de Kameroense politie het beest in beslag nemen, maar agenten doen dat alleen als ze naast de aap ook wat geld kunnen meenemen. Daarom mail ik Liesbeth, een lieve dame uit Uden die net de Stichting Weesaapjes heeft opgericht. Zij belt meteen naar Kameroen: “Het zou geweldig zijn om deze aap een beter leven te geven. Samen met soortgenoten!” Als wij de aap helpen ontsnappen mag hij in het kustplaatsje Limbé wonen. Daar is een Wildlife Centre waar bange, ondervoede, mishandelde, gewonde en getraumatiseerde weesaapjes een thuis krijgen. Om kwart over acht ’s ochtends krijgen de apen melk. Tien minuten later bananen. Dan fruit en groente en om één uur is het tijd voor zoet fruit. Om twee uur mogen de apen kiezen waar ze trek in hebben: brood, aardappels of rijst. En soms krijgen ze een ijsje van geprakte banaan met honing toe.

Ja, Meneer Baboon zou in Limbé zeker een mooier leven hebben. Maar het Wildlife Centre mag hem alleen ophalen als de buren daar toestemming voor geven. Dat doen ze niet. Bovendien woont er net een chimpansee in het hok voor nieuwe apen en daar past Meneer Baboon niet bij.
Een nieuwe festiviteit nadert en de studenten verheugen zich op hun pepersoep. Het einde van onze buuraap? Niet als wij ’s nachts zijn touw doorknippen. Maar als de aap ontsnapt vinden we straks de buurhond in de pot. We weten maar één oplossing: we laten een verrassingskip bij de buren afleveren. Ook een feestmaal.
Meneer Baboon breng ik die avond nog maar een paar bananen. Nog twee maanden in Kameroen en Liesbeth van de weesaapjes mailt: “Ik ben zo benieuwd of we de aap kunnen redden. Ik denk er iedere dag aan.” Wij hopen dat we Meneer Baboon voor wij vertrekken wel naar Limbé kunnen verhuizen. Liesbeth zal voor ons duimen. En natuurlijk ook voor de aap.

http://www.weesaapjes.nl

Ik ben weer in Afrika… waar ik over één kam word geschoren met de 18-jarige vrijwilliger die vijf dagen in hetzelfde hemd zweet, maar ook met de zakenvrouw met glinsterende gouden ringen in haar oren. Zij zijn ook allebei wit.
In Afrika denken ze dat Amsterdam onderdeel bij Duitsland hoort en dat alle blanken rijk zijn. En eigenlijk zijn we dat ook, want we eten zeker twee keer per dag. We slapen op een matras en we hebben stromend water in onze huizen.
In Afrika weten ze dat er in Nederland heel veel koeien wonen. Zelfs binnen, in speciale koeienhuizen. Wie naar ons land toekomt krijgt een handleiding mee, want blanken doen vreemde dingen: ze praten tijdens het eten en ze bieden je ’s ochtends iets te drinken aan maar dan hoor je niet om bier te vragen. Je hoort ook geen hete peper op je lunch te smeren.
Kameroeners die naar Europa reizen leren ook dat ze niet de tandenborstel van hun gastheer mogen gebruiken. Dat ze niet verplicht zijn om alle aangeboden koekjes op te eten. En dat wij zelfs gehandicapten leren “hoe ze bezig moeten zijn”.
In Nederland doen we of alle Afrikanen hetzelfde zijn. Omdat ik geen Amerikaan en ook geen Duitser ben, schrijf ik, namens de mensen hier, waarom Kameroen geen Ghana is.

Peter: “Ghana is een democratie. De president van Kameroen doet alsof ons land een democratie is. Hoewel we niet op hem stemmen, wint hij al bijna dertig jaar de verkiezingen.”
Ibrahim: “Hier spreken de meeste mensen Frans in plaats van Engels.”
Delphine: “Dankzij de Fransen ontbijten wij met stokbrood.”
Ernest: “Vis en fufu uit Kameroen smaken veel lekkerder.”
Grateful: “Wij koken niet met garnalenpoeder maar met maggiblokjes.”
Man in pak met regenboogsjaal: “Ghanezen dragen of nette bloesjes of traditionele gewaden. Onze look is sportiever.”
Georgette: “Ghanezen zijn altijd serieus. In Kameroen zijn de mensen vrolijk…”
Samuel: “…maar ze zitten hier ook al vanaf negen uur ’s ochtends aan het bier. Of aan de palmwijn…”
Devine: “Kameroen is rijker dan Ghana. Maar de wegen en de ziekenhuizen zijn slechter.”
Cleopas: “Er komen ook nauwelijks toeristen naar ons land…”
Voetballer Batambuh: “Maar wij spelen tegen Nederland op het WK. Ghana zit in de poule met Duitsland.”
Dronken man in kroeg: “White man! Welcome to Bamenda!”
Onze nieuwe woonplaats ligt 1300 kilometer van Kumasi in Ghana. Ongeveer even ver als de afstand tussen Utrecht en Boedapest. Ik bedoel maar…

Gepubliceerd in Yes 10, maart 2010.

“Westerlingen bestuderen individuen, Afrikanen onderzoeken structuren of groepen”, meent Francis Nyamnjoh. Nyamnjoh is schrijver, socioloog en een van de initiatiefnemers van Langaa, het onderzoeks- en publicatiecentrum in Bamenda dat samen met het Afrika Studie Centrum in Leiden is opgezet. Langaa dient als ontmoetingsplaats voor professoren, studenten en schrijvers uit zowel Europa als Afrika. Onderzoekers discussiëren onder meer over de mobiliteit van mensen en de consequenties voor hun leefomgeving.
“De inwoners van Bamenda hebben te weinig land, daarom trekken ze naar gebieden waar vruchtbare landbouwgrond voor het grijpen ligt. Westerlingen onderzoeken het recht op land en de uitsluiting van individuen. Afrikanen zien hoe de rijke man zijn geld verdeelt onder familieleden en vrienden. bij Langaa voegen we die visies samen. Zo creëren we een compleet beeld van een kwestie.”
Nyamnjoh schat in dat aan het einde van dit vierjarige project zeker zes boeken en nog veel meer artikelen gepubliceerd zijn. Maar om vijf uur klapt hij zijn presentatielaptop subiet dicht. “Het is tijd voor belangrijker zaken.” Hij lacht: “Onze lievelingskroeg Mushroom is om de hoek!”

http://www.langaa-rpcig.net

Gepubliceerd in Internationale Samenwerking, december 2009

Tekst en beeld: Sanne Terlingen

“MET EEN CHIC PAK NAAR DE KERK”

Wie: Eyong Tarkang Enoh (1986, Kumba)
Speelt bij: AFC Ajax (Amsterdam)
Bij Les Lions Indomptables: sinds juni 2009

Toen hij klein was, voetbalde de nieuwste aanwinst van Kameroens nationale team op straat zonder schoenen. Tegenwoordig woont hij met zijn jeugdliefde Delphine en hun twee kinderen in Amsterdam.
Enoh’s vader had een goede baan bij de overheid en daardoor kon hij, net als zijn vier zussen en jongere broertje, naar school. Na de lessen voetbalde hij. Terwijl zijn vader hoopte dat zijn zoon arts zou worden, droomde Enoh zelf over een carrière als profvoetballer. Hij greep zijn kans toen een scout van voetbalclub Mount Cameroon uit Buea hem benaderde. Kameroens enige anglofone voetbalschool beloofde hem 90 euro per maand. De vijftienjarige jongen trok in bij Batambuh, een oudere voetballer uit de stad.
“Zo doen we dat in Kameroen”, vertelt deze verdediger, terwijl hij in zijn trainingsbroek vanaf de tribune het Omnisportsstadion overziet. “Als je een junior in je team krijgt en je vindt hem aardig, dan help je hem.” En dus deelden de twee zes maanden een kamer en een bed. Batambuh: “Ik leerde Eyong dat hij geen vette eieren mocht eten. En dat ik naar de Presbyteriaanse kerk ga.” Een beetje teleurgesteld was Batambuh wel, toen bleek dat Enoh een wedergeboren christen is. “Maar verder nam hij zijn toekomst heel serieus. Zijn neus zat altijd in de bijbel of in studieboeken. Hij dronk geen bier, versierde geen vrouwen en kroop al om zeven uur in bed.”
Maar met een mentor alleen red je het niet, vertelt een dertigjarige voetballer die graag anoniem wil blijven: “Zonder manager zijn kansen uitgesloten. En een manager krijg je zelden als je vader niet rijk is. Je kunt zelf geld verdienen, maar tegen de tijd dat je voldoende hebt, ben je belegen en willen ze je in Europa niet meer.” Hij pakt zijn identiteitskaart erbij. “Zie je de geboortedatum? Eigenlijk ben ik drie jaar ouder. Dit heeft de voetbalbond geregeld. Al mijn originele papieren zijn verbrand, ook die in het geboorteregister van de staat.” Hij duwt het kaartje terug in zijn broekzak. “Ik moet wel. In Europa verdien je op één dag meer dan hier in een jaar. Voor zo’n salaris zijn wij bereid op het veld te sterven.”
Enoh is zich zeer bewust van de kansen die hij moet grijpen. Zelfs toen Ajax, waar hij sinds 2008 speelt, hem inroosterde voor een week vakantie verscheen hij op het oefenveld. Iedere kerst probeert Enoh terug te keren naar Buea. Dan trekt hij een chic pak aan en draagt hij Bijbelteksten voor in zijn kerk. Als hij met andere vakantievierende internationals tegen het team van Batambuh speelt, zit het stadion tot de nok vol. Enoh deelt voetbalshirtjes uit. Geen auto’s. Maar dat verwachten zijn vrienden nog niet, hij is pas net vertrokken!

“LIEVER PEPERSOEP DAN CARPACCIO”

Wie: Geremi Sorele Njitap Fotso (1978, Bafoussam)
Speelt bij: Newcastle (Engeland)
Bij Les Lions Indomptables: sinds 1996

De opa van Geremi was voetballer. De vader van Geremi, Samuel Fotso, ook. Poison arrow noemden de Kameroenezen hem, want hij kon loeihard schieten. Omdat hij zo succesvol was, mocht hij meerdere vrouwen trouwen. Hij koos er vijf en verwekte zeventien kinderen. Regina, handbalster, sieradenverkoopster en nummer twee in de reeks, is de moeder van Geremi.
Het was altijd druk in Samuels compound in het uitgaanscentrum van Bafoussam. Vaak ontsnapte Geremi naar vriendjes om voetbalwedstrijden op televisie te kijken. Daarna ging hij zelf spelen, bij Racing Bafoussam, het team waarvan zijn vader ooit de aanvoerder was. “Geremi kon zó hard rennen”, herinnert keeper Abdul zich. Hij tovert een foto tevoorschijn. “Hier sta ik naast Geremi”, verklaart hij trots. “Als we twaalf minuten rondjes om het veld moesten lopen, was hij in acht minuten klaar.”
Toen Geremi zeventien was, behaalde Racing de landstitel en werd hij ontdekt door een coach uit Paraguay. Zijn vader besteedde zijn spaargeld met liefde aan een ticket voor zijn zoon. Al na een paar maanden liet de middenvelder Zuid-Amerika achter zich. Hij vertrok naar Turkije en vervolgens naar Spanje en Engeland. Teamgenoot Abdul bleef in Bafoussam. Hij verkoopt tegenwoordig eieren. Hij wijst naar een man die op de tribune zit. “Dat is Halla. Die had meer talent dan Geremi, maar zijn vader is arm. Hij had geen geld voor een vliegticket. Halla is nu gymleraar.”
Ondanks zijn succes is Geremi volgens zijn vader heel gewoon gebleven. “Voor hem geen kreeft of carpaccio. Geremi houdt nog steeds van pepersoep.”
Als het nationale team in Kameroen speelt, komt hij altijd even thuis. Voor zichzelf bouwde Geremi een groot huis vlakbij Bafoussam. Zijn jongere broertjes Cyrille (16) en Jean Jaques (19) wonen met hun vader Samuel op hun oude compound. Samuel houdt van deze plek. Van de ongeverfde muren, de witte gehaakte kleedjes en zijn zelfgekochte tv. Aan de voorkant van zijn huis bouwde hij een bar. Daar grilt hij vis en schenkt hij bier. Geremi’s broertjes mijmeren echter over een nieuw bestaan in Europa. Ze spelen allebei voor Racing en zijn nooit buiten Kameroen geweest. “We hebben geen geld om Geremi te bezoeken”, verklaart de jongste. De oudste friemelt aan het gouden kettinkje om zijn nek: “Ik ben echt een hele goede spits. Ik zoek een club.” Ook een ‘vriend’ doet zijn beklag: “Geremi is een vrek. In Afrika zorgt iedereen voor elkaar. Een rijke Afrikaan hoort spullen voor zijn familieleden te kopen. Zelfs als het verre verwanten zijn die hij nooit heeft gezien. Als je zo goed bij kas zit als hij, dan help je toch je hele maatschappij? Maar Geremi geeft niets!”

“HIER KAN JE ALLEEN MET GELD SMIJTEN”
Wie: Samuel Eto’O Fils (1981, Nkon)
Speelt bij: Inter Milan (Italië)
Bij Les Lions Indomptables: sinds 1996, tegenwoordig aanvoerder en topscorer

Zonder de zakenman Gilbert Kadji had Samuel Eto’o Fils zich nooit kunnen ontwikkelen tot de meest succesvolle voetballer van zijn land. Niemand weet wie zijn vader is. Zijn moeder zorgde in haar eentje voor de kleine Samuel en zijn broertjes. Dankzij financiële steun van zakenman Kadji haalde Eto’O de tweede klas van de middelbare school in Douala, de stad waar hij opgroeide. Ieder jaar selecteert Kadji tien tot twintig getalenteerde voetballertjes die een gratis voetbalopleiding aan zijn academie krijgen. Eto’O was tien toen Kadji hem zijn groene ijzeren poort doorliet. Hij zou er vijf jaar lang wonen. Toen werd hij gerekruteerd door Real Madrid. Hij nam het vliegtuig naar Spanje, maar zijn nieuwe club vergat hem op te halen van het vliegveld. Eto’O was wanhopig en klampte de eerste Afrikaan aan die hij zag. Die bracht hem naar Madrids voetbalvelden en alles kwam goed. Eto’O was de jongste speler op het wereldkampioenschap in 1998 en werd drie keer uitverkozen tot ‘Afrikaanse voetballer van het jaar’. Hij verdient 20.000 euro per dag, schijnt 400 mobieltjes te bezitten en zeventien auto’s, waaronder een speciaal voor hem ontworpen Ferrari.
Toch gaat Kameroen Eto’O nog steeds aan het hart. Hij eet graag wat zijn familie thuis eet: rijst en gebakken banaan met tomatensaus. Elke goal die hij maakt, draagt hij op aan het Afrikaanse volk. De spits betaalt het schoolgeld van vijftig studenten. Hij kocht ambulances, medicijnen en bedden voor kinderen in gevangenissen. Maar zijn paradepaardje was zijn eigen academie. Hij kocht een stuk grond van 7 hectare in Ebomé (vlakbij kustplaats Kribi) waar driehonderd jongeren les en training zouden krijgen op zijn kosten. Iedereen uit het dorp danste en zong toen de eerste steen werd gelegd. Zelfs de chief. Eto’O werd benoemd tot ereburger.
Wie de plek nu bezoekt, ziet enkel kniehoge grashalmen. “Er waren problemen”, vertelt een buurman. “Nadat Eto’O het land had betaald, besloot iemand dat het niet te koop was. Zijn geld was hij kwijt. Hij wil niets meer met de plaats te maken hebben.” Zo gaat dat hier, bevestigt een voormalig voetballer. “Het is corrupt. Je kunt alleen iets opstarten als de regeringsmensen er hun zakken mee kunnen vullen. Anders verzinnen ze zulke hoge belastingen of bijzondere regels dat je plannen in duigen vallen. Dat is het probleem van Kameroen. Eto’O heeft drie fabrieken in Ivoorkust (het geboorteland van zijn vrouw Georgette, red.). Daar handelt hij in cacao en bananen. In Kameroen heeft hij alleen een huis. Je kunt hier niet investeren, alleen met geld smijten.”

Facts

• Kameroens nationale voetbalteam kwalificeerde zich onlangs voor de zesde keer voor het wereldkampioenschap. In 1990 haalden Les Lions Indomptables als eerste Afrikaanse team de kwartfinale nadat Roger Milla tijdens de blessuretijd twee ballen in het doel van tegenstander Colombia schoot. Momenteel staat het team 11^e op de FIFA-ranglijst. Op 24 juni zullen zij het in Kaapstad opnemen tegen het Nederlands elftal.
• Alle spelers die uitkomen voor de Ontembare Leeuwen staan onder contract bij een voetbalclub buiten Afrika. De meesten spelen in Engeland, Spanje, Frankrijk of Turkije. Paul Le Guen, een oud international van Frankrijk, fungeert als coach van het team.
• Het meest tragische moment voor de Leeuwen vond plaats in 2003. In de 72^e minuut van de halve finale van de Confederations Cup stierf middenvelder Marc-Vivien Foé aan een hartaanval.
• Ongeveer 30 procent van de bevolking van Kameroen is werkloos. Daarom zoekt een op de zeventig Kamoeners zijn geluk in het buitenland. De helft van hen blijft op het Afrikaanse continent. Zij emigreren voornamelijk naar Tsjaad, Gabon, Nigeria en Congo. Buiten Afrika zijn Frankrijk, Duitsland, Italië, Engeland en de Verenigde Staten favoriet.
• Gemigreerde Kameroeners zenden minder geld naar hun land dan andere Afrikanen in de diaspora. In 2008 zonden zij $103 miljoen naar huis. Togo ontving $179 miljoen en Kaapverdië $137 miljoen, terwijl er minder migranten uit deze landen in het buitenland wonen en deze migranten bovendien lager zijn opgeleid. Onderzoek toont aan dat zakelijke investeringen in Kameroen gefrustreerd worden door corruptie van staatsmedewerkers. Teruggestuurd geld wordt daarom besteed aan huishoudelijke consumptie of menselijk kapitaal (medische kosten, educatie).

‘Hij was heel erg klein en de jongste van ons allemaal’, herinnert zijn toenmalige teamgenoot Mutia Johnathan Batambuh (36) zich. ‘Het eerste halfjaar woonde hij bij mij op mijn kamer. Ik vertelde hem welk eten goed is voor een voetballer en wat niet. Hij was heel serieus. Hij dronk geen bier. Versierde geen vrouwen. Studeerde medicijnen en ging elke avond om zeven uur naar bed. Hij kon heel grappig dansen op de muziek van de kerk.’

‘Als iemand in Kameroen hetzelfde voetbalt als een beroemde speler, dan geven we die voetballer dezelfde naam. Ik was de Braziliaanse verdediger Cafu’, vertelt Batambuh. Eyong werd Véron genoemd, naar de Argentijnse middenvelder. Een manager uit Kameroen zag Eyongs talent en regelde dat hij bij een club in Cyprus mocht spelen. Al na een paar maanden bood Ajax Cape Town in Zuid-Afrika hem een plek aan. Batambuh: ‘Bij de Afrikaanse Champions League speelde Cape Town tegen Mount Cameroon. Toen zag ik Eyong weer. Eerst won hij met 5-1. De wedstrijd erna versloegen wij Cape Town met 5-0. Na afloop vertelde hij dat hij naar Nederland zou gaan.” Ajax Amsterdam wilde hem graag hebben.

Op 21 september 2008 maakte Eyong zijn debuut bij Ajax. Een week later startte hij in de basis bij het bekerduel tegen FC Utrecht. ‘In de kerstvakantie kwam hij terug naar Kameroen’, weet Batambuh. Dan gaan we voetballen in Buea. Wij locals tegen de internationals. Dat doen we elk jaar.’

BIO
Naam: Eyong Tarkang Enoh
Geboren: 23 maart 1986 in Kumba, Kameroen
Clubs: Tiko Youngstars (2002-2003), Mount Cameroon FC (2003-2004), Magusa Türk Gücü (2005-2006), Ajax Capetown (2006-2008), AFC Ajax (2008-heden)
Prijzenkast: Premier Soccer League speler van het jaar (2008, Zuid-Afrika)

De ouders van Debbie (21) kochten drie jaar terug een pension in Niedernsill. Ze wonen en werken nu in Oostenrijk. Debbie en haar broer Patrick bleven in hun ouderlijk huis in Nieuwegein.

Wat doen jouw ouders in Oostenrijk?
“Ze runnen een pension in Niedernsill, een dorpje vlakbij de bekende wintersportplaatsen Zell am See en Kaprun. In de zomer ontvangen ze gasten die motorrijden, of wandelaars. In de winter komen mensen naar het dorp om te skiën. Mijn ouders koken zelf. Soepje vooraf en crème brulée of tiramisu toe. Mijn vader doet de technische klusjes en in het weekend maken ze, als de gasten weer vertrokken zijn, samen het hele huis schoon.”

Verbaasde hun plan je?
“Nee. Mijn moeder werkte op een verzekeringskantoor en mijn vader had een baan bij Albert Heijn die hij steeds minder leuk vond. Hij heeft geen diploma’s, dus qua werk heeft hij niet veel te kiezen. We gingen elk jaar twee keer op skivakantie en daar genoten ze wel van.”

Hoe vertelden ze dat ze weg gingen?
“Ze belden op toen ik voor mijn studie twee maanden in Engeland zat. Ik wist dat ze in Oostenrijk waren, maar niet dat ze al écht op zoek gingen naar een huis daar. Toen ze dit pension ontdekten vroegen ze mij meteen hoe ik het zou vinden als ze daar zouden wonen. Ik was zeventien en vond het oké. Thuis praatten we verder.”

Wilde je niet mee?
“Ik hou van skiën, maar mijn paard en mijn vrienden zijn hier. Op het moment dat mijn ouders daadwerkelijk vertrokken was ik achttien. Als ze in Nederland waren gebleven was ik vast op kamers gegaan. Nu woon ik samen met mijn oudere broer in ons ouderlijk huis in Nieuwegein. Het staat te koop. Als mensen de woning willen overnemen, moeten mijn broer en ik eruit. Maar ik denk dat ik hier dankzij de crisis nog wel even kan blijven. Mijn ouders betalen de rekeningen.”

Nog steeds blij dat je in Nederland bent gebleven?
“Afgelopen winter werkte ik drie maanden in Niedernsill als skilerares. Het is er mooi. Ruim en rustig, maar buiten het seizoen is er niets. Zelfs de après-skikroegen zijn dicht. Bovendien zijn de verhoudingen tussen mannen en vrouwen daar véél traditioneler. Het leek mij leuk om een groep pubers onder mijn hoede te nemen. Maar ik ben een vrouw, dus kreeg ik de ukkies. Ze kwamen uit Rusland en moesten eindeloos huilen. Ik was kleuteroppas terwijl mijn broer wel met de jongeren de berg op mocht.”

Hoe houden jullie contact?
“Elke week bellen we drie kwartier en ik zie ze zeker zes keer per jaar. Bij verjaardagen komen ze over en in oktober blijven ze zelfs een maand hier, dan ligt daar nog geen goede sneeuw. Met kerst ga ik met de trein naar hen, die doet er tien uur over.”

Mis je je moeders toetjes?
“Haha, nee. Thuis kookt ze gewoon groente, vlees en aardappels. Nu ze weg eet ik bij familie of vrienden van mijn ouders. Soms krijg ik zelfs een bakje mee voor de dag erna. Zoveel mensen zorgen voor me, dat ik maar vijf keer zelf heb gekookt dit jaar.”

Wanneer mis je ze wel?
“Als ik na een lange dag thuiskom. Ik vind het jammer dat er niemand klaarzit aan de keukentafel die vraagt: ‘En? Hoe was het?’ Vooral na ponykamp mis ik dat. In zo’n geval bel ik een vriendin of loop ik naar het huis van mijn vriend.”

Zijn er ook voordelen?
“Een goedkoop vakantieadres! En de vrijheid. Als ze nu thuis zijn zeggen ze: ‘Je weet waar je schoenen horen’, of ‘Kom je niet te laat thuis vannacht?’ Dan denk ik: Hou eens op met dat bemoeien!”

Wat doe je als het dak lekt?
“Toevallig was vorige week de vaatwasser kapot. Ik ben naar mijn ooms gegaan en zij hebben een neef gebeld. Die heeft ‘m weer gemaakt.”

Is de band met je ouders veranderd?
“Ik ben zelfstandiger nu. Niemand anders stofzuigt. Ik moet schoonmaken als ik niet wil dat het hier vies is. En ik neem eerder zelf een beslissing, waarover ik daarna pas met hen praat. We hebben minder contact, maar ik vertel ze tegenwoordig wel meer. Vroeger antwoordde ik ‘goed’ als m’n moeder wilde weten hoe mijn dag was. Nu vertel ik haar ook waarom het leuk was.”

Komen ze ooit terug?
“Ja. Bedden opmaken, poetsen… een pension draaien is lichamelijk zwaar dus als ze in de zestig zijn stoppen ze. Dan willen ze niet naar een Oostenrijks bejaardentehuis.”

Wil jij later ook emigreren?
“Nee. Even weg, op vakantie ofzo, vind ik leuk. Maar een half jaar naar het buitenland lijkt me al te lang.”

Logeren bij de ouders van Debbie? http://www.muehlbackhof.eu

DE MOEDER VAN HEDWIG HELPT IN AFRIKA

Vijf jaar geleden vertrok de moeder van Hedwig (26) naar Boukombé, de armste regio van Benin, om de arme mensen daar te helpen. Hedwigs vader ging haar een jaar later achterna.

Benin, waar ligt dat?
“In West-Afrika. Aan zee, tussen Togo en Nigeria.”

Herinner je je de dag nog waarop je moeder wegging?
“Het was dramatisch! Samen met mijn oma en tante bracht ik mijn moeder naar het vliegveld. Ik begon vreselijk te hyperventileren toen ze door de douane moest, terwijl ik nooit eerder een aanval heb gehad. Ik wilde mijn moeder niet loslaten. Het voelde alsof ik kapot ging van binnen.”

Waarom Benin?
“Toen mijn moeder tien was, kwamen er missiezusters naar haar school. Vanaf dat moment wist ze dat ze later mensen wilde helpen in Afrika. Benin is een relatief veilig land en al jaren stabiel. Mijn moeder wil niet dat wat ze opbouwt door oorlog weer vernietigd wordt. Ze heeft echt het gevoel dat ze dit móet doen. Mijn ouders vormen een team. ‘Waar jij gaat, ga ik ook. Omdat ik van je hou’, besloot mijn vader. Dat betekent niet dat het project in Benin alleen van mijn moeder is. Mijn vader geeft les in de stad en helpt bij een medisch laboratorium.”

Hoe vind jij het daar?
“Fantastisch! De eerste keer dat ik erheen ging was ik zeventien. Inmiddels ben ik zes keer geweest. Ik vind de mensen daar zo lief en behulpzaam. Mijn moeder zei altijd: ‘Hedwig, jij had in een ander land geboren moeten worden.’ Ik houd van Caribische muziek, siësta’s en socializen. Ik denk dat ze stiekem hoopte dat ik mee zou gaan naar Afrika.”

Maar je bleef hier. Waarom?
“In Benin zou ik geen baan hebben en met mijn ouders in de bush wonen. Ik ben nog jong en moet hier nog zoveel. Iets opbouwen qua werk. En ik wil ook een man vinden en kinderen met hem krijgen. Mijn eigen gezin stichten. Als ik eerlijk ben vind ik het leven daar te primitief. Mijn ouders doen dit vrijwillig. Ze leven van 2 euro per dag. Eten lokaal voedsel en soms sperziebonen of knakworsten uit blik, die Oma opstuurt in voedselpakketjes. Ze hebben soms geen water of elektriciteit. Het dichtstbijzijnde internetcafé is een uur rijden en als een apparaat kapot gaat, moeten ze zelfs naar de hoofdstad om iets nieuws te kopen.”

Spreek je ze nog wel?
“Ik was echt een moederskindje. We belden en smsten meerdere keren op een dag en vaak ging ik na mijn werk even bij haar buurten. Toen ze net in Benin woonde, kon ze thuis niet eens bellen. Elke dinsdag fietste ze naar een dorpje net over de grens, in Togo. Daar had haar mobieltje bereik. Het netwerk in Benin is beter nu, maar toch komen smsjes bijna nooit aan. Mailen is ook niet ideaal. Ik wil gewoon kletsen en meteen antwoord als ik iets zeg. Bellen is duur, €1,50 per minuut. Ik bel gemiddeld één keer per week. Twee keer per jaar vliegen mijn ouders hierheen om dingen te regelen voor hun stichting. Dan neem ik vrij van mijn werk om ze op te halen van het vliegveld en ook om ze weer weg te brengen. Ik wil ze zo veel mogelijk zien als ze in Nederland zijn.”

Wat mis je het meest?
“Even babbelen. Buurten of langsgaan met de was. Vroeger, als het kerst was, gingen we altijd ontbijten als het nog donker was buiten, met de kaarsjes aan. Ik heb geen vriend. Vrienden nodigen me wel uit met kerst, maar ik ga het liefst werken zodat de dag gauw voorbij is. Wel vraag ik mijn moeder: ‘Mam, bel je me met kerst om zes uur ’s ochtends wakker?’ Zo sta ik toch op als het nog donker is met haar erbij.”

Zijn er ook praktische problemen?
“Ik heb al bijbaantjes sinds ik twaalf ben en ik woonde op kamers toen mijn ouders vertrokken. Maar spullen die anderen bij hun ouders op zolder bewaren, moest ik ineens in dat hokje proppen. Alles stond vol. Ik kan ook niet zomaar een half jaar  reizen. Want als ik mijn kamer opzeg, waar laat ik dan die spullen? En waar moet ik wonen als ik terugkom?”

Is de band met je ouders nu anders?
“Toen mijn vader na het eerste jaar in Benin terugkwam, viel hem op dat ik zoveel zelfstandiger ben geworden. Toch is de band met mijn moeder nog steeds heel sterk. Zo hing ze ineens op een maandag vanuit Togo aan de ljjn. Ze voelde dat ik het moeilijk had en haar wilde spreken dus was ze een dag eerder de grens over gefietst.”

Zou jij dezelfde stap nemen?
“Wie weet werkt mijn toekomstige man voor Artsen zonder Grenzen. Dan zou ik hem volgen; met een gezin kan ik overal wonen. Maar mijn kinderen achterlaten? Ik weet niet of ik dat zou kunnen. Ik heb ook niet dezelfde ambitie als mijn moeder.”

Ben je boos op haar?
“Nee. Nooit geweest ook.”

Komen ze ooit nog terug?
“Nee. Mijn moeder weet zelfs al waar ze begraven wil worden: onder die ene boom naast het hutje. In Benin moet je binnen 24 uur onder de grond liggen als je doodgaat, vanwege het tropische klimaat. Zo gauw kan ik nooit in hun dorp zijn. Elke keer als we afscheid nemen realiseer ik me dat het wellicht voor het laatst is.”

Wil je de ouders van Hedwig helpen bij hun projecten in Benin of meer lezen over het werk dat ze daar doen? http://www.aktiebenin.nl

HET RECEPT VOOR EEN JEUGDTRAUMA?
Elk jaar emigreren bijna 100 000 mensen uit Nederland. Hoeveel van hen er tussenuit knijpen zonder hun kinderen is onbekend. Psychologe Simone Peters uit Nijmegen denkt dat het zowel positieve als negatieve consequenties heeft als je ouders in het buitenland wonen.
“Hoe moeilijk je het krijgt als je ouders vertrekken, hangt niet alleen af van karaktereigenschappen als zelfstandigheid, draagkracht, afhankelijkheid en gevoeligheid. De sterkte van de band met je ouders speelt mee en hoe ver weg je ouders gaan wonen en welke mate van contact daardoor mogelijk is. Ook maakt het uit of je betrokken werd bij de beslissing en in welke omstandigheden je achterblijft.

Negatieve gevolgen

• Je deelt ineens geen ‘gewone’ momenten meer. Even babbelen of samen koffie drinken gaat niet. Waarschijnlijk zie je elkaar ook niet op alle speciale dagen, zoals kerst of een verjaardag.
• Als jij een probleem hebt, of er gebeurt iets ergs met jou of je ouders, dan kun je op afstand weinig voor elkaar doen.
• Je kunt het gevoel krijgen dat je er niet toe doet, omdat je denkt dat je ouders je niet belangrijk genoeg vinden om voor thuis te blijven. Als je altijd voldoende aandacht en liefde hebt gehad, is het risico hierop minder groot.
• Je kunt je ontheemd voelen, omdat je thuisbasis weg is. Het kan zijn dat je daardoor je eigen leven moeilijker vorm geeft.

Voordelen

• Je leert van je ouders dat het mooi is om een droom na te jagen.
• Als je het ineens van alles zelf moet doen, ervaar je je eigen kracht. Dat maakt je zelfbewuster, zelfstandiger en flexibeler. Je leert je redden in nieuwe situaties.
• Je hebt de vrijheid om je eigen wegen te bewandelen zonder dat je ouders daar van dichtbij op toezien.
• De relatie met je ouders wordt minder vertroebeld door alledaagse botsingen of irritaties, waardoor jullie juist beter met elkaar overweg kunnen.

Tips voor achterblijvers

• Blijf bij het leven van je ouders betrokken en zorg dat zij weten waar jij mee bezig bent. Neem als je je ouders spreekt of ziet echt de tijd om veel met elkaar uit te wisselen.
• Zie het als een moedige stap van je ouders die ook voor jou als inspiratie kan dienen.
• Natuurlijk moet je in principe alles ZELF doen, maar dat betekent niet dat je alles ALLEEN moet doen. Zoek mensen in je omgeving op wie je kunt terugvallen bij problemen of zorgen. Als je blijft worstelen, kun je ook professionele hulp zoeken.
• Knoop in je oren dat je ouders niet vertrekken omdat ze niet van je houden. Jullie contact verandert, maar de waarde ervan niet.

De rol van Kokoko-coach wordt vanaf nu gespeeld door Herbert Addo.

[Herbert. Schopte het al in 1984 tot coach van Ghana’s nationale team en nam later zowel Kotoko als Hearts onder zijn hoede. Inmiddels is hij bijna zestig en bekend als Mr. Cool Operator omdat hij iedere crisis het hoofd biedt. Om Kotoko bij te staan moet Herbert zijn vrouw en vijf dochters achterlaten in de hoofdstad. Dat geeft niet want hij is man. En beroemd. Dus verwelkomt hij op eenzame momenten “First Lady Jane” in zijn hotelbed.]

[Opeele. Speelt vanaf dit moment slechts een bijrol. Hij mag achter coach Herbert aanlopen en diens map vol geheimen meedragen. Opeele groeit uit tot Kotoko’s Michelinmannetje: nu de stress van hem afvalt, vliegen de kilo’s eraan.]

Kum apem a, apem beba. “Stekelvarkens, wij zullen terugslaan!” Geen van Kotoko’s spelers lacht als de man met de clownsbroek zijn overwinningsleuzen op hen afvuurt. Ginnegappen doe je niet als Herbert de Heiland voor je staat. De man die het wonder van ’88 verrichtte door Kotoko van de achtste positie naar het kampioenschap te leiden. De man die het kan rechtvaardigen als hij zichzelf de beste coach van Ghana noemt. De man die zelfs niet aan geloofwaardigheid inboet als hij een rode pofbroek aantrekt.
De bolle Ivoriaan die sinds vandaag het trainingsveld beveiligt, geeft de bewaker naast hem een beuk met zijn schouder.“Ça va bien! Eeh?!” De kolos in het blauwe basketbalshirt duwt terug. Hij mag dan drie centimeter korter zijn dan zijn broer, hij is wel drie kilo zwaarder. “Oui. Ça va très, très bien!” De broers maken zich breed als een rijke, oude heer het veld op wil. Geen enkel lid van de Keep Fit Club mag Kotoko’s wederopstanding verstoren. Daar zorgt dit duo voor.

Op het gras staan de voetballers inmiddels in een grote kring rond hun nieuwe coach. “Wij eindigen dit jaar in de top vier, jongens”, belooft Herbert hen. “Maar alleen als jullie op tijd op de training verschijnen en netjes samenspelen.” Keeper Soulama knikt dat de spelers akkoord gaan. “Wij zijn degenen die Kotoko in deze positie brachten. Nu moeten we de handen ineens slaan om onze club terug te tillen naar de top. Een nieuwe start! Zondag zetten wij onze beste benen voor. We hakken Eleven Wise in de pan!”
De voetballers bidden. Dan stormen ze vol vuur het grasveld op. Samen. Herbert gaat zitten op een houten bankje. Opeele ploft naast hem, met in zijn kielzog een slonzige heer in een gescheurd overhemd.

Herbert: “En dat is…?”
Opeele: “Niemand. Vroeger was hij scheidsrechter.”
Herbert: “Dit is een training. Geen wedstrijd.”
Opeele: “Hij fluit ook niet. Helemaal niet meer, dus zijn geld is op. Hij wil dat wij hem betalen. Hij zegt dat hij Kotoko ooit liet winnen…”
Herbert: “Niet toen ik coach was. Laat het hem bij een ander proberen. Mijn teams winnen op eigen kracht!”

Zwijgend zitten de mannen op de technical bench. Het zelfgetimmerde gevaarte kraakt dreigend als psycholoog Patrick Ofori zich naast hen perst. Hij is zojuist overgevlogen uit Engeland om het vertrouwen van de voetballers in zichzelf en in elkaar wat op te krikken. Onder de enige overhangende boom zit nog een nieuw gezicht: een masseur die ook al Herbert heet. Hij hoort al jaren bij Kotoko maar kwam alleen bij wedstrijden opdagen. Het nieuwe management wil dat hij zijn bowlingtas vol mysterieuze zalfjes achter de voetballers aandraagt. “Mijn vader leerde dat een papje van deze bast helpt tegen kneuzingen,” vertelt Herbert II al wijzend naar de boom naast hem. Naar school ging hij niet. Zijn vader was medicijnman en die leerde hem hoe je een voetballer opkalefatert. “Het bijt flink als ik het op een geblesseerde enkel smeer. Sommige jongens gillen van de pijn. Ze mogen dat been drie dagen niet wassen, maar daarna zijn ze volledig hersteld. Doe dat eens na met een potje tijgerbalsem!”

Net als coach Herbert de voetballers bij zich roept, rijdt een monsterachtige fourwheeldrive stapvoets langs het oefenveld. “Joehoe!” roept Tante Helena. Ze hangt uit het raampje en zwaait naar haar lievelingetjes. Ja, alles verloopt naar wens, concludeert de big mama van het team. Bij de poort stompt de Ivoriaanse bewaker zijn wederhelft in zijn zij. “Kotoko vecht terug. Toch, broer?” Nog een stoot. “Comme il faut! Zo hoort het.”

Die zondag verslaan coach Herbert en zijn stekelvarkens het team van Eleven Wise met 1-2. Op woensdag winnen ze met 3-0 van Tema Youth. De coach hield Richard Manu, de vedette uit Duitsland, beide wedstrijden op de bank. De jonge Alex Asamoah demonstreerde zijn talent en scoorde twee doelpunten.

VII Een vinger in de lucht

Bepakt en bezakt betreedt fotograaf David het trainingsveld. In zijn rugtas bewaart hij twee camera’s en vier telelenzen. De dikbuikige fotojournalist weigert pertinent om sportief te doen. Na een kwartier op het veld heeft hij moeie benen. Dan wil hij effe zitten. Daarom draagt hij ook een uitvouwbaar krukje met zich mee. Maar voor hij zijn zitje kan uitklappen, springt Opeele tevoorschijn. “Ëén vinger in de lucht!”, commandeert hij de spelers. Hij stuitert over het veld. “Een. Een. Een! Dit weekend gaan wij Hearts met 1-0 verslaan! Maak een foto van ons, David, dan steken wij één vinger op!” Braaf schroeft David de dop van zijn lens. Een reporter van radiostation Fox FM positioneert zich naast hem en duwt zijn microfoon onder de neus van Opeele. “Gisteren was onze Sarfo Gyamfi bij jullie op de radio, hè?” ratelt die. “Onze heksenmeester voorspelde ook dat wij met 1-0 zullen winnen van Hearts. Hij zegt dat Kotoko spiritueel helemaal in orde is!” Driftig schudt het assistentje met zijn hoofd. Alsof alle rondzwervende gedachten zo op hun plaats vallen. “Weet je wat zo slim is van ons?” Coach Herbert kijkt grimmig in de richting van zijn hulpje, maar Opeele grijpt de microfoon met twee handen vast en tettert door. “We gaan op geheim trainingskamp. Niet echt geheim hoor. We slapen gewoon aan de weg naar Santasi, 200 meter van het Goil benzinestation. Herbert heeft zelfs een kok gehuurd zodat de jongens geen deegballen met vissoep op straat kopen. Slim toch? Als wij tegen Hearts spelen, heeft geen Kotoko-voetballer diarree. En niemand kan onze jongens omkopen, want niemand weet waar ze verblijven!”
Ook het team van Hearts duikt onder. Maar Kwame, een van de oude managers van Kotoko, achterhaalt de locatie. Blijmoedig wandelt hij het hotel in het centrum van de hoofdstad binnen waar de voetballers de nachten doorbrengen. In zijn column steekt Opeele de draak met Hearts’ geheime onderkomen. “Wat een idioterie! Wie houdt er nou een geheim trainingskamp midden in Accra? Zo weet heel Ghana binnen een minuut waar je verborgen verblijfplaats is!”
Slechts één detail zaait twijfel aan het Kotoko-front. Hearts heeft een nieuwe bus. Een gele. Met ballonnen en een heel groot logo van sponsor MTN. Kotoko huurt een bus als het team uitspeelt. Toch weigeren de stekelvarkens zich door hun aartsrivaal te laten imponeren. Op de dag van de wedstrijd arriveert het team per vliegtuig. Een lijnvlucht. De jongens moeten niettemin het laatste stukje met een geleende bus, maar dat kan hun pret niet drukken.

In het Ohene Djan stadion holt een roodgeschilderde man in een witte slip zijn veertigste rondje om het speelveld. Net als vorig jaar. En het jaar daarvoor. Maar de ogen van de toeschouwers (dit keer op genummerde stoeltjes, om herhaling van de catastrofe in Kumasi te voorkomen) zijn gericht op Alhaji Fawaz. Het bestuurslid van Hearts scheert als Superman het veld op. Buik vooruit en de vlag die hij als cape om zijn nek heeft geknoopt, wapperend achter hem aan. Eenmaal bij de middenstip rukt hij het doek los. Pesterig zwaait hij de Hearts-regenboog op en neer voor de supporters van Kotoko. Links. Rechts. Links. Rechts. Links. “Zestien jaar! Zo lang lukt het jullie al niet om van ons te winnen in dit stadion.” Hij zwaait de vlag naar rechts. “Zestien jaar! Kotoko-fans…” Links. “Wees voorbereid op een nieuwe vernedering!” Zijn baard zwiept opzij als Fawaz de Kotoko-aanhang bruusk de rug toekeert. Hearts-coach Kosta wijkt geen centimeter van zijn standplaats naast de dug out. Hij houdt zijn armen op de rug, de handen in elkaar geklemd. Hij staart naar het veld zonder de show van zijn baas op te merken. Fawaz gooit de regenboogvlag over zijn schouder en wandelt naar zijn stoel op de VIP-tribune. Hij klapt in zijn handen en zwaait nog een laatste keer naar het publiek. Intimidatie gepiept.

Dan verrijst Herbert. Hij schrijdt onverstoorbaar naar de dug out van Kotoko terwijl Opeele als een puppy om hem heen dartelt. De leermeester houdt even halt. Hij steekt Opeele zijn map met aantekeningen toe zodat hij zijn handen vrij heeft om zijn rode broek op te hijsen. Daarna vervolgt hij zijn weg terwijl de voetballers hem voorbij snellen in hun run naar de grasmat. Alex Asamoah en keeper Soulama wapperen met witte vodjes. Witte zakdoekjes zijn de meest multifunctionele talismannen van Ghana. Ze brengen geluk en daarbij reduceren ze de kracht van zwarte magie. Niet voor niets zijn de handkerchiefverkopers na de waterdragers het best vertegenwoordigd onder de venters in het stadion.
Achter het doel joelen de dames van Kotoko’s Ladies Club extra hard. Na de aftrap zingen ze door tot de rust. Onvermoeibaar. Als de pauze voorbij is, zetten de vrouwen opnieuw in. En dan, in de 75^e minuut, schiet Francis Coffie het enorme ego van Hearts aan flarden. Heart-Kotoko, 0-1. Opeele valt op zijn knieën en bedankt God. Na twee tellen springt hij op en steekt zijn wijsvinger in de lucht. “Een! Een! Een!” jubelt de babbelgrage assistent. Tot Herbert gebaart dat hij terug moet naar zijn stoel.

Eindelijk klinkt het fluitsignaal. Opeele rent achter zijn wijsvinger aan het veld op en toont zijn opgeheven vinger nadrukkelijk aan alle fotografen. Het klapstoeltje van fotograaf David smakt op het gras. Hij probeert al klikkend om de voetballers bij te blijven die hun derde ereronde door het stadion rennen. Twee andere spelers tillen Herbert op hun schouders. De ogen van de coach glinsteren en even laat hij de jongens begaan. Dan zet hij zijn serieuze gezicht weer op. Een professionele leider hoort de pers te woord te staan voor hij zich in het feestgedruis stort. Oud-manager Sylvester benut de anarchie. Hij mengt zich tussen de uitzinnige stekelvarkens en stopt alle spelers 1000 Cedi toe, meer geld dan hij ophaalde tijdens de eerste opvoering van El Clásico. Hij móet weer in een goed blaadje komen te staan bij Kotoko. Dat is de enige manier om een augurkje mee te pikken uit dit huzarenstukje. Sylvester besluit ter plekke dat één gulle bui niet volstaat als hij genade wenst. Elke overwinning zal hij belonen met een envelop vol duiten. Sponsor Tigo trakteert op een buffet-etentje in een hotel in Kumasi. Onbeperkt gegrilde kip voor alle medewerkers van de club! Maar de slagroom op de taart is de bus. “Een rode met het stekelvarken erop,’” belooft de sponsor. “En ballonnen in de kleuren van Tigo.” Hearts-coach Kosta krijgt ook een aardigheidje van zíjn management: een ticket voor de eerste vlucht terug naar Servië.

VIII Het wonder van de Heiland

[Tussenspel: Spits Alex tapt een vreugdeballet op zijn blauwe voetbalschoenen. “We staan nog maar tien punten achter op Hearts!” Nog één maand voor de boeg. Acht wedstrijden in vier weken. “Hearts is coachloos en gegriefd. Wij rijden weliswaar in een wanstaltige bus, maar onze motor draait op volle toeren!”]

Het seizoen had ten einde moeten zijn voor het regenseizoen losbarstte, maar helaas bevatte de planning van de Ghanese voetbalbond enkele mankementjes. De journalisten kruipen met de toeschouwers weg onder de tribunes. Alleen fotograaf David plant wedstrijd na wedstrijd zijn kruk op het veld en zijgt er onaangedaan op neer. Een blauwe paraplu moet hem en zijn telelens beschermen tegen de striemende regen. Kotoko verovert 10 punten in vier wedstrijden, Hearts 2.

[Real Tamale United – Asante Kotoko. 1-1]
[Asante Kotoko – Wa All Stars. 1-0]
[Bechem Chelsea – Asante Kotoko. 0-1]

Na de match tegen Bechem springen de voetballers zonder wasbeurt in hun bus. Een politiewagen gaat voorop en zo scheurt het team ijlings terug naar het geheime trainingskamp. Eerst zingen de jongens. Schudden ze handen van fans door de opengeschoven ramen. Zelfs in de gehuchten van verslagen tegenstanders wachten de inwoners bij de weg op de voorbij stuivende touringcar. Ze hollen mee tot het Kotoko-team volledig uit zicht is verdwenen.
Na twee weken onophoudelijk voetballen zijn de spelers uitgeput. Ze hangen onderuit in hun stoelen en kijken met een half oog naar een soap waarbij de knappe vrouw een hoer blijkt die meer om geld geeft, dan om haar geliefde. De man in kwestie houdt oprecht van de vrouw en tracht haar met wat flinke meppen weer op het rechte pad te brengen. Tevergeefs. Goddank loopt het goed af met de man. Hij ontdekt dat het jonge zusje van de hoer een formidabele kokkin is en nog maagd bovendien. De hoer is blut en het maagdje bevalt negen maanden later van een tweeling.

[Asante Kotoko – Sporting Mirren. 1-0]
Zakenman Alhaji Lamin brengt de jongens twintig dozen energiedrank met zijn naam erop. Miljonair Kennedy Agyapong treedt in de voetsporen van oud-manager Sylvester en belooft 1000 Cedi te doneren na elke gewonnen wedstrijd.

[Liberty Professionals – Asante Kotoko. 3-3]
Voor rust scoort Kotoko drie keer. Twee verdedigers raken geblesseerd. Ze blijven halsstarrig in het veld staan en veinzen dat alles oké gaat, want bankzitters krijgen een kleiner deel van de overwinningsbonus. Liberty speelt hen drie keer door de benen.
De hele rit naar huis blijft het stil in de bus. De oude bus, want die van Tigo is er nog niet. Fotograaf David zit stoïcijns op zijn vaste plek voorin. Zijn kruk op de stoel naast hem. De voetballers gaan direct onder zeil. Vandaag geen soap. En al helemaal geen overwinningsliederen.
Slecht één man is in zijn element, en dat is masseur Herbert. Hij graait zijn papje van berkenbast uit zijn tas en wandelt ermee door het gangpad. Op zoek naar geblesseerde spelers. De meeste jongens hebben alleen een witte slip aan. Hun benen hangen over de leuningen en Herbert kan er uitstekend bij. Hij smeert een kwakje op het been hier. En ietwat op een voet daar… Eindelijk speelt hij zijn rol in deze strijd.

[Asante Kotoko – Sekondi Hasaacas. 1-0]
Drie dagen na de slag tegen Liberty valt de regen met bakken uit de hemel. Maar zelfs een orkaan zou de supporters er niet van weerhouden hun steun te betuigen bij Kotoko’s wedstrijd tegen Hasaacas. De tribunes zitten vol. Het veld blijft leeg. “Rain-off,” schreef David in de Kotoko Express. Alleen vergeet iemand dat aan de toeschouwers te vertellen. Toch blijven ze zitten want op een groot scherm is te zien hoe Hearts niet verder komt dan een gelijkspel. Thuis.

Op maandag wint Kotoko met 1-0 van Hasaacas en zijn de Stekelvarkens nummer één! Kotoko en Hearts hebben allebei 48 punten, maar Kotoko scoorde zes goals meer. Tante Helena drukt Opeele met zijn neus tussen haar boezem. Achter haar rug slaagt het kereltje er nipt in zijn vinger omhoog te steken. Spits Alex trekt zijn shirt over zijn hoofd en springt op Helena’s schouders zodat haar bloemetjesblouse druipt van zijn zweet. Dat mag, want Alex is de topscorer van Ghana.
Herbert staat ernaast en straalt als een gloeilamp. Dit is zijn wonder van 2009!

IX Apotheose in Obuasi

[De allesbeslissende speelronde. Hearts reist voor de finale af naar Berekum, waar de afgelopen vijf jaar geen enkele uitploeg wist te winnen. Kotoko speelt uit tegen Ashanti Gold in Obuasi. In dat mijnwerkersstadje zijn ze niet blij met de komst van de stekelvarkens. Bij winst is Kotoko kampioen, maar een zege voor de stekelvarkens betekent een degradatie voor Ashgold. Fotograaf David bivakkeert noodgedwongen op de tribune. Links van hem zit een brede supporter van de tegenpartij. En rechts ook. Hij mag het spel van Ashgold niet beheksen met zijn camera.]

Precies om drie uur trappen alle teams in Ghana af. Behalve Hearts. Merkwaardig genoeg begeeft hun spiksplinternieuwe bus het onderweg. Het startsignaal in Berekum klinkt daardoor twintig minuten later.In Obuasi komt Kotoko op voorsprong. Het is de 31^e minuut en de supporters van Ashgold zijn laaiend. In een mijnstad liggen massa’s stenen en die blijken uitermate geschikt om naar de politie te slingeren. De politie vecht terug. Met traangasgranaten. Toeschouwers kotsen. Zien niks. Willen vluchten maar weten niet waarheen. Als het maar zo ver mogelijk weg is van het prikkende gas. Pardoes komt naar voren wat de andere reden is dat de water- en zakdoekjesverkopers zo geliefd zijn. Met een natte lap voor je neus en mond blijf je langer overeind. Supporters van Ashgold gieten water over aanhangers van Kotoko. Die reiken het publiek van de thuisploeg de hand en helpen hen omhoog. Over de stoelen. Over het hek. Alle voetbalfans willen tegelijkertijd wegkomen van de op hol geslagen politie. Uit deze hel.
Herbert, Herbert II en Opeele rennen het veld op om aan het gas te ontsnappen. De wedstrijd ligt stil. Heksenmeester Sarfo kreeg zo’n oplawaai dat hij stante pede naar het ziekenhuis moet. Een toeschouwer met astma komt niet meer bij. Ook het Mark en Spencer-horloge van tante Helena overleeft de verdrukking niet.

Als het nieuws van de 1-0 en de gestaakte wedstrijd Berekum bereikt, waar Hearts de eindronde speelt, kent de scheidsrechter de bezoekende club een penalty toe. 0-1.
Zodra de wedstrijd in Obuasi wordt hervat krijgt de scheids in Berekum opeens onverklaarbare darmkrampen. Hij verdwijnt twintig minuten in het wc-hok en laat de voetballers pas daarna doorspelen.
De meeste spelers van Kotoko zijn gehavend en uitgeput. Maar ze moeten door, want ook de invallers op de reservebank kampen met blessures. Dan opent Herbert II zijn bowlingtas. Die blijkt niet alleen het berkenpapje te bevatten, maar ook een geïmporteerde spray. Hij bespuit verzwikte enkels, gezwollen knieën en het achterhoofd van een verdediger die een trap tegen zijn hoofd kreeg. Zolang de wedstrijd duurt voelen de jongens geen pijn. Zelfs niet als Ashgold scoort. En nog een keer scoort.
In Hearts’ 80^e minuut komt het bericht aan in Berekum: Kotoko is verslagen! Ook bij gelijkspel is het regenboogteam kampioen. De scheids houdt zijn klokje nauwlettend in de gaten. Negentig minuten. Hij blaast op zijn fluitje. Penalty voor Berekum! 1-1. De bal is rond, de Berekum-fans zijn niet verbolgen en Hearts wint de league.

Cliffhanger

Een maand na het bijna-wonder van 2009 presenteert sponsor Tigo eindelijk de nieuwe touringcar. Koning Otumfuo doet er een schepje bovenop. Hij geeft het team een week later ook een bus. Eentje met een ingebouwde koelkast en wc. Kotoko krijgt een trainingsveld en een nieuw secretariaat van twee verdiepingen naast Otumfuo’s paleis.
In Accra breekt paniek uit. Kotoko een lokale coach? Dan wil Hearts ook een trainer uit Ghana. Het liefst dezelfde. Baardmans Fawaz biedt Herbert een flinke soms geld om over te lopen. Herbert weigert, hij blijft bij zijn stekelvarkens. Op naar 2010!

Spoilers

Opeele krijgt een baan als hoofdcoach van het andere grote team in Kumasi waarvan koning Otumfuo eveneens de spirituele leider is: King Faisal. Tijdens een bekertoernooi in de zomerstop neemt de kleine coach het op tegen zijn oude club. De stekelvarkens verliezen. Nog voor het nieuwe seizoen is begonnen, staat Herbert de voormalige Heiland op straat. Vedette Richard Manu pakt zijn koffers en verhuist terug naar Duitsland. Ook spits Alex Asamoah vertrekt. Hij mag op proef bij twee clubs in Turkije.
Soulama blijft wel bij de stekelvarkens, maar belandt door een val van de trap in het ziekenhuis. Daar ligt hij nog steeds. Kotoko versterkt het team door twintig nieuwe spelers te kopen.

Lees hier deel een en deel twee van dit verhaal.

Tekst: Arnold Pannenborg en Sanne Terlingen. Foto’s: Sanne Terlingen

Boos staan coach Steve Polack en zijn spelers voor het Tema Sports Stadium. De poort van het voetbalstadion blijft vandaag gesloten voor het elftal van King Faisal, horen ze. Morgen mogen ze naar binnen. Niet eerder.
Een schande, vindt Polack. Goed, de wedstrijd tegen Tema in de hoogste divisie van Ghana is ook pas morgen. Maar hij had niet voor niets naar ’s lands voetbalbond gebeld. Of zijn team vandaag al in Tema’s stadion mocht trainen, had hij gevraagd. Gewoon, omdat het voetbalveld daar als enige in Ghana uit astroturf bestaat: een synthetische vervanger van natuurgras. “Rennen, draaien, schieten, tackelen - op normaal gras gaat dat anders dan op astroturf”, aldus de coach. “Als we daar niet even aan mogen wennen, spelen we morgen met een handicap.”

Schaap offeren
De Ghanese voetbalbond vond het prima dat King Faisal een dagje eerder zou komen. De supporters van Tea niet. Ze barricaderen in grote getalen de ingang van het stadion. Dag en nacht bewaken ze hun veld. “Wie toch een poging waagt het stadion te betreden wordt door de supporters weer naar buiten gemept”, vertelt Polack. “En Winfred Osei Palmer, Tema’s clubvoorzitter, vecht eigenhandig mee.”
De aanhangers van Tema worden niet gedreven door bloeddorst. Zij willen simpelweg voorkomen dat hun team behekst wordt. Hoewel hoger opgeleide Ghanezen volhouden dat Afrikanen allang niet meer in magie geloven, denkt het merendeel van de lokale bevolking dat juju wel degelijk bestaat. Isaac ‘Opeele’ Boateng, tijdens de aanleg van het kunstgrasveld coach van Tema Youth, verklapt dat dit ook voor Ghanese voetballers geldt: “Sommige teams leggen toffees rondom hun stadion, zodat de door tegenstanders gestuurde dwergen de wedstrijd niet beïnvloeden. En als een spelersbus naar de stad Sunyani in de behekste Brong-Ahafo-regio rijdt, stopt de chauffeur bij iedere rivier, zodat het team daar een schaap kan offeren.”
De favoriete manier om de tegenstander belabberd te laten spelen: het begraven van behekste voorwerpen onder zijn grasmat. Bijvoorbeeld een naald en een kattenkop, ingesmeerd met plantenextracten. Toen in 2007, in de aanloop naar de Afrika Cup in 2008, het stadion van King Faisal in de stad Kumasi werd gerenoveerd, toverden werklui een ontelbare hoeveelheid buitenissige objecten onder het veld vandaan. Vooral onder de middenstip en bij de cornervlag. Dat is ook de angst van de Tema-aanhangers. Als zij hun tegenstanders een dag eerder het veld oplaten, dan hebben die de vrije hand om een behekste kippenvleugel onder het gras te verstoppen.

Water besparen

Het idee om een kunstgrasveld in Ghana aan te leggen ontstond in 2004, FIFA had Zuid-Afrika aangewezen als gastland van het WK in 2010 en wilde naast voetbal ook sportieve ontwikkeling naar het continent brengen. De bond trok daar onder de titel ‘Win in Africa with Africa’ € 70 miljoen euro voor uit. Zonder faciliteiten kan het Afrikaanse voetbal zich niet ontplooien, meent FIFA-voorzitter Sepp Blatter. Daarom wil de wereldvoetbalbond - in de aanloop naar het WK - de trainingskampen van Afrikaanse teams steunen, medische onderzoeken bevorderen en investeren in topclubs. Maar de voornaamste missie van Blatter is om in elk Afrikaans land minstens één synthetisch grasveld aan te leggen.
In de meeste Afrikaanse landen sporten zelfs de hoogste teams op knollenvelden. De helft van het veld bestaat uit hoog gras,het andere deel uit rode aarde of kuilen. “Kunstgras heeft de toekomst!” deelde Blatter de wereld mee voordat de Africa Cup 2008 begon. Hevige regenval of felle zon, “spelen op kunstgras is het hele jaar hetzelfde”. Gewoon gras boet meteen in aan kwaliteit als een team er meer dan twee keer er week op speelt. Op astroturf kunnen twee matches per dag plaatsvinden. Plus trainingsessies. En omdat de velden niet besproeid hoeven, besparen Afrikanen liters van hun schaarse water.

Onderkomen zoeken
Het was in 2007 dat FIFA de Ghanese havenstad Tema uitkoos als dé plek om een synthetisch voetbalveld aan te leggen. Die aanleg zou een jaar duren. Drie teams waren toen afhankelijk van het speelveld in het TemaSports Stadium: voor Tema Youth en het kleinere Real Sportive was het veld in Tema altijd al hun thuishaven. Topclub Accra Hearts of Oak as uitgeweken naar de havenplaats, omdat een Italiaans bedrijf hun stadion renoveerde ten behoeve van de Africa Cup. Alle drie de clubs moesten voor een jaar op zoek naar een vervangend onderkomen.
“Een financiële aderlating!”, klaagde e3 voorzitter van Real Sportive. “Wij komen nu al nauwelijks rond. Hoe moeten we de kosten dekken als we onze thuiswedstrijden tientallen kilometers verderop moeten spelen?” De Ghanese voetbalbond achtte het synthetische veld echter belangrijker dan de bezwaren van de clubbaas. Op 24 februari werd dat veld officieel geopend: Real Sportive en King Faisal speelden als eerste teams in de Premier League een wedstrijd op astroturf: 1-1. Toen Real Sportive het niet veel later tegen Tema opnam, openbaarde zich het eerste probleem. Het veld stond onder water, omdat het lokale bedrijf dat de mat had aangelegd niet aan een efficiënt afwateringssysteem had gedacht.

Zout strooien
Aan het einde van het seizoen degradeerde Real Sportive. Ook Tema Youth speelde niet al te best, al wist het ternauwernood een plekje in de hoogste divisie vast te houden. Aanhangers van beide clubs wisten waar de slechte resultaten vandaan kwamen. Ze wezen op de kuilen in het astroturfveld. Dat mocht dan wel egaal blijven onder slidings en sprints van rennende voetballers, maar was niet bestand tegen mensen die betoverde objecten onder de mat wilden begraven. De kuilen, een teken van hekserij, waren zichtbaar voor iedereen: waar ze in een gewone grasmat hadden kunnen worden dichtgestopt, is astroturf een stuk moeilijker te herstellen. Het neutraliseren van boze magie doet dat turf ook weinig goeds. Daar moet je namelijk zout voor strooien - en dat beschadigt de mat nog meer.
Ondanks de kuilen en zoutplekken blijft de nationale voetbalbond tegenstanders van Tema Youth toestemming geven om een dag voor de wedstrijd het stadion te betreden. Protest heeft geen zin. Een nauwelijks verholen poging van Tema Youth om op zijn minst makkelijker een juju-tegenaanval te kunnen inzetten evenmin. “Als alle teams eerder op ons veld mogen komen, dan willen wij bij uitwedstrijden ook eerder toegang tot hún stadions”, hadden ze de bond gezegd. Die stemde daar niet mee in. En dus vindt Tema Youth dat er, om niet door juju uit de hoogste divisie verdreven te worden, weinig anders rest dan tegenstanders te weren tot de wedstrijd begint. King Faisel-coach Steve Polack en zijn spelers kunnen op hun beurt afdruipen, om morgen zonder trainingssessie het synthetische veld op te stappen.

Voormalig Tema Youth-coach Opeele lacht om de toestanden rondom de nieuwe grasmat. “Welkom in Afrika!” De FIFA had zich volgens hem beter moeten realiseren dat dit continent anders is dan het Westen. Dat Westerse vondsten, hoe goedbedoeld ook, hier niet altijd goed uitpakken. En dat astroturf weliswaar bestand mag zijn tegen extreme weersomstandigheden, twee matches per dag en wat zware trainingssessies, maar lang niet zo makkelijk tegen de Afrikaanse cultuur.

[Tema toch ten onder]
King Faisel en een ander team dat door Tema-supporters werd tegengehouden, rapporteerden de vijandigheden die ze aantroffen aan de politie. Eventjes hielden de aanhangers zich koest. Tot dat het team van Wa All Stars op bezoek kwam. Tema’s supporters belaagden de spelers uit Wa. Die dienden daarop een officiële klacht in bij de Premier League Board, het orgaan dat de hoogste voetbaldivisie organiseert. De National Sports Council greep in: geen wedstrijden meer in dit stadion tot het einde van dit seizoen. De genadeklap kwam van de Ghanese voetbalbond. die ontnam Tema Youth aan het einde van het seizoen zes punten, waardoor het team direct degradeerde. De reden? Volgens de bond voetbalde Emmanuel Clottey twee wedstrijden voor Tema, terwijl hij officieel nog bij een ander team stond ingeschreven. Clubvoorzitter Osei Palmer vocht de beslissing aan. Clottey stond óók ingeschreven bij Tema en andere teams zouden eveneens spelers hebben opgesteld die eigenlijk niet in het veld mochten staan. Volgens de voorzitter werkte de bond Tema expres de hoogste divisie uit, omdat ze het team een brandhaard vond die de competitie negatief beïnvloedde.

[Kippenveren op kunstgrasveld]
FIFA investeert onder de titel ‘Win in Africa with Africa’ € 70 miljoen in Afrika’s sportieve ontwikkeling. De helft van dat bedrag gaat naar kunstgrasvelden voor 52 landen. In de meeste van die landen wordt daar al op gespeeld. Maar niet zonder problemen. Net als in Ghana, maakte de aannemer in het nationale stadion van Tanzania een fout bij de constructie van de waterafvoer. Met twee van die gevallen, vreesde de Oegandese voetbalbond dat afvoerproblemen bij de aanleg van zo’n grasveld hoorden. Om die reden, en omdat ze het kunstgras niet milieuvriendelijk achtte, weigerde de bond astroturf aan te leggen in het nationale Mandela-stadion. FIFA bevroor daarop alle overige fondsen. In Swaziland mocht FIFA wél een astroturfveld aanleggen. Kosten: € 420.000,-. De grasmat is nu al beschadigd door muti, lokale hekserij. De middenstip verbrandde op mysterieuze wijze. In de directe omgeving dwarrelden zwarte kippenveren.

[Opeele. De jongste en kleinste coach van Ghana compenseert zijn tekortkomingen met grootheidswaan, hippe bril en twee schuimkussens onder zijn bips als hij achter het stuur van zijn witte Pontiac kruipt. Dit gladgeschoren ventje is idolaat van José Mourinho en noemt zichzelf in diens navolging de Special One van Afrika.]

“Ik plant ze allemaal op de transferlijst!” openbaart Kotoko’s nieuwbakken coach in de studio van Fox FM. Opeele spuit graag zijn mening op de radio. Twee maanden hiervoor, toen hij nog oefenmeester was van Tema Youth, slingerde Opeele de ether in dat Kotoko’s keeper Soulama een slapjanus is. Hij vond Richard Manu maar een overschatte verdediger en Kotoko’s middenveld schoot geen enkele fatsoenlijke pass naar de spitsen. Vandaag moppert Opeele dat Soulama en Richard het verdommen om hun beste beentje voor te zetten sinds hij hun coach is. “Weg met die twee!”

Nu hij gestart is met de grote schoonmaak is het beter als hij doorzet, meent Opeele. Dus zet hij acht andere voetballers ook maar te koop. “Dat zijn de jongens die denken dat hun oude coach Bash een held is.” Bashir is tegenwoordig coach van Kessben FC en daar moet Kotoko volgende maand twee keer tegen spelen. Opeele: “Ik ben tacticus. Ik voorkom dat mensen mijn wedstrijden saboteren!”

De nieuwe coach voelt zich euforisch door zijn overwinning afgelopen zondag. Het was zijn eerste wedstrijd met Kotoko en hij versloeg zijn oude club Tema met 1-2. Hij klautert op de bestuurdersstoel van zijn Pontiacje en drukt het gaspedaal in. “Wie bij de Kotoko-familie hoort, staat boven de wet,” pocht hij. “Ik kan zó links deze rotonde oprijden. Let maar op… Hé, kijk nou!” Vlak voor hij bij het verkeersplein is, stuurt de nieuwe coach netjes naar rechts. Dan rijdt hij door naar zijn andere favoriete radiostation: Kessben FM.

De league ligt stil. Zeven van Kotoko’s voetballers bivakkeren in Ivoorkust om de Ghanese eer te verdedigen tijdens de Afrika Cup voor lokale spelers. En dus heeft Opeele alle tijd om te doen wat hij het liefst doet. Praten.“Wij missen kwaliteit in de diepte,” poneert Opeele zodra zijn microfoon aanstaat. “Luisteraars, realiseren jullie wel dat ik geboren ben als tacticus? Het is aan mij om frisse talenten naar Kotoko te halen. Hun namen houd ik nog even geheim. Maar als jullie straks horen wie toetreden tot de stekelvarkenfamilie, dan begrijpen jullie dat ík de Special One van Ghana ben. Minstens 99 procent van de coaches in dit land presteert miserabel. Ik niet. Ik lijk op José Mourinho. Ik, Opeele, ben de remedie voor al Kotoko’s kwalen!” Even pauzeert het onderdeurtje om in te ademen. Dan barst hij opnieuw los. “Jullie weten wie Sylvester is, toch? Sylvester Asare Owusu. Het managementlid dat denkt dat hij de baas is van Kotoko…” Dit keer laat de coach bewust een stilte vallen. “Wij denken dat die Sylvester tijdens onze krachtmeting met Hearts poen opstreek van supporters zonder ticket. Hij verzamelde 820 Cedi (450 Euro) in zijn prullenbak. Als dat waar is, dan is het Sylvesters schuld dat mensen in het stadion stierven door verdrukking!”

Glunderend kruipt Opeele weer achter het stuur van zijn auto. De journalisten in de studio blijven sprakeloos achter. “Tijd om mezelf te verwennen,” vindt de coach. Hij stalt zijn wagen midden op de weg en loopt een smal steegje in. Aan het eind staan twee jonge meiden al op hem te wachten. De achterste klemt een voorraad witte broden stevig tegen haar boezem. Het tweede grietje grist er een paar uit haar armen en duwt ze in de handen van de coach. “Alstublieft. Heter dan hier krijgt U ze niet!”

Als Opeele terugkomt bij zijn Pontiac staat er een kleine file te wachten tot hij de weg deblokkeert. De coach steekt zijn hand in de lucht en zwaait naar de wachtende chauffeurs. De bestuurder van de voorste wagen draait zijn raampje naar beneden en wuift terug. “Wij brengen graag geduld op voor de coach van Kotoko!” roept hij de wegscheurende auto achterna.

Opeele parkeert alweer bij zijn volgende bestemming: het internetcafé. Naast coach is Opeele namelijk ook gevierd columnist bij de sportkrant van de staat. Elke week beschrijft hij hoe de speelwijzen van vedettes uit Europa overeenstemmen met zijn eigen ideeën. In de komende editie wil Opeele over Louis van Gaal vertellen. Hij surft naar Louis’ Wikipedia-pagina en knipt. En plakt. En knipt… Hij is net lekker op dreef als zijn mobieltje rinkelt. Fotojournalist David wil hem spreken. “Coach, je hoort nu bij Kotoko! Bij de Kotoko Express. Wil je jouw geheime tips voortaan ook met onze lezers delen?”

Klik. Weg is het wordbestand over Louis. Opeele is een en al oor. “Mag mijn rubriek Advies van de special one heten?” David: “…” Opeele: “Vooruit… Tactically speaking is ook goed. Ik schrijf wel een stukje over mijn plan de campagne om Kessben FC te vloeren…”

Maar Kessben verslaat Kotoko met 1-0. En daarna verliezen de stekelvarkens nog twee keer. “Opeele moet ophoepelen!” betoogt taxichauffeur Kofi in de Express. “Ghanezen zijn arm. Ik ben arm. Om een wedstrijdkaartje te kopen, moet ik drie maanden sparen. En wat zie ik dan? Kutvoetbal!” Ook All Blacks veegt Kotoko thuis onder de mat. “Nou is het genoeg!” vinden de supporters. Ze verzamelen zich voor Opeele’s kleedhok. “De tijd is aangebroken dat het tot Opeele doordringt wat hij ons aandoet”, vertelt een van hen. “Een boer die naar zijn land gaat en louter praat, komt aan het eind van de dag thuis met een lege mand. Het is tijd voor daden, coach!” De groep woedende mannen voor Opeele’s kamer wordt groter en groter. Ook in de straten voor het stadion dwalen teleurgestelde fans. Ze doen beleefd een stapje opzij om een ziekenwagen door te laten die stapvoets de poort uitrijdt. Niemand neemt notitie van de gedaante in de achterbak. Voor het eerst in zijn leven houdt de kleine coach zich muisstil.

In Opeele’s droomwereld is alles na de volgende wedstrijd oké. Dan komt Kessben naar Kumasi. Dan nemen de stekelvarkens revanche! En dan zullen de fans weer van hem houden… Maar als Opeele’s grote dag daar is, blijft het stadion leeg. De Kotoko-supporters marcheren door de straten van Accra. “Weg met de coach! En het management moet ook oplazeren! Verdwijnen, opflikkeren, inrukken. Wegwezen!”

Als Kotoko zelfs thuis niet verder komt dan een gelijkspel, is het de kleine coach teveel. “Ik wil niet meer!” bekent hij koning Otumfuo. “Zelfs een coach van wereldklasse als Guus Hiddink zou niets bereiken in dit wespennest! Mag ik weer assistent zijn? Alstublieft?”

Opeele’s erfenis: 16 punten verschil tussen Asante Kotoko en Hearts of Oak, Hearts staat eerste in de league. Kotoko moet het doen met plek negen.

V De Koning kapittelt

[Otumfuo Osei Tutu II. Sinds 1999 koning van het Ashanti-volk en daarmee ook de eigenaar van het Kotoko-imperium. Zelf speelt de koning liever golf. Naar eigen zeggen, omdat hij zich voor zijn koningschap nooit in voetbal verdiepte. Het is echter een publiek geheim dat Otumfuo zijn hart verpandde aan Hearts of Oak. De koning woont in een paleis in het centrum van Kumasi.]

Zenuwachtig frommelt Sylvester aan de boord van zijn witte bloesje. Het lukt de regelaar van Kotoko’s management niet om zijn blik los te weken van de corpulente man onder de parasol achterin de rechtszaal. Otumfuo. De koning zit als jungleboek-aap Lowietje op zijn troon terwijl een lakei met een bananenblad koele wind in zijn richting wuift. Jerry, George en Kwame Baah-Nuako staan naast Sylvester. Tegenover de koning. Ook zij dragen hun netste overhemden.

Een tengere man schaart zich naast Otumfuo. In zijn hand klemt hij een houten staf met op de top een gouden mannetje dat aan de bast van een al even gouden boom peutert. Hij is de Okyeame. De persoon die Otumfuo’s teksten overbrengt aan het gewone volk. De koning buigt zich naar zijn Okyeame toe. “Ik ben héél, héél teleurgesteld in het management van Kotoko,” verklaart hij bedaard. De woordvoerder knikt en wendt zich tot de vier mannen tegenover hem. “De koning vroeg in 2007 of jullie heibel hadden. Jullie antwoord was nee.” Hij laat zijn staf hard op de grond neerkomen. “De koning vroeg in 2008 of jullie goed konden samenwerken. Jullie antwoord was ja.”

Het geroezemoes van de honderden toeschouwers neemt toe. Zij weten wat deze middag de ontknoping zal zijn, want de staf van de Okyeame verklapt het al. Het is een oude traditie aan het hof van de Ashanti-koning dat diens woordvoerder een scepter zwaait, die uitbeeldt wat zijn missie is. Een mannetje? Een boom? Dan is de boodschap van vandaag dat alleen samenwerking tot succes leidt.

Een bonk van de staf maakt dat de toeschouwers abrupt stilvallen. “Managers, jullie vechten elkaar al drie jaar de tent uit! Het is jullie fout dat onze dierbare club wedstrijd na wedstrijd verliest!,” besluit de Okyeame.

Sylvester antwoordt in een opwelling: “Zo slecht gaat het niet, Hoogheid…”

De koning legt de manager met een handbeweging het zwijgen op. “Niet?!” Otumfuo klinkt ontsteld. “Mijn oom volgt al Kotoko’s wedstrijden. Week na week staat hij op de stoep van mijn paleis. ‘Weer verloren, Sire…’, zegt hij dan. En nu wil jij mij wijsmaken dat het niet zo slecht gaat? Jij denkt dat ik geloof dat dit management goed functioneert!?”

“Het is Jerry’s schuld, Hoogheid,” zegt Sylvester verongelijkt. “Jerry is altijd in hoofdstad Accra en nooit bij de trainingen.” Hij schuifelt naar achteren, terug in de rij van vier. Jerry doet een grote pas voorwaarts. Met zijn wijsvinger prikt hij een paar keer in de richting van Sylvester. “Het komt door hem, Hoogheid,” verklaart Jerry. Hij wijst nog maar een keer naar zijn collega. “Als ik vijf minuten een andere kant op kijk, drukt Sylvester direct zijn mening door!”

Plots wordt de lullificatie van zijn medeleden teveel voor Kwame. Híj vervult officieel de communicatiefunctie binnen dit management en hij zou degene moeten zijn die nu met Otumfuo praat. Niet Sylvester. Niet Jerry. Kwame veegt de rechthoekige glazen van zijn dure bril af aan zijn overhemd en rochelt het slijm uit zijn keel, dan gaat hij pal voor de koning staan. “Sylvester en Jerry doen niets anders dan ruziën, Hoogheid. We werken al twee jaar samen en daarin hebben we maar vijf vergaderingen gehad. Jerry had altijd andere afspraken en dan kostte het hem te veel tijd om naar Kumasi te komen voor ons. En Sylvester, die doet alsof hij de baas is over ons allemaal. Welke baas staat toe dat fans zonder kaartjes naar een wedstrijd kijken?”

Als de woordvoerder stil valt, juichen de toeschouwers in de zaal. “Kwame, Kwame, Kwame!!” scanderen ze, hunkerend naar meer openhartigheid. Maar Otumfuo gebaart de managers dat ze weer op hun plastic stoeltjes aan de zijkant moeten plaatsnemen. Hij wil Opeele spreken. Woorden buitelen uit de mond van de kleine coach, zo blij is hij dat hij weer de Special One zal zijn als Jerry en Sylvester zijn rol van zondebok overnemen. Slechts een zin van Opeele’s relaas is te verstaan. “Alle wedstrijden die Kotoko onder mijn leiding verloor, zijn te wijten aan onderlinge verdeeldheid, Hoogheid.” De voetballers staan als één man achter de coach. “Jerry was aardig voor de ene helft van het team en Sylvester gaf de voorkeur aan andere spelers,” legt keeper Soulama uit. “En dan waren er nog jongens die nergens bij hoorden. Het management speelde ons zo tegen elkaar uit dat niemand elkaar nog vertrouwt…”

“Ik ben niet boos. Ik ben teleurgesteld,” besluit Otumfuo na vijf uur luisteren. “Ik ben teleurgesteld in jullie allemaal.” De leden van het management worden per direct uit hun taak ontheven. Sylvester verdient meer straf. Hij moet de 820 euro die hij de supporters tijdens de match tegen Hearts afhandig maakte, teruggeven. Een onderzoekscommissie vindt dat de manager medeschuldig is aan de dood van de vier toeschouwers. Vijf jaar lang mag Sylvester geen officiële rol vervullen in het voetbal.

En nu? De toeschouwers kijken verwachtingsvol naar hun koning. Wie wijst hij aan om Kotoko te redden? De verslaggever van Kessben FM gokt op Ibrahim Sunday. Die was in 1971 de beste voetballer van Afrika en coach van Kotoko toen het team voor het laatst de Afrikaanse Champions League won. De commentator van Fox FM denkt juist aan Yaw Gyasi en Jarvis Preprah. Die zaten beiden al meer dan vijf keer in het management, dus wellicht willen zij de club nog eens besturen. Ervaring zat! Of kiest Otumfuo voor Herbert Mensah? De gefortuneerde telefoonhandelaar die vier jaar lang fungeerde als Kotoko’s voorzitter. Alle drie de heren verklapten de voorgaande weken op de radio dat zij geweldige reddingsplannen hebben voor de stekelvarkens.

Maar een wijze koning luistert niet naar de radio. Hij luistert naar zijn verstand. Otumfuo geeft een haast onmerkbaar knikje aan zijn woordvoerder. De Okyeame heft zijn staf en gebaart het publiek koest te blijven. Zes personen staan op uit hun kuipstoeltjes. Ze formeren zich in een rij voor de koning. De ruggen recht. Hun neuzen in de lucht. Alsof ze reikhalzen naar de glorie die Kotoko hen kan verschaffen.

De rol van het management wordt vanaf nu gespeeld door ‘het nieuwe management’.

[Het nieuwe management. Geleid door Alhaji Nje met hulp van Opoku Afriyie, Osei Kofi, Benjamin Nti, heksenmeester Sarfo Gyamfi en Helena Cobbina. Geen tegenstander kan om Tante Helena heen. Niet omdat ze, zoals het een Ghanese vrouw betaamt, Kotoko’s huishoudpot beheert. Nee, Helena is twee meter hoog en voorheen vervulde ze een hoge functie bij de politie. Met haar handtasje, bloemetjesbloes en Mark en Spencer-horloge is ze de Big Mama van het team. Kom echter niet aan haar kroost, dan transformeert ze in een boze moederkloek.]

Lees hier deel een van Soap in Kumasi

Het laatste deel van dit verhaal is vanaf volgende week op deze website te lezen

]]> http://www.sanneterlingen.nl/2009/12/17/soap-in-kumasi-deel2/feed/ http://www.sanneterlingen.nl/2009/12/10/soap-in-kumasi/ http://www.sanneterlingen.nl/2009/12/10/soap-in-kumasi/#comments Thu, 10 Dec 2009 09:49:26 +0000 sanne http://www.sanneterlingen.nl/?p=347 Achter de schermen bij Ghana’s landskampioen Asante Kotoko
Door Sanne Terlingen en Arnold Pannenborg

Wat vooraf ging…
‘”Ik bén niet ontslagen!’” Coach Bashir Hayford spuugt de woorden uit. “Ik ben de beste coach van Ghana, dat weet iedereen! Dankzij mij veroverde Asante Kotoko de landstitel met vijftien punten voorsprong. Maar nu heeft aartsrivaal Hearts of Oak een blanke coach, dus wil Kotoko er ook één.” Bashirs bolle buik schudt mee als hij machteloos zijn armen opheft. “Ik wens die Belg veel succes in dit wespennest!”

De rol van Kotoko-coach wordt vanaf nu gespeeld door Maurice Cooreman.

[Maurice. De Belgische opvolger van Bashir Hayford is inmiddels pensioengerechtigd maar al vanaf 1998 niet meer werkzaam in zijn geboorteland omdat de voetbalbond hem voor de rest van zijn leven schorste. Zij verdenken Maurice van fraude en mensenhandel. De coach verliet zijn witte vrouw en vertrok naar Nigeria. Daar leidde hij Enyimba naar de halve finale van de Afrikaanse Champions League en de Ocean Boys bezorgde hij de landstitel. Afrikaanse vrouwen zetten hem zó in vuur en vlam dat hij zich non-stop geïnspireerd voelt. Aan hen dankt hij zijn succes, onthulde hij in een Nigeriaanse krant.]

[Het management. Alias het wespennest. Bestaat uit Sylvester Asare Owusu, Jerry Asare, Kwame Baah-Nuako, George Amoako en Kwame Boafo. Koning Otumfuo benoemde deze heren in 2006 en onderstreepte dat alle bestuursleden gelijkwaardig zijn. De voluptueuze Jerry ziet zichzelf als oppermaarschalk, maar de manschappen muiten omdat hij meer aandacht schenkt aan zijn bedrijven in Accra dan aan Kotoko. Daarop oordeelt Sylvester dat hij gelijker is dan de anderen. Hij vervult vijf rollen tegelijk.]

I De krant van Afrika’s nummer één

Een deken van woestijnstof kleurt de roestige wagen voor het oude Victoriaanse gebouw rood in plaats van grijs. Door de voorruit steekt het onderstel van een bureaustoel. Als een rode auto enkele centimeters verder tot stilstand komt stuift een nieuwe lading zand over het wrak.Journalist en fotograaf David Kyei hijst zich uit zijn autostoel en kuiert de acht stenen treden op die naar de voordeur van het Kotoko-secretariaat leiden. Boven blijft hij even staan om op adem te komen. Dan stapt hij het kleurloze kantoor binnen. “Je brieven,” zegt de secretaresse terwijl ze een stapel printjes richting David schuift. Ze richt zich weer op haar teennagels die ze stuk voor stuk inkleurt. De journalist werpt een blik op het bovenste vel. King Solomon uit Berekum eist dat coach Bashir wederkeert. Circle 117, de Kotoko-fanclub waartoe King behoort, geeft hem gelijk. David verfrommelt de boodschap en gooit de prop met een boog naast de prullenbak. Het is niet aardig om een nieuwe coach te verwelkomen met een venijnige brief, overdenkt hij en pakt de volgende brief van de stapel, van ene Kwadwo. “Weg met de rode shirtjes,” schrijft die. “Alleen in het groen, geel en zwart van de Ashanti’s komt ons team volledig tot zijn recht.” David haalt zijn schouders op. Vanaf het moment dat de spelers van Kotoko rode shirtjes kregen, scoorden ze. Ze haalden de eindronde van de Afrikaanse Champions League zeven keer en wonnen die in 1970 en 1983. Eenentwintig keer mocht de club zich kampioen van Ghana noemen. Daarom riep de IFFHS (International Federation for Football History and Statistics) Kotoko uit tot de allergrootste Afrikaanse club van de twintigste eeuw. “Kotoko betekent stekelvarken”, schrijft Kwadwo. “Het stekelvarken staat symbool voor het Ashanti-volk. Kum apem a, apem beba, dood duizend van ons en duizend meer zullen verrijzen. Dat is onze strijdkreet. Wie de Kotoko aanvalt, krijgt duizend naalden op zich afgevuurd.”
Inmiddels hebben de stekelvarkens zes miljoen fans. En dat zijn echt niet alleen Ashanti’s. Drie keer in de week komen ze met een eigen krant uit: de Kotoko Express. Maar een eigen stadion heeft de club niet. Een eigen trainingsveld evenmin. Overigens weet De grote dierenencyclopedie te vertellen dat het stekelvarken zijn naalden louter per ongeluk verliest. Het beest is stekeblind en zou geen voetbal raken…

II De beste heksenmeester wint…

[Het Team. Bestaat uit plusminus dertig voetballers in wisselende formatie. Verdedigers Samuel Inkoom en Harrison Afful maken ook deel uit van Ghana's nationale elftal: de Black Stars. De reusachtige keeper Soulama Abdoulayé kwam uit voor Burkina Faso. Maar sinds hij een competitiewedstrijd van Kotoko verkoos boven een oefenwedstrijd van zijn thuisteam is hij daar persona non grata.]

“Aaahhhhh… Da bin ich wieder!” Richard Manu knoopt haastig een blauwe doek om zijn hoofd om zijn strak ingevlochten kapsel mooi te houden. Statig loopt de oude voetballer het grasveld op tegenover de barakken van het Ghanese leger. Elf jaar lang vertoonde Richard zijn kunstjes in de Duitse derde divisie. Die glorie straalt nog steeds op hem af. Hij trapt hard tegen de verloren bal voor zijn voeten, zodat die dwars door het kapotte net van het doel vliegt. Het leren ding mist het gerimpelde vrouwtje dat daarachter zit op een haartje. Ze klemt haar kommetje met restjes tegen zich aan en schuifelt een paar meter achteruit. Een minuut later stuift een zwarte Volkswagen met lichtmetalen velgen het terrein op. De twee meter lange gestalte van keeper Soulama ontvouwt zich. Het mensje zucht van opluchting als hij in de richting van het doelt sjokt om de rondvliegende ballen op te vangen.
Meer Kotoko-spelers arriveren in kolossale wagens, gekocht van de smak geld die koning Otumfuo hen toestopte in ruil voor de belofte dat zij de komende jaren bij zijn club blijven.
Soulama vreest de ballen die de jongens op hem afvuren niet. Kotoko heeft maar één spits die tegenstanders vrezen: Alex Asamoah. Alex is een groentje. Toch telde Kotoko 50.000 Cedi voor hem neer (€30.000,- red.) één van de hoogste transferbedragen in Ghana aller tijden. Kotoko’s andere melkmuilen ontvangen geen riant salaris. Zij arriveren in een gammel wit busje.
Dan verschijnt ook coach Maurice. Geen speler die van hem verwacht dat hij gebruik maakt van het officiële vervoersmiddel voor een Kotoko-coach. “Die grijze rammelbak die al jaren wegroest voor het secretariaat.” Dus smijt de Belg de deur van zijn zelfgekochte wagen dicht. “Warmlopen. Nu,” commandeert hij zijn jongens.

Vorig weekend namen ze het op tegen Real Tamale United (RTU) uit het hoge noorden. En vlak voor die wedstrijd fluisterde Kotoko’s grootste fan, Ali Maradona, de spelers toe dat winst uitgesloten was als een Kotoko-speler als hekkensluiter het veld op zou gaan.
Ali is de pupil van Sarfo Gyamfi. En Sarfo is de meester van de voetbalhekserij. Alleen zij weten hoe Kotoko niet alleen fysiek, maar ook spiritueel gezond een wedstrijd moet voetballen. Dus namen de spelers Ali’s wijze raad in zich op en kwamen tot de slotsom dat slechts tien jongens de grasmat zouden betreden. Ook RTU startte met tien man.
Coach Maurice stond al dertig minuten langs de zijlijn toen hij doorkreeg dat hij iemand miste. “Wat! Voetballen jullie zó in Ghana?!” brulde hij. Hij stuurde nummer elf zonder warming-up het strijdgewoel in. Kotoko scoorde drie keer en Ali grijnsde zijn gouden tand bloot. Dat had hij mooi gefikst.

Maar vandaag kan Maurice geen ongein gebruiken, want dit weekend ontvangt Kotoko aartsrivaal Hearts of Oak op eigen terrein. Het team uit hoofdstad Accra staat vier punten voor op Kotoko en is eerste in de league. Op de radio verkondigt de heksenmeester van Hearts, Sabahn Quaye, dat zijn team met 2-1 zal triomferen. “Onmogelijk. Verliezen is geen optie,” drukken Kotoko’s managers hun coach op het hart. Maurice móet winnen van de andere blanke coach in de Ghanese Premier League. Een coach die net als hij met het Nigeriaanse team Enyimba werkte. In zijn lichte bloesje en in model gekamde grijze coupe is de Servische Kosta Papic het evenbeeld van Bill Clinton. Alleen kettingrookt Maurices tegenstander peuken in plaats van sigaren.

“Boys!” Maurice brult opnieuw. “Doorrennen!” Braaf sprinten de voetballers van pionnetje naar pionnetje. Tien zwetende vijftigers werpen af en toe medelijdende blikken in de richting van de jongens. Hun gymschoenen zijn duurder dan die van drie Kotoko-jongens bij elkaar. Dit zijn de heren van de Keep Fit Club die aan de rest van Ghana showen hoe gezond zij leven. Ze maken een kringetje en schoppen hun glimmende bal over. Na afloop heffen ze literflessen bier. “Proost! Op onze sportieve prestatie!”
Ook achter de ijzeren omheining kijkt een welgestelde Ghanees naar het geploeter op het trainingsveld. Geen van de aanwezigen slaat acht op de kale kerel in stekelvarkenshirt. Ooit was Prince Polley een van Kotoko’s beste spelers. Later kwam hij uit voor FC Twente en Ghana’s nationale team. Maar de huidige generatie voetballers heeft daar geen flauw benul van. Het Kotoko-secretariaat heeft geen foto’s van de talenten die hen voorgingen. Zij zijn vergeten. Fotograaf David schaart zich naast de oud-voetballer. Hij richt zijn telelens op de jongens die nu om de beurt op doel trappen. “De lezers van de Kotoko Express moeten weten dat hun team op scherp staat,” verklaart David verontschuldigend tegen zijn buurman. “Onze fanatiekste fans waken de komende nachten over het stadion om te verhinderen dat heksenmeester Sabahn het veld behekst met juju. (Afrikaanse magie, red.) Toverkunst bestaat niet, dat weet ik heus wel. Maar niet alle Ghanezen zijn even snugger.”
In groepjes wachten de Kotoko-aanhangers bij Baba Yara, het stadion dat Kotoko huurt als ze een wedstrijd voetballen. De fans luisteren geconcentreerd naar de meegebrachte radio’s. Het wordt tijd dat Kotoko’s eigen jujuman Sarfo hen vertelt dat de stekelvarkens hun aartsvijand in de pan hakken. Dat het een peulenschil is om Hearts te verslaan! Maar het wordt later en later. En de waarzegger van Kotoko zwijgt.

III Het debacle met de Belg

“Faaaaaabulous! Fabulous, Kotoko.” De jongen spreekt het laatste woord uit alsof het heilig is. Snel en met zachte Oh’s. “Kohtkooh.” Hij zwaait zijn roodwitte vlag heen en weer voor de zakenman met stierennek die hem wil passeren. Die beent snel langs de fonteinen naar de hoofdingang van het Baba Yara. Vlak voor hij de poort bereikt, hangt een uitgelaten Hearts-fan joelend een regenboogvlag over het kolossale achterwerk van de heer.
Overal om de mannen heen liggen hoedjes, shirts, sleutelhangers en vuvuzela’s in de kleuren van de voetbalgrootmachten van Ghana. Taxichauffeurs steken hun voorkeur niet onder hun banken. Roodwitte lappen zwieren achter hun rammelkasten aan terwijl ze de voetbalfans naar het stadion rijden. Veertigduizend fans passen officieel in het Baba Yara. Verkopers vechten om door de poorten te komen.
“Nee, nee. NEE!” brult een militair tegen een knaap met een barbecue op zijn hoofd. “De meneer die vandaag gegrilde geit mag verkopen is al binnen. Maak dat je wegkomt!” Het meisje dat de bijbehorende kooltjes op haar hoofd tilt, trekt het joch weg uit de menigte.

Aan de achterzijde van het stadion blijken de supporters even sportief als de jongens die zij aanmoedigen. Honderden voetbalfanaten klauteren over de hoge muren die de scheiding vormen tussen hen en de plek waar ‘de Ghanese El Clásico’ zich straks zal voltrekken. Managementlid Sylvester wacht hen binnen de omheining op met een prullenbak aan zijn zijde. Als de illegale toeschouwers daar wat briefgeld in deponeren, knijpt hij zijn oogjes toe.
Alle kuipstoeltjes zijn bezet dus scharen de laatkomers zich op de balustrades daarachter. Anderen bivakkeren op de trappen. Hun lijven dicht opeen geperst. Het is heet, bijna veertig graden. De waterverkopers zijgen eveneens neer op de lege plekken grond. Het lukt hen niet om zich door de mensenmassa te wurmen.
Tegen de tijd dat Duitse Richard blundert en Hearts het tweede doelpunt intikt, zijn talloze toeschouwers bevangen door de hitte. Verplegers sjouwen de bewusteloze fans naar de atletiekbaan rondom de grasmat. De grote advertentie van Guinness - makes the day - werpt een schaduw over hun lichamen. Een ambulance rijdt af en aan naar het dichtstbijzijnde ziekenhuis. Alleen de fans die er het beroerdst aan toe zijn, kunnen mee.
Dat Kotoko’s spits Oduru tien minuten voor tijd een bal in het net schiet, maakt niets goed. Vier toeschouwers zijn dood. Meer dan vierhonderd belanden in het ziekenhuis.
Toch stormt een vlezige Libanees met een lange grijze baard het gras op. “Zo hoort het, Papic!” onthaalt het bestuurslid van Hearts zijn coach. Alhaji Fawaz Zowk buigt voor het publiek alsof hij zelf het winnende doelpunt inschoot.

Coach Maurice kiest het hazenpad en duikt gezwind zijn kleedkamer in. Razende toeschouwers beuken op de deur. Een minuut later arriveren ook managers Sylvester en Jerry. “Je bent een imbeciel, Maurice!”, schreeuwen de bestuurders synchroon terwijl ze oprukken naar de voorhoede. “Een Mislukking. En een saboteur!”
Ontsnappen is onmogelijk voor de Belg. Hij wacht lijdzaam in het kleedhok tot zijn belagers hun strijd staken. Na zes uur besluit communicatieman Kwame zich ook maar in het oproer te mengen. “Maurice…” begint hij. Vertwijfeld doet hij een paar stapjes richting de gesloten deur. Hij slikt. “Ik denk dat het beter is als je maandag niet naar de training komt. Maurice…”
Die maandag verschijnt Maurice niet op het oefenveld. De dagen erna ook niet. De Belgische vogel blijkt gevlogen naar zijn vertrouwde Nigeria, waar Kaduna United hem met liefde aanstelt als nieuwe oefenmeester.

De rol van Kotoko-coach wordt vanaf nu gespeeld door Isaac ‘Opeele’ Boateng.

O wat zou dat heerlijk zijn: je hoofd raakt je kussen en je bent meteen in dromenland. Maar voor veel mensen - en vooral vrouwen - is dat niet weggelegd. Hoe komt dat toch? En vooral: hoe heb je nooit meer slapeloze nachten?

Iedereen ligt wel eens wakker. Omdat je buurman de hele nacht feestviert. Omdat je piekert over een voorval op je werk. Of omdat het simpelweg niet lukt om in te slapen. Een keer een nacht doorhalen is niet erg, maar als je minstens drie keer per week slecht slaapt, dan heb je een slaapprobleem. Elk jaar stappen meer dan een miljoen Nederlanders naar de dokter in de hoop dat die een einde maakt aan hun slaaptekort. Bijna 70 procent van hen is vrouw.
Steffie (21) droomt er al vijf jaar van om een nacht door te slapen. “Ik ben zó moe dat ik wegdroom zodra mijn hoofd het kussen raakt. Toch word ik na twee uur wakker en dan lukt het me niet om opnieuw in te slapen. Ik heb geen flauw idee wat de oorzaak is. Tegen de tijd dat de wekker gaat, staat het huilen me nader dan het lachen.” Ellen (24) werd op haar negentiende geconfronteerd met slapeloze nachten. “Ik maakte me zorgen over mijn werk. Vaak was het bijna ochtend als ik eindelijk wegdoezelde. Elke avond stapte ik in bed met de gedachte dat ik nou écht moest slapen. Ik piekerde zo dat ik uiteindelijk helemaal geen oog meer dicht deed.”
Gemiddeld slapen we vijf tot negen uur per nacht, verdeeld over vijf fases. De eerste fase is de inslaapfase, die begint zodra je het licht uitdoet. Daarna beland je in de lichte slaapfase, waarin je nog gemakkelijk ontwaakt door geluiden. ALs je een half uur slaapt, daalt je hartritme. Je haalt gelijkmatiger adem en je spieren ontspannen zich. Dit is het moment waarop je het diepste slaapt en waarop je heel moeilijk wakker bent te krijgen. Na anderhalf uur neemt je hersenactiviteit toe en kom je in de remslaap waarin je droomt. Tien minuten later begint de slaapcyclus van voren af aan.

Rustgevende wierook
Als je na een nacht in bed uitgeput opstaat, kan dat talloze oorzaken hebben. Mensen die snurken, slaapwandelen, tandenknarsen of lijden aan slaapapneu blijven moe. Sommige medicijnen hebben als bijwerking dat je moeilijk in slaap valt. hetzelfde geldt voor voedselallergieën en het restless legs syndrome, waarbij je benen tintelen en je de behoefte voelt ze te bewegen. Ook het gebruik van alcohol, nicotine en cafeïne verstoren de nachtrust.
Omdat slaapgebrek zoveel aanleidingen kan hebben, schrijven de meeste huisartsen ‘gewoon een slaappilletje’ voor, maar concrete lichamelijke oorzaken voor de rusteloosheid verdwijnen daar niet mee. En uit onderzoek blijkt dat verreweg de meeste vrouwen wakker liggen door stress. Met één nachtje bijslapen is hun probleem niet opgelost.

Wendy: ‘Ik was zo moe dat ik de pinpas van mijn baas kwijtraakte met meer dan een miljoen euro erop’

Dat die slapeloze nachten grote gevolgen hebben, bevestigt ook Wendy (28). Zij werkte als secretaresse op een advocatenkantoor en kreeg door de continue afwezigheid van een collega veel te veel werk op haar bord. Wendy: “Voor mij voelde het of alle advocaten wachtten tot ik eindelijk klaar was. De nachten voor ik naar kantoor moest, sliep ik nauwelijks. Zou ik ze weer teleurstellen? Doordat ik moe was, werkte ik steeds langzamer. Dat leverde nog meer kritiek op van de advocaten. Rustgevende wierook, donkere gordijnen, oordopjes… Niets hielp mij de slaap weer te vatten. Op een gegeven moment was ik zo moe dat ik een pinpas kwijtraakte. Op de bijbehorende rekening stond meer dan een miljoen euro! Wat was ik bang dat die in verkeerde handen zou vallen!”
Wendy’s huisarts realiseerde zich dat ze bijna overspannen was en schreef haar slaappillen voor. Eindelijk kon ze een paar nachten bijslapen. Een paar dagen later ontdekte ze de verdwenen pas in de la van haar bureau. In alle vermoeidheid had ze ‘m over het hoofd gezien.

Elke dag bekaf
Als je niet goed slaapt, verandert het ritme van de langzame hersengolven, waardoor de hippocampus (een onderdeel van de slaapkwab in je hersenen) niet goed werkt. In dit deel van de hersenen sla je herinneringen op, wat wil zeggen dat je kortetermijngeheugen je in de steek laat als je onvoldoende nachtrust krijgt. Ook je concentratie neemt af bij vermoeidheid. Uit onderzoek blijkt dat mensen die zeventien uur achter elkaar wakker blijven even weinig alert zijn als mensen die twee glazen wijn achterover hebben geslagen. Daarnaast krijg je van slaaptekort hoofdpijn en word je prikkelbaar. Je verliet je creativiteit, je besluitvaardigheid en je gevoel voor humor.
Steffie dokter schrijft haar nu al vijf jaar slaappillen voor. Toch is ze veranderd in een persoon die ze zelf helemaal niet leuk vindt. “Elke ochtend stap ik huilend uit mijn bed”, vertelt ze. “En daarna word ik boos. Vooral als mijn vriendinnen vertellen dat ze moe zijn na een avondje stappen. Ik ben elke dag bekaf, maar als ik dat zeg, vinden ze dat ik me aanstel! ‘Hoezo kun je niet stappen vannacht?’ vragen ze. Op zo’n moment voel ik me een slechte vriendin. Elke dag opnieuw voel ik me verdrietig dat zij niet zien hoe hard ik mijn best doe om gezellig te zijn.”
Ook Ellen voelde zich met de nacht eenzamer. “Mijn hele leven draaide om slapen. Ik wilde zo graag even indutten dat ik besloot om niet meer met vriendinnen af te spreken. Energie om iets leuks te doen had ik trouwens toch niet.”
“Na een doorwaakte nacht heb ik veel minder controle over mijn emoties”, vertelt Wendy. “Ik belde ooit Connexxion om een klacht in te dienen. De dame aan de lijn reageerde nors en hing op voor ik uitgepraat was. Ik belde opnieuw naar de busmaatschappij en kreeg een vrouw aan de lijn die echt naar me luisterde. Daardoor barstte ik spontaan in huilen uit.”

Grijze stof
Slaaptekort heeft naast sociale ook lichamelijke gevolgen. De Zwitserse psychiater Jules Angst ontdekte dat jongeren die slecht slapen vaak een depressie ontwikkelen. Wie moe is, eet steeds meer zoetigheid om wakker te blijven. Dat leidt niet alleen tot overgewicht, het vergroot ook de kans op diabetes. Afweercellen werken slechter, waardoor je extra vatbaar bent voor griep en verkoudheid. Bovendien knap je minder snel op als je inderdaad een ziekte oploopt. Onderzoekers hebben vastgesteld dat bij chronisch slechte slapers het netwerk van cellen (de grijze stof) op twee plaatsen minder goed werkt. De ene plaats is de orbitofrontale hersenschors, een plek vooraan in je hoofd, vlak achter de ogen. Mensen die daar minder grijze stof hebben, voelen minder goed welke omstandigheden comfortabel zijn. Als ze in een warm bed met zacht beddengoed liggen, krijgen de hersenen niet door dat dat een goed moment is om te slapen. De tweede plek ligt iets verder naar achteren en naar boven in de hersenen en heet de precuneus. Dat gebied wordt actief wanneer je even met rust wordt gelaten. Mensen met minder hersenweefsel slagen er minder goed in om op zo’n moment te ontspannen.
De onderzoekers denken dat het gebrek aan grijze stof aangeboren is. Iets wat Wendy logisch in de oren klinkt: “Als kleuter stuurde mijn moeder me om zeven uur naar bed. Meestal zat ik nog uit mijn raam te kijken als zij zelf naar bed ging.” Ook Steffie kan zich niet herinneren dat ze ooit meteen als een blok in slaap viel zodra het licht uitging.
Ellen is de enige van de meiden uit dit verhaal die vanavond ontspannen in bed kruipt. Na vier jaar verwees haar huisarts haar door naar een slaapkliniek. “Ze plakten elektroden op mijn hoofd en plaatsten een recorder naast mijn bed”, herinnert ze zich. “Gek genoeg sliep ik twee nachten goed. Dat bevestigde dat er niets mis is met mijn lichaam, maar alleen met de manier waarop ik wilde slapen. Samen met een gedragstherapeut oefen ik om niet in paniek te raken als ik even wakker lig. Het gaat steeds beter.”
Steffie hoopt dat de slaappillen die ze slikt haar overeind houden, al hebben de medicijnen steeds minder effect. Een andere oplossing? Die ziet ze niet.
“Ik weet dat slaappillen verslavend zijn en soms slaap ik zelfs mét medicijnen niet. Toch baal ik als mijn voorraad op is”, vertelt Wendy. “Ik wil geen afspraken meer afzeggen omdat ik me daarvoor te moe voel. Ik wil niet dat vrienden denken dat ik geen zin heb om ze te zien. Het zou fijn zijn als mijn huisarts die pillen makkelijker mee gaf. Ik wil zo graag slapen!”

Steffie wil niet met haar echte naam in Yes

DE IDEALE SLAAPKAMER IS…
* Alleen om in te slapen. Als je de kamer te veel associeert met andere bezigheden, blijven je hersenen actief. Weg dus met die televisie!
* Donker. Ook licht houdt je hersenen wakker.
* Tussen de 15 en 18 graden Celsius. Als het warm is val je moeilijker in slaap en ontwaak je vaak met hoofdpijn. Goede ventilatie is ook belangrijk, slaap dus met open ramen.
*Voorzien van een goed bed. De matras moet 30 centimeter langer zijn dan jij, 45 centimeter boven de vloer liggen en hij mag bovendien niet te hard of te zacht zijn. Ook moet je elke drie tot vijf jaar een nieuw kussen kopen.
* Opgeruimd. Rommel in je kamer betekent rommel in je hoofd.

SLAAPTIPS: WAT WEL EN WAT NIET?
Niet:
* Uitslapen in het weekend. Het is fijn om de verloren uren in te halen, maar in bed blijven liggen is niet goed voor je slaapritme.
* Stressen. Maak geen ruzie, pieker niet over je werk en kijk geen emotionele film voor het slapen.
* Wie fanatiek sport, maakt adrenaline aan, dat houdt je de eerstvolgende uren alert. Sport dus niet laat op de avond.
* Mijd nicotine, cafeïne en alcohol. Wie wijn drinkt, valt vaak makkelijk in slaap. Helaas word je meestal gauw wakker en daarna slaap je juist slechter.
* Eet geen grote maaltijd vlak voor je gaat slapen, maar ga ook niet met honger naar bed.
* Kruip niet achter je computer als het bijna bedtijd is. Ook televisie kijken kun je beter laten.

Wel:
* Elke dag op hetzelfde tijdstip opstaan en naar bed gaan. Je biologische klok stelt zich daarop in, waardoor je vanzelf slaperig wordt als het tijd is om te slapen. Als je voor het slapengaan altijd hetzelfde ritueel uitvoert, bereidt je lichaam zich bast voor op de nacht.
* Ontspan! Lees een boek, luister naar rustige muziek, neem een warm bad of laat je masseren. Het kan helpen om je zorgen van je af te schrijven in een dagboekje. Ook een mogelijkheid: ontspan een voor een al je ledematen. Begin bij een voet. Denk je in dat die voet steeds zwaarder voelt en volledig relaxed is. Ga verder met de andere delen van je lichaam.
* Sta op als je twintig minuten wakker ligt. Anders associeer je je bed met wakker blijven.

WAAR LIG JIJ ‘S NACHTS WAKKER VAN?
Allany (20, student): “Als het warm is. Meestal blijf ik dan in bed liggen, op de dekens of zo. En ik zet het raam open. Soms vind ik het midden in de nacht ineens alsnog te heet. Dan ga ik douchen. Daarna kan ik meestal wel slapen.”
Marijn (21, studente): “Ik lig altijd wakker. Nou ja, vaak. Per nacht slaap ik vier uur. Ik heb het idee dat je in bed hoort te blijven als het donker is, dus blijf ik liggen tot de wekker gaat. Ik denk dat ik gewoon teveel energie heb.”
Marinka (24, studente): “Ik loop graag hard. Op dagen dat ik fanatiek heb getraind, lig ik nergens meer wakker van. Maar ik solliciteer ook op een politiefunctie, dus blijf ik daar in mijn hoofd mee bezig tot ik in slaap val.”
Daniel (25, stagiair uit Polen): “Van koffie, maar dat drink ik nu niet meer. Wij werken met een groep Polen in een kas in Friesland. Dit weekend zijn we met z’n allen in Amsterdam om alcohol te drinken, wiet te roken en te feesten. Afgelopen nacht heb ik twee uur geslapen.”
Carin (22, fotografe): “Van mijn buurvrouw. Ze is DJ en oefent graag na middernacht. Helaas is haar muziek niet het enige waar ik ’s nachts naar luister. Ik kan ook meegenieten aks ze seks heeft. Ik hoor tot in detail wat ze uitspookt. Achteraf lach ik erom, maar op het moment zelf baal ik ernorm! Ik overweeg een briefje door de bus te gooien. Of is dat gênant?”

Gepubliceerd in Yes 46, 2009

Om daar zeker van te zijn bel ik toch maar mijn dokter. “Heb je ook koorts?” vraagt die, nadat ik heb opgesomd waar ik last van heb. “Ja.” “Nou, dan heb je in ieder geval de griep. En ik denk dat het Mexicaanse variant is.” “Wat?! Hoe kunt u dat zien door de telefoon?” vraag ik.
“Ik zie het niet. Maar we onderzoeken niet meer welke soort griep iemand heeft. Je moet gewoon thuis blijven tot het over gaat…” zegt ze en ze verbreekt de verbinding.

Het griepnieuws van de afgelopen maanden is mij niet ontgaan: deze nieuwe griep is ernstig. Op 18 maart werd de ziekte ontdekt in Mexico-stad en binnen een maand lag de hele maatschappij stil. Scholen, bibliotheken, theaters en alle andere openbare gebouwen bleven dicht. Voetbalwedstrijden werden zonder publiek gespeeld. De Katholieke kerk schortte alle missen op en de Mexicanen mochten wel voedsel bestellen bij restaurants, maar het daar niet opeten.
Op 13 april maakte de griep haar eerste dodelijke slachtoffer: de 39-jarige Adela Maria Guterriez Cruz liep het virus op toen zij met een enquête van deur tot deur ging in de stad Oaxaca. De eerste besmette Nederlander was een drie-jarige peuter die met zijn ouders een familiefeest vierde in Mexico. Op Koninginnedag bevestigde de dokter dat het kind de nieuwe griep had. Half augustus bleken bijna 1500 Nederlanders besmet met het virus. Drie mannen overleefden de ziekte niet.

Ik trek mijn dekbed hoog op en probeer mezelf mentaal voor te bereiden op deze griep: “Ik ga me vreselijk beroerd voelen. De komende dagen zullen verschrikkelijk zijn…”
Mijn keel doet pijn. Ik hoest. Maar ik had verwacht dat ik me veel zieker zou voelen. Na twee dagen in bed verveel ik me stierlijk. Een week later voel ik me nog wat slapjes, maar cola drinken op een terrasje gaat alweer prima.
“Had jij écht de Mexicaanse griep?” informeert een jongen die blijkbaar gesprekken afluistert. Hij kijkt me aan alsof ik de Tsunami heb overleefd. “Hoe was het? Erg?”
Ik haal mijn schouders op. Als dit DE Mexicaanse griep was, dan reageert iedereen er wel heel erg overdreven op.

De symptomen:

• Koorts
• Hoesten
• Gebrek aan eetlust
• Spierpijn
• Keelpijn
• Hoofdpijn
• Lusteloosheid
• Snotteren

De Mexicaanse griep lijkt dus enorm op een doorsnee-griep. De kans dat je longontsteking oploopt is groter, omdat het virus dieper in de luchtwegen doordringt.

Bescherm jezelf!

Het griepvirus zit in druppeltjes snot, slijm en speeksel. Meestal wordt het overgedragen door hoesten, niezen en praten, maar je kunt de ziekte ook krijgen als je een voorwerp aanraakt waar een besmet persoon met ongewassen handen aan heeft gezeten. Als jij met je hand aan je  mond, neus of ogen zit, komt het virus in aanraking met je slijmvies. Dan ben jij ook besmet.
Je kunt dus het beste zo min mogelijk aan je gezicht friemelen en juist zo vaak mogelijk je handen wassen.
Het virus leeft korter in een droge, warme omgeving. Het helpt als je af en toe de ramen open gooit en je de woonruimtes goed schoon houdt.

Heb jij het virus al ontmoet?
Emma (21): “Ik kreeg de Mexicaanse griep begin juni. Ik voelde me echt halfdood en had 40 graden koorts. Ik kon niet eens zelf opstaan om te plassen. Ik moet er wel bij vertellen dat ik chronische bronchitis heb. Toen mijn vriend ook ziek werd, huppelde hij na een dagje in bed alweer vrolijk door ons huis.”

Sanne (27): “Eind mei ging ik met collega’s naar New York. Na thuiskomst kregen twee van hen keelpijn en koorts. Een van hen trok aan de bel en waarschuwde zijn dokter. Inderdaad: hij had de Mexicaanse griep.
Onze baas belde de GGD waarna we allemaal Tamiflu kregen uitgereikt. Het middel bleek houdbaar tot 2006, maar we hebben ‘t allemaal braaf geslikt. Het werkte. Niemand op ‘t werk werd ziek. Toch ervaren mijn collega’s nu nog de naweeën van hun ziekte. Niet lichamelijk - na een paar dagen rust stonden ze te springen om weer de deur uit te mogen. Ook omdat ze thuis dagelijks werden lastiggevallen door de media. Er dook zelfs een journalist  op bij het kinderdagverblijf waar het kind van één van de zieken naar toe ging, in de hoop op een interview. De media zaaien zo meer angst dan nodig is.”

Marjolein (26): “Ik heb de Mexicaanse griep nog niet gehad. Omdat ik op een middelbare school werk, mag ik officieel een griepprik halen. Dat vind ik niet nodig. Ik ben nooit ziek geweest van de normale griep en ik heb geen zin om me vooraf druk te maken om iets dat me zou kúnnen overkomen.
Op het Szigetfestival in Budapest en op Lowlands plaatsten de organisaties extra tissue-boxen. En een paar festivalgangers droegen mondkapjes. Ook daar heb ik me geen minuut zorgen gemaakt om de griep.”

Selma (23): “Sinds een maand hebben wij papieren handdoekjes op het toilet in plaats van doekjes van stof. De baas wil ook dat we niezen in de holte van onze elleboog. Zo kunnen we klanten nog veilig de hand schudden. Mijn zus werkt op een basisschool en veel ouders zijn panisch voor besmetting. Toch hangt er niet eens zeep in de wc’s omdat de kids daar volgens het schoolhoofd mee klieren.”

Tien vragen aan de griepexperts.
Roel Coutinho werkt als directeur infectieziektebestrijding bij het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. Ab Osterhuis schreef ‘Het grote griepboek’ en is hoofd virologie aan het Erasmus MC. Yes schotelde deze wijze mannen tien griepvragen voor.

Waar op de wereld kun je je het beste verstoppen als je het griepvirus wilt ontlopen?
Osterhaus: “Word kluizenaar. Hoe minder mensen je ontmoet, des te minder kans op griep. Bij eerdere uitbraken van ziektes bleven eilanden lang gespaard. Maar uiteindelijk arriveert ook daar een besmette postbode en dan worden de inwoners alsnog ziek.”
Coutinho: “Op het Noordelijk Halfrond is het nu winter, daar houdt het virus van. Een half jaar geleden had je juist aan de andere kant van de wereld,  in Argentinië, Chili en Nieuw Zeeland, een grote kans om besmet te raken.”

Waarom gaan er in Mexico meer mensen dood dan in Nederland?
Coutinho: “Waarschijnlijk bezochten de Mexicanen in het begin alleen een dokter als zij ernstig ziek werden. Dat gaf een vertekend beeld.”
Osterhaus: “Het ziekteverloop heeft ook met de beschikbare gezondheidszorg te maken. Als iemand in Nederland heel ziek is, leggen wij diegene op de Intensive Care en slepen we hem er door heen. In veel landen hebben niet alle mensen toegang tot zulke faciliteiten. De twee Nederlanders die overleden waren al ernstig ziek. Mogelijk spelen ook genen een rol bij het verloop van de griep In Australië overleden vooral Aboriginals aan de griep. We hebben nog niet de tijd gehad om daar onderzoek naar te doen.”

Moeten we massaal aan de mondkapjes?
Osterhaus: “Alleen mensen die in de zorg werken. Je moet ze consequent dragen om beschermd te zijn en dat is onmogelijk. Ik denk trouwens dat ze uitverkocht zijn.”
Coutinho: “Een natte handdoek werkt ook een beetje, maar om daar nou de hele dag mee om je hoofd te lopen. Sommige maatregelen zijn de moeite niet waard.”

Raken Moslims minder vaak besmet?
Coutinho: “Omdat ze geen varkensvlees eten? Nee. Het virus wordt niet op die manier overgedragen.”
Osterhaus: “Wellicht raken vrouwen die burka’s dragen minder vaak hun gezicht aan, waardoor de kans op besmetting verkleint. Ik heb nooit een burka van dichtbij bestudeerd, dus ik kan deze vraag niet met zekerheid beantwoorden.”

Hoe wordt een grieppatiënt het snelst weer beter?
Coutinho: “Lekker in bed en daarna weer overeind.”
Osterhaus: “Rust is het belangrijkst. Maar bel toch even je huisarts. Die kent jou het best en weet of je speciale zorg nodig hebt.”

Zijn we terecht zo bang voor deze griep?
Coutinho: “Afgelopen eeuw ontstond drie keer een grieppandemie. De Spaanse griep in 1918 kostte 20 tot 50 miljoen mensen het leven. De eerste griepgolf was mild, maar in de winter muteerde het virus waardoor het ziekteverloop veel heftiger werd. De twee andere pandemieën verliep mild en deze nieuwe griep lijkt ook mild. Maar je weet nooit zeker hoe het verder gaat…”
Osterhaus: “Ik vind niet dat we het gevaar overdrijven van deze griep. Ik vind dat we de gewone griep onderschatten. Er gaan meer mensen dood aan griep dan aan verkeersongelukken. Per jaar vallen er ongeveer 300.000 griepdoden.”

Zullen we een griepfeestje vieren?
Coutinho: “In Engeland zoenen jongeren met elkaar om alvast besmet te raken. Moeders sturen hun kroost naar grieppartijtjes. Nu de griep doormaken moet de kinderen resistent maken voor de ergere variant. Ik vind het niet slim. Je wordt sowieso behoorlijk ziek van het virus en stel dat jouw kind ernstig ziek wordt. Dan sla je jezelf voor je kop!”
Osterhaus: “Als meer mensen de griep krijgen, neemt de kans juist toe dat het virus muteert.”

Waarom koopt de overheid vaccins in, als maar een paar mensen een prik krijgen?
Osterhaus: “Nu het ziekteverloop mild is, levert de griep alleen gevaar op voor risicogroepen. Daartoe behoren onder andere kanker- en aidspatiënten en mensen met hart- en longaandoeningen of suikerziekte. Als weinig mensen worden ingeënt is de kans kleiner dat het virus resistent wordt tegen het vaccin. Het middel werkt alleen tegen deze griep. Het kan best dat de overheid straks dozen overhoudt. Dan helpen wij landen zoals Polen. Daar konden geen geld vrijmaken om het vaccin in te slaan. Zelfs niet om de risicogroepen te beschermen.”

Kun je achteraf achterhalen of je Mexicaanse griep had?
Coutinho: “Ja, dat is in een laboratorium te achterhalen, maar het kost zoveel tijd en geld dat we dat niet doen.”

Kan een grieppatiënt een varken ziek maken?
Coutinho: “Ja. En ook vogels. Alle menselijke griepvarianten bevatten ook onderdelen van vogelvirussen.”
Osterhaus: “Varkens hoesten ook. Maar ze worden niet zo ziek van de griep als mensen.”
Coutinho: “Wilde vogels vertonen nauwelijks ziekteverschijnselen. Kippen zijn wel gevoelig voor besmetting. Maar ik acht de kans klein dat jij niezend tegen een kip aan gaat zitten.”

“Ken je die mop van Sam en Saar?” vroeg hij tijdens het avondeten. “Sam ligt in bed en kan maar niet in slaap komen. Hij draait. Hij zucht. En Saar wordt er gek van. ‘Wat is er? Hebbie zwarigheid?’ ‘Ja,’ zegt Sam, ‘de overbuurman krijgt nog honderd gulden van me en ik zou bij god niet weten waar ik die vandaan moet halen.’ ‘Is dat alles? Wacht maar, dat regel ik wel even,’ zegt Saar. Ze stapt het bed uit, naar het raam, doet het open en roept: ‘Buurman! Buurman!’ Buurman komt zijn bed uit en roept terug: ‘Ja Saar, wat is er?’
‘Klopt het dat jij nog een meier van Sam krijgt?’
‘Jazeker. Hoezo?’
‘Schrijf dat maar op je buik, want hij heeft ‘m niet!’
Saar kruipt weer in bed en zegt tegen Sam: ‘Slapen jij! Nou ligt hij wakker.’”

De moraal van mijn vaders verhaal? Als ik stopte met piekeren kon ik uitgerust mijn examens maken. Maar ik stelde me voor dat ik Sam was. In zijn geval zou ik me zorgen maken dat de buurman me niet meer aardig vond, of dat Saar zou denken dat ik niet met geld om kon gaan…  Daarna beeldde ik me in hoe ik op mijn geschiedenisleraar af zou stappen: “Meneer. Ik heb mijn examen niet voorbereid!” Ik denk dat hij een grote één op mijn opdrachten zou krabbelen om daarna vrolijk bij zijn vrouw in bed te kruipen.

Ik ben niet de enige die slecht slaapt. Bij het schrijven van het verhaal over slapeloosheid voor Yes 46 ontdekte ik dat een op de vier Nederlanders regelmatig wakker ligt. Maar het slaapprobleem van Steffie is nog een graadje erger. Het lukt haar al vijf jaar niet om een nacht door te slapen, zelfs niet als ze slaappillen slikt. Samen met Wendy en Ellen vertelt ze volgende week hoe moe ze daarvan wordt.

Ons plan was om nog een week in de Ghanese hoofdstad Accra te relaxen en cadeautjes voor het thuisfront te kopen. Op dag twee hoorde ik dat Anne-Larissa, mijn beste vriendin, is verongelukt in Bolivia. An was mijn vriendin vanaf het moment dat ze in een door oma gebreide trui en met twee staartjes in haar blonde haren mijn kleuterklas binnenwandelde.
Drie jaar later stopte ze knuffelbeer Esther en een tandenborstel in haar roze rugzakje en liep ze het hele dorp door; ze had besloten dat ze bij mij kwam wonen. We gingen samen naar de hockeyclub en naar kinderkoor de Vechtegaaltjes. Op ‘t VWO belandden we opnieuw bij elkaar in de klas.
Ik stond naast haar bij haar eerste zoen. (Nou ja, ik lag gillend van de lach op de grond achter een dikke boom, zodat de desbetreffende knul me niet zag.) We sliepen samen in één bed en deelden kleren, roze oogschaduw, boeken, muziek en soms ook mannen. Dat leverde wel eens bonje op. Dagen negeerden we de ander. An vond mij een softie, omdat ik me zo kut voelde als wij mot hadden. Dat maakte me zo kwaad dat ik haar bij de biologieles een lel om haar oren gaf. Later, in Berlijn, gingen we elkaar te lijf met barkrukken om daarna huilend in elkaars armen te vallen en samen een vredescocktail achterover te slaan. Na de strawberry daiquiry maakten we geen ruzie meer. Zelfs niet nadat ik na een nacht in de kroeg alle wodka-redbulls er weer uit gooide bij An thuis. Ze was bang voor kotsende mensen, maar gluurde voorzichtig om het hoekje van de badkamerdeur: “Gaat ‘t San? Pas je wel op voor mijn handdoek?” We beseften ons allebei dat onze vriendschap te dierbaar was om kwijt te raken.

Maar de laatste maanden zat ik in Afrika en zij in Zuid-Amerika. Alleen. Bij gebrek aan beter deelden we onze gevoelens en plannen met elkaar per email. An schreef trots: “Ik sta klaar om de Huayna Potosí te beklimmen!” Dat deed ze. Ze was trots en gelukkig toen ze de top haalde. Maar doordat ze bij de afdaling naar beneden viel, kan ze dat nooit meer naar me typen.

De Ghanezen op het vliegveld probeerden van mijn verdriet te profiteren door me zakdoekjes tegen het huilen toe te stoppen. Vervolgens hielden ze hun hand op en eisten tien euro fooi. Arnold regelde ondertussen tickets voor het eerste vliegtuig naar huis. Een reis van twaalf uur, drie bevroren broodjes met kaas (die ik niet door mijn keel kreeg) en een documentaire over panda’s later, zijn we daar eindelijk. Thuis. Omringd door familie en met gekke kater Raaf op schoot. Arnolds achtergebleven tas arriveert vier uur later. Zeker nu is er geen plek waar ik liever zou zijn dan in ‘t veilige huis van mijn ouders. Maar ik weet niet hoe ik me hier thuis moet voelen zonder Anne-Larissa. Mijn getuige als Arnold en ik tóch willen trouwen. En bovenal: een heel groot stuk van mij. Lieve An, ik mis je nu al.

Tekst en beeld: Sanne Terlingen

“Ik wil dat je mijn verhaal opschrijft.” Osofo (48) houdt zich schuil voor de zon in een blauwgebloemde jaren zeventig-stoel onder het golfplaten afdak van zijn huis. Op het matje aan zijn voeten snurkt een neef.
Drie jaar geleden brachten medewerkers van het Millennium Villages Project duizend zakken cement en 35 pakketten dakbedekking naar Bonsaaso. Vergeleken met andere dorpjes in dit deel van Ghana, zoals Pakyi No. 1 of Manso Mim, ziet Bonsaaso eruit als een modeldorp. Hetzelfde geldt voor Osofo’s woonplaats, het twee kilometer verder gelegen Tontokrom.
De scheuren in de muren van Osofo’s woning zijn aangesmeerd. Rechts van de voordeur kraste hij zijn mobiele nummer in het cement. Achter de woning van buurman Simon staat sinds drie maanden een felgroen huisje. Het Project droeg 90 dollar bij waardoor hij een eigen wc kon bouwen. De sleutel hangt aan een spijker naast de voordeur zodat de buren niet stiekem op zijn nieuwe pot pissen. Osofo pakte het slimmer aan: hij groef een gat in een hoekje van zijn huis en timmerde daar twee klapdeurtjes voor.

In het jaar 2000 besloten alle lidstaten van de Verenigde Naties dat de ontwikkeling van de armste landen moest worden versneld. Ze omarmden acht ‘millenniumdoelen’ die ze voor 2015 willen bereiken. De beroemde Amerikaanse econoom Jeffrey Sachs bombardeerden ze tot speciaal adviseur in hun strijd tegen armoede, honger en ziektes. Sachs wil aantonen dat de doelstellingen haalbaar zijn als het westen maar genoeg geld geeft. Daarom verzon hij het Millennium Villages Project. Bij de uitvoering krijgt hij steun van UNDP, de ontwikkelingsorganisatie van de VN.
In tien landen op het armste continent van de wereld koos hij twaalf dorpen uit. Daar wil hij de millenniumdoelen binnen vijf jaar tijd verwezenlijken voor het luttele bedrag van 110 dollar per dorpeling per jaar.  Hulporganisaties en filantropen nemen daarvan 20 dollar voor hun rekening. De regering van het betrokken Afrikaanse land schenkt 30 dollar, over het algemeen betaald van westerse ontwikkelingshulp. De dorpelingen dragen zelf 10 dollar bij in de vorm van arbeid. Osofo en andere inwoners van Tontokrom houden meerdere keren per maand grote schoonmaak op het Projectterrein. Blijft er 50 dollar over voor de VN.

Meer maïs
Vlakbij de roze kerk in Bonsaaso drogen kilo’s pitten op een tafel, bestaande uit vier stokken en een dek van palmbladeren. Een kleine ronde vrouw in een jurk met blauwe bloemen zit ernaast op een houten krukje. “Mijn cacaobonen en mijn vrouw Mary,” stelt Kojo (40) voor. Als de boer in de richting van zijn oogst wijst, valt de grote scheur in zijn rode poloshirt op. De bonen ogen als abrikozenpitten, lichtbruin of auberginekleurig. Wie de tafel nadert ruikt de weeë walm van rottend fruit. Een geur die aan alle cacaoboeren van het dorpje kleeft.
Vorig jaar mei, toen een delegatie van twaalf uitverkoren journalisten hun dorpen aandeed, verbouwden Kojo en Osofo nog maïs. Vol trots showden de boeren van Bonsaaso hun oogst aan de reporters. “Twee keer zoveel als vorig jaar!” Allemaal dankzij de mest en hybride zaden die het Millennium Villages Project aan de boeren had verstrekt. „Maïs is mijn lievelingsgewas,” vertelt Osofo. “Maïs kun je al na drie maanden oogsten. Helaas wil het Project dat we dit jaar in cacao investeren.”

Kojo herinnert zich hoe Sachs, de Grote Leider van het Project, op 18 januari 2006 met een grote stoet fourwheeldrives zijn woonplaats Bonsaaso binnenreed. Alle inwoners verzamelden zich onder de hoge bomen. Die mannen vroegen ons of wij wilden meewerken aan een buitengewoon project. De armoede zou verdwijnen. We stemmen altijd door onze handen in de lucht te steken, maar dat was dit keer niet nodig. Natuurlijk willen we rijk worden!”
Inmiddels omvat het Millennium Villages Project in Ghana 30.000 mensen uit 42 gemeenschappen. In heel Afrika gaat het om 400.000 mensen. Het aantal millenniumdorpen wordt steeds verder uitgebreid.

Fourwheeldrive
Achter het nieuwe maïsmagazijn in de gemeenschap Dawusano staan drie plastic kuipstoeltjes. Klaargezet voor ontwikkelingscoördinator Stephen, gezondheidscoördinator Eric en water- en sanitaircoördinator Richard. Het is negen uur ’s ochtends als hun chauffeur de fourwheeldrive in het gras parkeert. De mannen uit het dorp nestelen zich op de bankjes onder de overhangende bomen. Laatkomers ploffen tussen de bladeren op de rode aarde of brengen een eigen stoel mee.
Direct na het inleidende praatje van het Projectteam zwaaien acht boeren met hun handen in de lucht. Ze worstelen allemaal met dezelfde vraag: waarom moeten zij vanaf nu voor de landbouwhulp van het Project betalen?
Een twintiger licht het probleem toe. Vóór het Project leverde zijn land vijf zakken maïs op. Met mest en verbeterde zaden oogst hij volgens de coördinatoren 80 procent meer. Negen zakken dus. Het Project wil dat de boeren een derde van de opbrengst afstaan als betaling voor mest en zaden. De twintiger houdt zes zakken over. Eén meer dan voor de hulp. Zijn onafhankelijkheid heeft hij opgegeven maar dat levert hem weinig op.
Coördinator Stephen vindt de reactie van de man misplaatst. “De maïs die de boeren aan het Project betalen, gaat naar de schoolkeuken. Alle leerlingen krijgen een gratis lunch.”

De volgende vraag gaat over latrines. Sanitaircoördinator Richard grijpt zijn kans. “Jullie moeten geen kuiltoiletten in de buurt van waterpompen graven. Kuilen graven om lege blikjes in te gooien is wel goed, maar wie een wc bouwt kan dat het beste binnenshuis doen.”
De kin van een toehoorder zakt op zijn borst. De oude man naast hem hangt achterover tegen een boom. Het laat het Projectteam koud. Ze leerden al in het eerste jaar dat ze een boodschap zo vaak mogelijk moeten herhalen.
Gemeenschapsbijeenkomsten zoals die in Dawusano, vormen het hart van het Project. “We proberen de dorpelingen bij te brengen dat ze ons vragen moeten stellen,” zegt coördinator Stephen. “Daar leren we van.”

Snel resultaat
Landbouw interesseert de jongeren uit het projectgebied geen zier. Ze verkiezen galamsay, illegaal goud delven in de modderpoelen rondom het dorp, boven het door het Project gepromote boerenbestaan. Ook Kojo’s achttienjarige zoon Benjamin ploetert meerdere dagen per week met schep en emmer in het slijk. Goudstof wisselt hij na zonsondergang om voor geld in het zijkamertje van een rijke cacaoboer. Bij thuiskomst neemt Kojo zijn zoon apart: “We moeten sparen,” zegt Kojo. Als het Project eindigt, wil Kojo met zijn gezin verhuizen naar de grote stad Kumasi.

In Tontokrom schotelt Osofo’s vrouw Anna haar man een kom eten voor. Gekookte yam in een saus van hete pepers. Met zijn rechterhand lepelt de boer de maaltijd naar binnen. Achter hem probeert Anna een nieuw muggennet op te hangen over het matrasje waarop de neef nog altijd luiert. “In ons vorige net zat een gat,” vertelt Osofo als hij zijn kom leeg heeft. “We kregen een nieuwe via het Project.”

Toen de klamboes in het eerste Projectjaar arriveerden, durfden de dorpelingen er eerst niet onder te slapen. Bang voor boze geesten. Gezondheidscoördinator Eric greep in. Hij trok langs alle gemeenschappen om uit te leggen dat slapen onder een net malaria voorkomt. Inmiddels lijden veel minder dorpelingen aan de ziekte.
Tegelijk met de muggennetten ontvingen de boeren zaden en mest voor hun maïs- of cacaoplantages. Bonsaaso kreeg in één jaar twee waterpompen, een nieuwe basisschool inclusief schoolbankjes met Project-logo, onderkomens voor extra docenten en een schoolkeuken waar kinderen gratis een lunch halen.

“In het eerste Projectjaar richtten we ons op interventies die wij Quick Wins noemen.” Projectmanager Samuel Afram zet de airco in zijn kantoor een standje hoger. Hij pakt een tweede afstandsbediening. Het geluid van de LCD-televisie in de hoek zet hij juist zachter met het oog op bezoek. “Quick Wins zijn relatief gemakkelijke ingrepen met snel resultaat. Zo zien de dorpelingen dat hun levensomstandigheden in razend tempo verbeteren dankzij ons.”
De manager heeft, net als de andere lokale medewerkers op het hoofdkantoor in de districtshoofdstad Manso-Nkwanta, een curriculum vitae waar de gemiddelde westerling stijl van achterover slaat. Hij studeerde in Ghana, Duitsland en Engeland.
“Het Millennium Villages Project is een vijffasen-Project,” vertelt de manager. “Het eerste jaar geven we de dorpelingen alles. Mest, medicijnen, waterpompen… Daarna trekken we ons stapsgewijs terug.”

De manager beukt op de toetsen van zijn laptop. Enkele seconden later rolt een vel met het tijdschema en de interventies voor de komende maanden uit zijn printer. “Het tweede jaar betalen we 75 procent van de kosten, het derde jaar 50 en na vijf Projectjaren verdwijnen we van het toneel. Experts in New York bewaken de planning. Zij willen alle millenniumdoelen tegen het einde van de Projectperiode exact op hetzelfde moment behalen. We bewijzen dat het Plan van Sachs werkt en dan zal het Westen inzien dat we armoede de wereld uit kunnen helpen. Bovendien plannen we het zó dat de schok voor de dorpelingen niet te groot is als wij het gebied verlaten.”
De helft van hun werkuren besteden de coördinatoren aan het verwerken van Projectinformatie.
Het dorpshoofd van Bonsaaso vindt het contact met de projectleiding te beperkt. “Hoe kunnen zij zich in een kantoor met airco inleven in de situatie van een boer die ploetert onder de brandende zon? Hoe kunnen wij onze visie aan de heren voorleggen als hooguit één keer per dag een minibusje richting Manso-Nkwanta rijdt, dat er drie uur over doet.”

Pillen

Officieel is het dorpshoofd nog steeds de baas in Bonsaaso. Als hij aanwezig is bij de gemeenschapsbijeenkomsten zit hij op de eerste rij. Maar hij brengt een steeds groter deel van zijn tijd door in de stad. En het Project legde de verantwoordelijkheid voor de ontwikkeling van het dorp bij een door de medewerkers gecoacht dorpscomité. Dorpscomités waren er al in de hele Ashanti-regio. Maar van het Project moesten er vrouwen in. Nu richten de inwoners van Bonsaaso zich enkel tot hun Chief als het om landkwesties of het uitvoeren van traditionele riten gaat.
Ook de hulpverlening in de dorpen verloopt volgens de voorschriften van Sachs. Het Project kent negen basisinterventies die ze in ieder dorp toepassen. En meer dan dertig ingrepen die daar mogelijkerwijs op volgen. Desalniettemin houden de Projectmedewerkers vol dat het initiatief bij de dorpelingen ligt. “Wij maken gemeenschapspecifieke actieplannen voor elk dorp”, benadrukt coördinator Stephen.
Dat houdt in dat Osofo’s dorp Tontokrom één waterpomp kreeg en Kojo’s Bonsaaso twee. Want in Kojo’s dorp bleek de behoefte aan water groter dan in Tontokrom.

Voorgeprogrammeerde interventies en speeches van coördinatoren geven boer Osofo juist het idee dat hij op eigen houtje niets bereikt. “Wie helpt mij als het Project ten einde is? Waar kan ik aankloppen als de Projectmannen vertrekken? Ik kan niet eens een ticket voor de bus naar de stad betalen.”
Ook Kojo en zijn Mary vrezen de toekomst. Al verbeterden levensomstandigheden in Bonsaaso de afgelopen jaren in rap tempo. Sinds de start van het Project werken er meer leraren op de scholen. Het aantal leerlingen steeg met 10 procent. Er is schoner drinkwater, meer voedsel beschikbaar en betere zorg. Het sterftecijfer in Bonsaaso daalde sterk. Twee jaar lang overleed geen enkele zwangere vrouw.
Maar wat als de hulpverleners straks verder trekken? “Zij brengen ons spullen en vertellen ons over wetenschap,” zegt Kojo.  Mary zucht. “Ik ben zo blij met de nieuwe kliniek in Tontokrom. Maar in ons dorp weet niemand hoe we het gebouw moeten onderhouden. Zonder steun van Het Project zitten we binnen enkele maanden zonder zorg.”

Zuster Lydia Annor werkt in de kliniek in Tontokrom. Ze graait in een grote bak pillen. Met de andere arm gebaart ze de nieuw binnengekomen patiënt dat hij op de bruine bank moet liggen. De oude man schopt zijn slipper uit en zakt neer op een nieuw laken. Sponsored by MVP schreeuwen zwarte letters op de roze doek.
De nieuwe ambulance zal de man naar het grote, opgeknapte ziekenhuis in Agroyesum brengen. Lydia helpt de man naar de ambulance. ”Hij woont niet in dit dorp,”‘ verklapt de zuster. “Maar Ze willen niet dat iemand sterft binnen het werkterrein van het Project.”

Verpleger Philip slaat de auto gade terwijl die wegscheurt. Zijn collega Patrick staat naast hem. De twintiger maakt deel uit van het Youth Employment Program. Werkloze jongeren worden opgeleid tot Community Health Extension Workers (CHEWs), basisverpleegkundigen op het platteland. “Het Project geeft lessen over ziektes als buluri ulcer en malaria. Als we daarbij aanwezig zijn, krijgen we betaald. Maar het grootste voordeel van werken in een millenniumdorp is dat ik straks, met extra cursussen op mijn cv, meer kans maak op een baan in de stad.”
“Over twee jaar krijgen de inwoners van dit gebied geen mest en geen medicijnen meer,” weet verpleger Philip. De ambulance stopt met rijden. Want wie financiert de benzine en de onderhoudskosten?  “Tegen die tijd vertrek ik naar Kumasi,” zegt Patrick. “Uiteindelijk blijven alleen de losers in Tontokrom.”
De Ghanese coördinatoren kunnen er ook niks aan doen dat het Project over twee jaar ophoudt. “Het geld komt uit New York,”  licht een van hen toe. “Uiteindelijk is het hun Project. We hopen dat de regering geld vrijmaakt om in deze regio te investeren en dat hulporganisaties hetzelfde doen. Anders is Bonsaaso over enkele jaren terug bij af.”

Muskietennet
Op de gemeenschapsbijeenkomst in Dawusano poogt gezondheidscoördinator Eric de kou uit de lucht te halen: “Het is waar dat jullie straks geen gratis medicijnen meer ontvangen. Maar via ons krijgen jullie korting op de nationale zorgverzekering. Als je ziek bent, betaalt de regering het geld van je behandeling terug.”
Een jonge knul in een oranje-blauw shirt steekt zijn hand in de lucht. “Ik ben nooit ziek. Waarom zou ik geld uitgeven aan een verzekering?” “En ik ben al verzekerd,” klaagt zijn bejaarde buurman. Geroezemoes stijgt op. “Dit wordt het beleid,” zegt Eric terwijl hij tot stilte maant.
De bijeenkomst is afgelopen. De dorpelingen klappen verwoed. Ze bidden. Moge God het beste voor hebben met dit millenniumdorp.
De coördinatoren haasten zich door het gras naar hun fourwheeldrive. In grote vaart scheuren ze terug naar het hoofdkantoor. Het is twaalf uur en coördinator Eric had beloofd voor tweeën een rapport naar New York te mailen.

De inwoners van Dawusano stapelen de plastic stoeltjes op. Daarna ploffen de mannen opnieuw onder de bomen. Het is te laat om de lange wandeling naar de cacaobomen en maïsplantages te maken. De enkele vrouw die aanwezig was, spoedt zich naar huis. Haar rest juist extra werk. Was die zij deze ochtend niet kon doen.
Als het duister invalt, schreeuwt Kojo in de roze kerk om ‘Onyeame’, God. Alle inwoners van Bonsaaso scharen zich om een lampje op batterijen, gekregen van de projectleiding. “Elke dag bid ik dat God me geld geeft”, bekent Kojo. Zijn vrouw Mary slaat op een tamboerijn. Ze zingt het hardst van alle dorpelingen. En in een compleet andere toonsoort. Na de mis is er niets meer te beleven in het dorp dus kruipen Mary en Kojo vroeg onder hun nieuwe muskietennet.
In Tontokrom legt Osofo zijn kapmes naast zich neer. Hij waant zich voorgoed afhankelijk van hulp. Hij dacht dat dit Project het tegenovergestelde zou bewerkstelligen. “Schrijf mijn verhaal,” herhaalt de boer. “Ik wil ook weg in 2011.”

Sachs ontwierp een lijst van basiseisen waaraan dorpen moesten voldoen, wilden zij voor zijn grote project in aanmerking komen.

-          Het dorp moet in Afrika liggen…

-          …in een land waar vrede heerst en de VN-medewerkers veilig kunnen werken.

-          De regering van het desbetreffende land moet zich bereid tonen bij te dragen aan het behalen van de millenniumdoelstellingen.

-          Het dorp moet representatief zijn voor een van Afrika’s voornaamste ecologische zones en landbouwsystemen.

-          In een millenniumdorp moeten ongeveer 5000 mensen leven…

-          …zij moeten geadministreerd zijn onder een verkozen of aangewezen leider.

-          Minstens twintig procent van de kinderen in het dorp heeft ondergewicht.

Voor Ghana had Jeffrey Sachs bedacht dat het eerste millenniumdorp zich in een bosrijk gebied moest bevinden. De inwoners moesten leven van de opbrengst van cacaobomen.  Met die boodschap benaderde de econoom Jonathan Kufuor. De toenmalige president wees vijf regio’s aan die aan Sachs’ criteria voldeden. Bonsaaso was daar één van. Het samenvoegen van zes gemeenschappen tot één clusterdorp leverde een inwonertal van 5000 op. Cacaoboer Kojo memoreert: “Iemand met verstand van voeding kwam naar het dorp en plaatste alle peuters en baby’s  op de weegschaal.” Inderdaad: voldoende kindertjes bleken ondervoed.

Dit was ook het geval in de andere dorpjes die de Ghanese president aanwees, maar die dorpen lagen in het Noorden van het land. Bonsaaso ligt in het Amansie-West district. De districtshoofdstad Manso-Nkwanta bevindt zich op slechts twee uur afstand van het vliegveld in Kumasi. Dat maakt het Sachs en andere hooggeplaatste figuren makkelijk het projectgebied te bezoeken. De lokale regering bood de projectleiding meteen een hoofdkantoor in de districthoofdstad aan, ter waarde van 65.000 Cedi (€ 35.000).
“Het komt erop neer dat de projectterreinen zo zijn geselecteerd dat Sachs’ Project de grootste kans van slagen heeft,” vertelt een Ghanese projectcoördinator.

Toen de keus op Bonsaaso viel, vertrok Sachs’ zelf met een grote colonne van fourwheeldrives naar het dorp om de inwoners te vragen of zij wilden meewerken aan een buitengewoon project dat een einde zou maken aan de armoede in het dorp.
“Alle dorpelingen waren enthousiast,” herinnert de Ghanese projectmanager zich. “Daarna beschreven wij de millenniumdoelen en ons basispakket van interventies. Sachs deelde aan alle inwoners van Bonsaaso mee welke rol hij hen had toebedeeld. Daarna reisde hij terug naar Amerika. Wij informeerden de omringende gemeenschappen over onze plannen. We regelden dat ook vrouwen in de dorpscomités werden opgenomen en daarna trainden we ze in het nemen van beslissingen. Vanaf toen was Bonsaaso een echt millenniumdorp.”

Wat Ghanese mannen mij vooral wijs willen maken is dat ik geen volledig leven leid omdat ik nooit een Ghanese pik in me heb gevoeld. Zoiets mag je als Ghanese man zeggen tegen en vrouw die met haar vriend is, zonder dat ze hem kinderen heeft gebaard. Onze achterburen vinden mij zo zondig dat wij als enige buurtbewoners niet voor hun grote geboortefeest werden uitgenodigd. Het is mijn schuld. Ik deug niet, want soms zien ze die arme Arnold het wasgoed ophangen. En als we boodschappen doen tilt hij de helft. Ik hoor al het gekochte voedsel in een ton op mijn hoofd het huis binnen te dragen…

Zelfs de Ghanese upperclass blijkt niet vrouwvriendelijk: Wellbeck, hoofd van de Ghanese voetballeague negeert mijn uitgestoken hand tijdens als Arnold en ik hem interviewen. Mijn vragen negeert hij ook. Maar een half uur later dwingt hij mij ineens een identiteitskaart te tonen. “Om aan te tonen dat ik geen spion ben.”

Gelukkig zijn wij Nederlanders en leerden wij van Johan Cruijff: elk nadeel heb zijn voordeel! In het luxe winkelcentrum in de hoofdstad koopt Arnold een heel kort zwart jurkje voor me. Als we de volgende dag het hoofdgebouw van de Ghanese voetbalbond binnenstappen snellen alle Ghanezen toe. Vijf minuten later zitten we in een jeep waarmee we naar het zwaarbewaakte militaire vliegveld rijden. De president van de bond stelt zich aan mij voor en samen verwelkomen we het nationale voetbalelftal. Linksback Samuel Inkoom is dusdanig onder de indruk dat hij bij ons in de auto stapt en mij zijn telefoonnummer toestopt.

Arnold ’s humeur is geweldig: op één dag spreekt hij alle mannen met hoge functies die hij nodig heeft voor zijn onderzoek. Als bedankje trakteert hij me op het beste eten dat ik in weken heb geproefd. En hij doet de afwas. Wat wil een vrouw nog meer?

P.S. Ben jij niet zo feministisch ingesteld en klaar voor een Huisje, Boompje, Beestje leven in het zonovergoten Ghana? Alhassan Karim speelt bij Ghanese topvoetbalclub Hearts of Oak en wil een Nederlandse vriendin. “Mag mijn foto in één van jullie vrouwenbladen?” Geïnteresseerden kunnen mailen naar info@accraheartsofoak.com

Nu ben ik in Afrika en doe ik onderzoek naar Nederlanders en Ghanezen die de levensomstandigheden hier willen verbeteren. Yao en Marlieke bouwen een kasteel in Kokobeng waar vrijwilligers dagelijks peuters opvangen als hun moeders groenten verkopen op de markt. In de achtertuin werken twee jongens aan een speeltuintje inclusief doolhof. Als toren twee af is mogen daar thuisloze kinderen wonen. Het eten voor alle kasteelgasten komt van het omringende land.De inwoners van Kokobeng helpen in hun vrije uurtjes mee met bouwen. In ruil organiseren de vrijwilligers een voetbaltoernooi waarbij het beste team echte voetbalshirtjes wint.

Ook Georgina Kwakye (bekend van o.a. GTST en MTV) en haar vader Kofi helpen Ghanezen. In Biemso, het geboortedorp van Kofi openden ze een enorm ziekenhuis inclusief röntgenapparatuur. Kofi nodigde alle inwoners van het dorp uit om te solliciteren naar een baan in de kliniek. Bij de feestelijke opening was zelfs de Chief aanwezig met een dienaar om zijn parasol vast te houden.

Maar hier stoppen mijn succesverhalen. Ik zie vooral veel vrijwilligsters die zich in de lokale
cultuur verdiepen door hun dagen te slijten in het bed van een rastaman.
In Bonsaaso en de plaatsjes daaromheen startten de Verenigde Naties drie jaar geleden een enorm project. In één dorp bouwden ze een nieuwe school, muggennetten voor alle inwoners, een kliniek en twee waterpompen. Alle schoolgaande kinderen krijgen gratis lunch, alle boeren gratis mest en alle zieke dorpelingen gratis medicijnen. Volgens de website (millenniumvillages.org) zijn de ontwikkelingen verbluffend, maar wie het dorp wil bezoeken om dat te zien moet daarvoor officiële toestemming krijgen uit New York. Maandenlang bestookte ik het Amerikaanse hoofdkantoor met emails. Zonder resultaat. Dus huurden Arnold en ik een auto met chauffeur om ons naar het afgelegen Projectterrein te rijden - drie uur over een onverharde weg door het regenwoud. We zagen een nieuw kinderdagverblijf. Drie nieuwe ziekenhuizen en vier scholen. Maar ook: overal bordjes dat deze welvaart te danken is aan de VN. En Ghanezen die gauw hun kom fufu verstopten en met een zielige blik voor ons kwamen staan. “Wij zijn zo arm. Honger. Geef geld om eten te kopen, obruni!” We stuurden onze auto met chauffeur terug naar de stad en besloten in Bonsaaso te blijven. De broekzakken van de boeren bleken voldoende muntjes te bevatten om akpeteshie - zelfgestookte gin - te kopen in de lokale kroeg. Het leven is goed zolang de VN alles gratis geven. En Het Project blijft nog twee jaar in dit dorp, dus die tijd willen de boeren met volle teugen genieten.
Op papier gaat het geweldig in Bonsaaso: meer kinderen volgens lessen op school en minder van hen gaan vroegtijdig dood. Maar als dit project stopt zitten die kinderen opgescheept met luie vaders. Die leerden hun geld te verzuipen in plaats van te sparen voor de middelbareschoolopleiding van hun kroost.
Helaas helpt niet alle hulp. Maar de Ghanezen in Yao’s kasteel leven nog lang en gelukkig.

Dat westerse medicijnen nóg geliefder zijn blijkt als een man met identiteitskaartje blauwe pilletjes komt verkopen in het busje dat naar mijn onderzoeksdorpje rijdt. Arnold en ik zijn de enige westerlingen in de wagen en dus wijst de dokter regelmatig naar ons terwijl hij in de lokale taal vertelt dat ‘die blanken altijd deze pillen slikken’. Hij blijkt anti-wormenpillen te verkopen voor 1 Cedi per tablet. Dat je een week na het eerste tablet een tweede tablet moet innemen, wil de pier in je darmen definitief het loodje leggen, dat vertelt de ‘dokter’ er niet bij.

Toch verwekken het kaartje om zijn nek van de meneer en de glimmende zilveren verpakking van de tabletjes zoveel vertrouwen bij onze medereizigers dat ze de pillenman allemaal een Cedi toestoppen. Arnold en ik kopen als enigen geen wormenkuur, maar dat wekt nauwelijks argwaan. Dat de meesten van deze Ghanezen vermoedelijk niet eens last hebben van een worm in hun darmstelsel doet er blijkbaar ook niet toe.

De Ghanezen mogen dan dol zijn op onze pillen, wij hebben minder vertrouwen in hun geneeswijzen. Zeker nadat onze overbuurvrouw geschept werd door een auto. Haar tanden lagen eruit. Dertien uur wachtte ze op een houten bankje in het staatsziekenhuis en daarna vertrok ze met een zak vol tabletten. Antibiotica terwijl ze geen ontsteking had. En een tweede soort waardoor ze drie dagen later opnieuw naar het ziekenhuis moest. Dit maal met en maagbloeding.

Maar vandaag is Arnold ziek. Zijn oor doet pijn en is dusdanig opgezwollen dat hij er niets meer mee hoort. Hij kan niet meer eten, want zijn ook kaak is dik. Wat is wijsheid? Een echte antropoloog hoort zich onder te dompelen in de lokale cultuur en de gewoontes die daarbij horen, dus even overweg ik hem op een houten ziekenhuisbankje neer te planten tot hij ook een houten bips heeft. Maar ik heb toegezegd om mee te gaan. En ik ben géén antropoloog, maar journalist met een deadline dus belanden we bij Palmer’s kliniek in een buitenwijk van Kumasi. Hét hospitaaltje voor blanken en rijke Ghanezen.

Bij het intakegesprek steekt de zuster meteen een ouderwetse thermometer onder Arnolds oksel. Dat hoort bij haar inschrijfritueel - het doet er niet toe of je denkt dat je malaria hebt of een gebroken teen. Twintig minuten later mag Arnold door naar doktor Obeng. Met zijn stethoscoop beluistert hij Arnolds hartslag. In orde. Dan pakt hij een reusachtige roze zaklamp en schijnt ermee in Arnolds oor. Hij bromt iets en krabbelt de namen van vier soorten pillen op een papiertje.

“Wat heb ik?” vraagt Arnold. Het blijkt een fikse oorontsteking. Dokter O wil dat hij dagelijks twee gele pillen neemt, een week lang. En ’s ochtends, ’s middags en ’s avonds twee blauwe. Allebei antibiotica. De andere pillen zorgen dat hij zich ‘lekkerder voelt’. De intake-zuster stopt ze in een plastic zakje en geeft met streepjes aan hoeveel Arnold er moet nemen - voor het geval er ook iets mis is met zijn hersenen. Of misschien omdat ze zelf de gebruiksaanwijzing houdt. Na drie dagen - en met de helft van de pillen nog in de zakjes - is Arnold weer de oude. We bezoeken een dorpsziekenhuisje voor mijn onderzoek. Héél interessant als je zelf gezond bent.

Ik trek een pruillip en plof in mijn afritsbroek naast mijn tolk Yao. We delen een literflesbier onder de mangoboom in Toamfom. En nog één. Yao mist Nederland ook. Niet het brood  - hij eet liever fufu (deegbal) met soep. Maar hij mist wel zijn flatje in Den Haag. Daar deelde hij één kamer met acht andere illegalen. Negen jaren lang poetste hij kantoorgebouwen, totdat de inlichtingendienst hem vorig jaar januari van zijn bed lichtte en in een cel stopte. Alles pakten ze af: zijn spaarcenten, kleding en zelfs fotoalbums. Elf maanden bracht hij door in het uitzetcentrum in Alphen en daarna werd hij op het vliegtuig naar Nigeria gezet. Naast hem zat een boom van een kerel met een schokapparaat zodat hij “zich geen gekke dingen in zijn hoofd zou halen”. Wat Yao in Nigeria moest wist hij niet. De Nederlandse regering wel: ze konden niet bewijzen dat Yao Ghanees was, en een illegaal Nigeriaans paspoort voor hem was zo geregeld, dus stuurden ze hem daarheen. Was Nederland van het probleem verlost.

Yao liftte van de Nigeriaanse hoofdstad helemaal naar het huis van zijn vader in Kuntanase, een stadje naast mijn onderzoeksdorp Toamfom. Hij heeft een vrouw en twee kinderen in Kumasi, waar ik woon. Maar hij ziet ze niet. Hij vertrok naar Europa om geld te verdienen voor de scholing van zijn kinderen. Hij faalde. En nu wil zijn gezin hem niet meer zien dus drinkt hij maar bier met mij. We mijmeren over Nederland en als het bier op is vertaalt Yao alles wat de inwoners van Toamfom aan mij kwijt willen. Over hun gebrek aan werk. Aan water. Aan eten. Elke dag dat Yao voor mij in werkt betaal ik hem 5 euro. Ik ben een gierige Hollander, maar voor een Ghanees is het veel. Een ambtenaar krijgt hier ongeveer €1,50 per dag.

Dronken Yao klimt in de mangoboom om vruchten voor ons allebei te plukken. De elektriciteit werkt vandaag niet dus het laatste biertje dat we delen is lauw.
Over twee maanden slaap ik weer thuis. In een bed zonder kakkerlakken of muggen en met mijn kater Raaf naast me op het kussen. Yao omhelst me. Dankzij mij heeft hij al 100 euro in zijn spaarvarken. Nog €4900,- te gaan en dan heeft hij genoeg geld om belangrijke personen op ambassades om te kopen. Dan kan hij een vliegticket naar Spanje betalen en daar in de laadbak van een vrachtwagen kruipen. Ooit woont hij weer in zijn flatje in Den Haag. En dan ben ik uitgenodigd om te komen logeren. “Dan slaap ik op de grond en mag jij op mijn nieuwe luchtbed,” biedt Yao me aan. “En als je Ghana toch mist, kunnen we zelfs samen fufu eten.”

In hoofdstad Accra is de straatverkoop in handen van de mannen. Hier lopen de expats en de vrijwilligers rond, dus zijn de venters nóg gewiekster. Ze verkopen kralenkettingen voor hogere prijzen dan een Nederlandse juwelier ooit zou durven. “Black and white is like a piano!” is hun vaste kreet om mij over te halen toch een sieraad bij hen aan te schaffen. Drie mannen tegelijk pakkenmijn arm. Wanneer nog twee mannetjes mijn andere hand vastgrijpen ben ik er klaar mee. Mijn verkoper niet: “Ik probeer alleen maar aardig te doen! Wat heb jij tegen zwarte mensen?”

Die truc werkt. We vertellen we de jongens beleefd dat we San en Arnold heten en uit Holland komen, en ze taaien af.  Voor welgeteld drie minuten. Als we ze opnieuw zien naderen springen we  in de taxi naar La Beach, Accra’s strand. Maar de jongens zijn gehaaid: ze gooien twee handgeweven boekenleggers door het raampje. “Cadeautje!” Onze chauffeur staat halsstarrig stil tot we de verkopers een presentje teruggeven - in de vorm van Cedi’s uiteraard. Terwijl de taxibestuurder ons de driedubbele prijs vraagt voor het ritje naar het strand bekijken wij onze nieuwe aanwinsten. “Sanne en Annoyed” staat op onze aanwinst. Ja, annoyed zijn we inderdaad. Maar desondanks ginnegappen tegen onze chauffeur: “Vijf Cedi? Naar Nigeria, gekke vent!” Hij schiet in de lach halveert meteen zijn prijs.

La Beach blijkt prachtig. Ligstoelen, wit zand, hoge golven…Maar na vijf minuten rukt een twintigjarige Ghanees me abrupt uit mijn spannende boek. “Koop een ketting!” Als ik Nee schud leidt hij gezichtverlies bij zijn kralenverkopende collega’, dus houdt hij hardnekkig vol.  ”Wil jij geen mooie vriendin?” vraagt hij Arnold. “Next time”, blijkt het juiste antwoord. Maar binnen een uur wandelt de verkoper nog vier maal langs, en boet ons ‘volgende keer’  aan geloofwaardigheid in…

Onze redding dient zich aan in de vorm van een vrouwtje met een blauw boodschappenmandje volgestouwd met potjes nagellak. Ze zeurt niet. Grijpt me niet vast. En jaagt alle andere verkopers weg, dus nodig ik haar uit op mijn strandstoel. Terwijl ze mijn tenen rood verft en er bloemetjes op tekent kan ik heerlijk relaxen. “Wat ben je nu prachtig!” complimenteert ze mij (of zichzelf?) na afloop. Als we nog eens naar het strand gaan laat ik mijn haren vlechten - dan zijn we zeker zes uur van alle kralenmannetjes verlost.

Gepubliceerd in Yes 32, 2009

Kyu Young Lee, van het Earth Institute moest mijn trip naar het projectterrein organiseren. Dat deed ze niet. In plaats daarvan stuurde ze me elke week een nieuw smoesje per mail. Voorzien van een zoet sausje van excuses en de beste wensen. Een greep uit de eerste reeks emails:
“I’d be happy to help connect you to the best people to support your article.”
“Let me check on people’s availability and get back to you shortly.”
“Because of the academic holiday, it’s been difficult tracking people down.”
“I’ll put in some inquiries and see our ground team’s schedules are like and get back to you soon. In the meantime, here are some background materials and press articles that should make a good start.”
“Sorry about the radio silence. I’ve been in contact with our teams and they are still determining the best date we can accommodate a trip.”

Onze mailconversatie eindigde drie weken voor ik terug naar Nederland zou vliegen: “My apologies,” mailde Kyu. “I am afraid we will not be able to accommodate a visit to the village at this time. Our team in Ruhiira is under extreme pressure to complete a number of project goals by the end of the year and there is no media liaison that could accompany you to make a trip ultimately worthwhile.”

Om die reden besloot ik zelf per bus, gedeelde taxi en tot slot drie uur achterop een scooter naar Ruhiira te reizen. Daar aangekomen bleken ontuitgenodigde journalisten niet welkom - dus werd ik in een VN-auto geduwd die me moest terugrijden naar de hoofdstad van het district, Mbarara.

Oegandese coordinator Melvin vond een blondje op zijn achterbank echter erg gezellig en dus mocht ik mee terwijl hij zijn werkzaamheden deed. We controleerden de nieuwe waterpunten - chauffeur Martin jaagde de dorpelingen weg - want Melvin sprak de lokale taal niet - en dan plaatste een van de twee een jerrycan onder het dunne straaltje water dat uit een pijp vloeide. Met zijn nokiatelefoon hield Melvin bij hoelang dit duurde waarna hij de resultaten op een kladblokje krabbelde. “Jullie zijn stom. Jullie halen de stenen voor de pomp niet weg,” siste hij de dorpelingen toe. Die verstonden niets van zijn woorden dus richtte Melvin zich tot mij: “Het is alsof de boeren hier niet geholpen wíllen worden!”

Op weg naar het volgende waterpunt reden we een geit dood. Martin vond het leuk om met 80 kilometer per uur over de bospaadjes te scheuren en wandelaars en beesten met luid getoeterd te waarschuwen dat ze gauw de berm in moesten springen. Deze geit - ter waarde van een jaarsalaris van de boeren in Ruhiira - was niet op tijd. De VN-mannen haalden hun schouders op. De dorpelingen kregen zoveel via Het Project dat een geit meer of minder weinig uitmaakte. We vervolgenden onze tour en troffen langs de kant van het pad nog drie platte beesten aan.

Bij waterpunt twee stond boer Moses al op de VN-jeep te wachten. Hij had een kip. Een hele grote kip. En stamhoofd Appollo moest die kip van hem kopen betoogde de man. Appollo kon zich daar wel in vinden - de hen was inderdaad enorm en hij had wat goed te maken met zijn tweede vrouw dus stopte hij Moses wat geld toe op voorwaarde dat de boer niets tegen vrouw één zou vertellen. Moses knikte gedwee.
Dat was het moment waarop coordinator Melvin mijn camera ontdekte: “Hé, zet Appollo eens met die kip op de foto!” Ik hief mijn camera op en meteen liet Moses zich schreeuwend op de grond vallen. “Nee! Nee! Nee!” Appollo en Melvin keken elkaar aan: “Stomme vent. Hoe kunnen we dit dorp nou helpen als de mensen zich als idioten gedragen als we met moderne apparaten aankomen? Hup, maak die foto!”

Dat was het moment waarop een andere frase uit Kyu’s mails door mijn hoofd spookte: “The entire project is based on community-led and driven programs. Everything that is done requires a level of acceptance and understanding by the villagers we work with.” Moses kwam zwaaiend met zijn panga (kapmes) op ons af en de VN-mannen stapten gauw in hun wagen en scheurden luid lachend naar Mbarara. Appollo kreeg een lift naar het dorpsplein - daar zou hij vrouw één ontmoeten en samen met haar drummen en liedjes zingen voor de dorpelingen over condooms en monogamie ter preventie van aids. Zijn grote kip voor vrouw twee vergat hij in alle hectiek in de achterbak van de fourwheeldrive.

Aangekomen bij het VN-kantoor deelden de hulpverleners me mee dat ik de komende maanden geen bezoek aan het dorp mocht brengen. Ik besloot dat ik een artikel wilde schrijven over dit gemeenschapsgeleide project.

Als je me voor vertrek had verteld dat mijn eerste stukje in Yes over poepen in Afrika zou gaan, dan had ik je voor gek verklaard. Mijn trip naar Ghana zou één groot, romantisch avontuur worden. Vijf maanden geleden viel ik als een blok voor Arnold. Dat hij van plan was een halfjaar naar Afrika te gaan, vormde geen probleem. Ik kon toch gewoon mee? In Nederland lagen we uren op zijn bed te kletsen over onze Afrikaplannen. Over dagen vol avonturen, waarna we ’s avonds bij zouden kletsen op de veranda van huize Valley View. Ik stelde me voor hoe ik daar zou zitten: gehuld in een zomerjurkje, zongebruind, met een cocktail in mijn hand en naast me een fruitschaal gevuld met mango’s uit onze eigen boom.

In werkelijkheid is het 37 graden. Mijn blonde haren plakken tegen mijn voorhoofd dankzij drie doucheloze dagen. Mijn voeten zijn inderdaad bruin. Niet van de zon, maar door modder en stof. Als Arnold en ik hier op bed liggen, doen we dat zo ver mogelijk bij elkaar vandaan. Anders drijven we badend in het zweet het bed uit. Achter ons huis staat inderdaad een mangoboom, maar zonder ladder blijkt het een onmogelijke opgave om de mango’s te plukken. Soms vallen rottende vruchten op de grond. Dan kruipen uit alle hoeken en gaten van de tuin mieren en kakkerlakken tevoorschijn om de restjes op te peuzelen. Ladingen muggen zoemen vrolijk om dit tafereeltje heen. De eerste avond droeg ik mijn sexy zomerjurkje, de volgende ochtend telde ik achttien muggenbulten op mijn rechterbeen. Sindsdien hul ik me in mijn lange afritsbroek, zodra de zon verdwijnt.

‘s Avonds gaat de liefde van mijn man door de maag. Elke ochtend haal ik verse groente op de markt. Tegen etenstijd ga ik in de weer met een hakmes en twee gaspitjes, terwijl Arnold met een Ghanees Star-biertje op de bank hangt. Na het eten is hij mijn held: met een kruimeldief zuigt hij de mierennesten op en gewapend met een spuitbus en een krant verwijdert hij de enorme kakkerlakken op de badkamervloer. Bij de buurman regelt hij flessen water. Ik giet er één over mijn hoofd en hij doet hetzelfde. We zetten de ventilator aan en kruipen samen in bed. Precies vijf minuten lang voelen we ons fris genoeg om elkaar te knuffelen, daarna rol ik naar mijn eigen kant. Mijn rechterhand blijft op Arnolds helft liggen. Hij legt de zijne eroverheen. Als onze relatie dit overleeft, ga ik met hem trouwen.

Met deze column doe ik mee aan de Yes-columnstrijd. Via onderstaande link kun je je stem uitbrengen: http://www.yes.nl/magazine/inyes/redactie/artikels.htm?artikel=%7b95D93432-FB65-4E4E-82EC-E5EFA397E37A%7d

Een week eerder was Nana boos op GTV “the station of the nation” omdat het de oefenwedstrijd tussen Ghana en Oeganda in Tamale had laten zien, 26 uur nadat MetroTv uitzond hoe de Stars de Oegandese Cranes met 2-1 versloegen. Het commentaar in de lokale taal was volgens Nana te afgrijselijk om aan te horen.

Wij zitten om 19 uur, de tijd dat de wedstrijd in Ghana begint, klaar in Alisa’s auditorium. Accra’s miljonairs laten grote schalen gekruide kebab aandragen en wij staren naar vier Ghanese commentatoren die over de Engelse league kletsen. De wedstrijd is inmiddels vijftien minuten aan de gang. Nog altijd kijken wij naar de zwammende presentatoren. Vijf minuten later verschijnt onderaan het scherm: ‘Wij wensen ons te verontschuldigen aan onze loyale kijkers - momenteel lukt het niet om verbinding temaken met de voetbalsatelliet in Mali.’ De volgende boodschap luidt:  ‘Sorry voor de slechte beeldkwaliteit en de herhaaldelijke uitval van de connectie.’
Na vijftig minuten zien we de eerste spelers (met wat haperingen)  over het veld rennen. En dan eindelijk een doelpunt: lang leve Kwadwo Asamoah!  En dat exact op een moment dat de satelliet meewerkt, dus wij en alle Ghanese miljonairs springen een gat in de lucht. Na de 2-0 van Amoah is het feest compleet en blijken de problemen met de Malinese satelliet opgelost. De verslaggever huldigen we echter niet - het Twi-commentaar op GTV mocht dan beroerd zijn: de verslaggever van Metro blijkt ook geen getalenteerde kletskous. Hij zegt 4 minuten helemaal niets en roept dan ‘Het team van Mali weet niet zo goed waar het mee bezig is.’
Niet om een andere Road-schrijver voor het hoofd te stoten, maar de Ghanese Bobo’s voor ons vulden hem aan: ‘Die ene Malinees. Diarree ofzo.’ Bobo2: ‘Je bedoelt Diarra.’ ‘Ja,’ antwoordt nummer een. ‘Die speelt écht belabberd.’

Ghana wint 0-2. En wij zagen weinig van de wedstrijd - al kregen we na afloop wel een enorme drankrekening onder onze neus geschoven door Alisa’s barman. De helft hadden we niet gedronken. Gelukkig heeft dit verhaal een mooi einde:  In Accra’s nieuwste warenhuis schaften we een kort jurkje aan (voor mij, niet voor collega Arnold) waarmee we de volgende ochtend het kantoor van GFA’s Isaac (die vrouwenverslinder van de windjes) binnenstapten. Hij verschafte ons accreditatie en reed zó het beveiligde terrein op waar het vliegtuig van de Black Stars net landde. De meeste spelers namen enthousiast onze felicitaties in ontvangst (en in een speciaal huisje die van de president van de GFA), daarna lieten ze zich braaf interview door de aangestormde verslaggevers. Behalve Essien, die deed of hij aan de telefoon was en sprong meteen bij een Arabier met hoofddoek in een enorme wagen. Coach Milo glimlachte schaapachtig en werd door iedereen genegeerd. Zoals presentator Nana verklaart: ‘Uiteindelijk is de enige geslaagde Milo dat Ghanese  chocoladrankje.’
Nieuwbakken speler Samuel Inkoom had geen Arabische chauffeur of grote fourwheeldrive en reed dus met ons mee naar huis. We misten de Kebab, maar voetballers kijken op de militaire basis bleek veel spannender dan op een groot scherm Alisa’s vijfsterrenbioscoop.

Gelukkig voor de Ghanezen die afwisseling willen zijn er ook nog grillkraampjes langs de weg. Maar de verkopers houden er een vreemd soort logica op na: Wil je warme banaan? Dan krijg je geen wisselgeld terug maar pinda’s erbij. Wie een gegrilde maïskolf koopt krijgt stukjes kokos.

Rijstkraampjes bestaan ook - maar wie enkel rijst bestelt krijgt toch een halve kip of hele vis mee in de reisverpakking. Ik heb speciaal mijn Twi geoefend en roep nu hard: “dabie Nsuonam!” (Nee, vis! Mijn grammatica is nog niet optimaal…) Daarna schreeuw ik dabie Nkokonam! (Geen kip!)

Ze vinden me maar een rare blanke. “Obruni… Wat ga je dan met al die rijst en groenten doen?”

Thuis pak ik mijn bakje uit. Plastic lepeltje, servetje, en zelfs een elastiekje om mijn doosje voedsel. Ladingen kool, worteltjes, boontjes door mijn portie rijst. En eroverheen? Een flinke scheut shito - ik kan de Ghanese dames best wijsmaken da ik geen vissenkop op mijn rijst wil. Maar vissaus, dat is toch iets compleet anders?

Een week later ging ik terug naar de betreffende Chopbar en vertelde ik de vrouwen nadrukkelijk: “dabie Nsuonam! En dabie Shito!” “Oooooohhhh… ook geen vissaus!” Nu begrepen de vrouwen het. Dus openden ze een blikje makreel en roerden dat door mijn eten heen.

Je beleeft wat als je allergisch bent voor vis en toch bij de locals in de “chopbarretjes” je maag poogt te vullen/ Maar ook bij de duurdere restaurants blijkt vis- en kiploos eten een hele opgave.

Arnold bestelde kip tikka masala met rijst en ik wilde beef stroganoff met frietjes. We lazen onze krantjes terwijl de airco loeide en het personeel ons eten bereidde - we aten in Aseda House, bij het restaurant van één van Ghana’s rijkste zakenmannen. En daar kwam ons eten: ik kreeg koe met rijst en Arnold Indiaas eten met frietjes. Voorzichtig vertelden we de obers dat Arnold liever rijst bij zijn Indiase hap wilde en dat ik me op mijn aardappeltjes had verheugd… De ober keek ons kwaad aan, nam de borden mee naar de keuken en verwisselde vervolgens gauw de ingrediënten waardoor mijn frietjes in de kipsaus lagen en ik twee minuten later kotsend boven de luxe wc van Aseda House hing. (Voor de lezers die hiervan nog niet op de hoogte waren - ik ben allergisch voor kip en vis, wat dus de reden is dat ik die beesten niet naar binnen werk…)

Op voetbalgebied tref ik het gelukkig beter: een wedstrijd bekijken is hier levensgevaarlijk: fans gooien flessen en zakken water het veld op als hun team niet zo goed speelt als zij wel zouden willen. De CEO (Club Executive Officer) van Eleven Wise is een indrukwekkende man - maar zijn team verloor en dus renden supporters na de wedstrijd de kleedkamers in om de Libanees een paar harde meppen te verkopen. Het uitspelende team had overigens geen eigen kleedkamer want Eleven Wise had de sleutel daarvan ingepikt zodat de voetballers van Kotoko zich in het hok van de Ghanese voetbalbond moesten omkleden. Die voetbalbond is officieel onpartijdig, maar na een wedstrijd geldt dat volgens de supporters niet voor de scheidsrechter - die wordt dus onder begeleiding van tientallen agenten het veld af geleid,

Maar ja, ik ben een vrouw en vrouwen zijn dom. Maar blanken zijn machtig. En dus heb ik als blanke vrouw met grote camera om mijn nek het grote voorrecht dat ik voetbalvelden op mag om tijdens wedstrijden foto’s te maken terwijl niemand anders zich in de buurt van de pitch mag begeven. Voetballers van Ghana’s grootste teams Kotoko en Hearts stoppen me hun telefoonnummers toe in de hoop dat ik ze na de wedstrijd bel. Hearts-fans blijken minder vrolijk: ”Jou ga ik straks stenigen” schreeuwt hij als hij mijn fototoestel ziet. We maken ons maar voor het fluitsignaal dat het einde van de match aangeeft  uit de voeten.

Daarbij misten we helaas een hoogtepunt, want in de krant van Hearts of Oak stond vandaag dat de coach van Hearts‘ tegenstander Ashgold boos werd en daarom zijn woede koelde door een leeg waterflesje dat aan de zijlijn lag weg te schoppen. Helaas verloor de beste man daarbij zijn schoen. Die schoen belandde op het speelveld en zodoende moest de wedstrijd worden stilgelegd.

Langzaam krijgen Arnold en ik door dat sommige zaken hier op z’n Ghanees geregeld moeten worden. Daarom vertrekken we morgen al naar de hoofdstad. Op 6 juni vindt namelijk Ghana’s allergrootste wedstrijd plaats in Accra’s Ohene Djan Stadion: koploper Hearts of Oak speelt tegen Kumasi’s Asante Kotoko. We trekken er een week voor uit om het hoofdkantoor van de Ghanese voetbalbond te belagen in de hoop dat we die zaterdag opnieuw met de grote camera het veld op mogen om getuige te zijn van deze spectaculaire derby.

Het is King, onze “guard”. De jonge Ghanees houdt niet alleen de wacht. Zo nu en dan maait hij ook het gras. Afgelopen weken regende het en de grassprieten schoten de lucht in. King deed er niets aan. Elke ochtend om zeven uur haastte hij zich de poort uit om in de openluchtgarage voor ons huis aan bussen en oude taxi’s te sleutelen - zijn andere baan. Op een doorsnee dag trekt hij zich rond zessen terug aan deze kant van de poort. Hij brengt de avond door voor zijn tv.
Vandaag gaat de poort al om drie uur open. King glipt naar binnen, gevolgd door drie garagevriendjes. Tussen zich in dragen ze een nieuwe grasmaaier. De oorzaak van de lange grassprieten bleek een kapotte grasmaaier, waarvan King niet wist hoe hij het aan ons moest vertellen. Vrooooooeeeeemmm. De klereherrie die deze nieuwe maaier maakt leidt ertoe dat ale buren weten dat onze guard zich op het kortwieken van het gazon stort. Zijn drie collega’s loeren om een hoekje toe hoe de jongen de maaier ijverig over het gras beweegt. Naar voren. Naar achteren. Over hetzelfde stuk naar voren. Opnieuw naar achteren. Achteruit?? Dan werken de messen die het gras afsnijden helemaal niet… Maar no way dat een Ghanese vent wiens werk dit is dat zal aan nemen van een klein blond meisje. Bovendien houdt Kings kennis van het Engels op bij “Yes, no and goodmorning”. Met als gevolg dat de machine na een half uur maaien gevaarlijk begint te roken.
De garagemannen besluiten King te helpen door zo nu en dan wat hopjes grassprieten aan de kant te vegen. King blijft de machine driftig naar voren duwen en weer naar achteren trekken over het gazon. De zijkant van de heg doet hij ook meteen. En de onderkant van de palmboom. Stank walmt op als drie plastic zakjes tussen de messen van de maaier belanden.
King is bijna klaar. Zijn broek is zover afgezakt dat zijn billen enkel nog bedekt worden door een oude geruite boxershort. Hij geeft de maaier een harde duw de heg in. Boem. Daar ligt het laatste overgebleven vogelbeeldje omver.
Gezamenlijk pakken de mannen de rokende maaier op en dragen hem de poort uit. King veegt z’n bezwete hoofd af en ploft voor zijn televisie. De drie vogels liggen keurig naast elkaar op de veranda.

Arnold en ik hebben er inmiddels drie: Obama, de horzel en het onderkruipsel. Geen sterreporters, want die kletsen de hele dag eigen programma’s vol waardoor ze te druk zijn om ons te helpen.
Het begon allemaal met het onderkruipsel. Arnold leerde hem kennen tijdens zijn eerste bezoek aan Ghana, toen hij nog bij een van de bekendere zenders kletste. Tegenwoordig is hij gedegradeerd en zendt een klein radiostation hem nu en dan naar de heropening van een golfterrein en seminar over viskwekerij. En dus wil het onderkruipsel nu een extra zakcentje verdienen. Als hij drie uur te laat aankomt wrijft hij over zijn buik en kreunt hij: “Honger!” Ondanks dat het drie uur ’s middags is zegt hij de hele dag niks gegeten te hebben. De banaan en pinda’s die wij hem aanbieden wijst hij af. Het pakje crackers eveneens. Vervolgens gaat hij op een stoeltje naast Arnold zitten mokken omdat hij toch echt verwacht had dat zijn blanke baas hem op een bak fufu met soep zou trakteren. “Welke interviews heb je georganiseerd vandaag?” vraagt Arnold hem. Het onderkruipsel houdt zijn telefoon op en zegt: “Geen beltegoed. Ik kon dus niks regelen. Eerst heb ik nieuw tegoed nodig.” Hij blijkt voor die dag geen gesprekspartners meer te kunnen regelen. “Mag ik dan nu mijn loon voor vandaag? En geld voor een taxi naar huis?”
De maat was vol toen het onderkruipsel wel een interview wist te organiseren, maar vervolgens zijn collega’s meenam en Arnold onderbrak om de clubbaas vragen te stellen als: “Vertel eens… U bent zo goed… Wat is uw geheim?” Zijn collega maakte op een kladblokje aantekeningen om door te bellen aar het radiostation. Toen Arnold hem vertelde dat hij daar “niet zo blij” mee was, nam hij twee weken lang zijn telefoon niet meer op maar stuurde hij wel herhaaldelijk tekstberichtjes: “My brother, I am so sorry. You are my friend and brother forever…”

De horzel heet Isaac en vanaf onze eerste ontmoeting in mijn onderzoeksdorpje Toamfom wilde ik hem meteen platmeppen. Hij zwermde om me heen en bestookte me met vragen: “Wat doe je hier? Ben je stiekem van een NGO? Wat kom je de dorpelingen brengen? Ik wil je telefoonnummer!”
Een week later liep ik hem samen met Arnold tegen het lijf bij een voetbalwedstrijd. Hij keek ons neerbuigend aan toen bleek dat wij niet alle spelers op het veld bij naam en rugnummer kenden. “Die heet Coffie. C-O-F-F-I-E. Schrijf op! En waarom heb je me niet gebeld?”
Isaac weet wat nieuws is in Ghana. Niet de voetbalwedstrijd van Kessben Fc tegen Asante Kotoko maar de twee blanken op de journalistentribune. Zodra hij verbonden is met zijn radiostation duwt hij de telefoon onder onze neus: “I am now standing next to Arnold and Sanne from the Netherlands… Guys, how do you see the match?” Vervolgens kletst hij alle 90 speelminuten door, rugnummers en namen afwisselend met zijn lievelingskreet “My oh my!”

Obama is de intelligentste van de drie radio-journalisten. Hij is “into politics” en de sterverslaggever van Jem FM in Kuntanase, waar ook Isaac werkt. Dat is niet de enige reden dat hij zichzelf naar de Amerikaanse president heeft vernoemd: hij lijkt als twee druppels water op de democraat.
Vijf minuten na onze kennismaking heeft hij me al verteld wat hij van de situatie in Palestina, de berechting van de Somalische piraat in Amerika en de aanslag op Tsvangirai vindt. Hij wil net verder gaan met een betoog over de situatie in Thailand als Isaac weer opduikt. Kenmerkend voor een horzel - die beesten zijn niet weg te krijgen. Tot overmaat van ramp blijkt deze horzel de kleinzoon van Toamfomse Chief Nana te zijn waar ik de hele week onderzoek doe. Hij zoemt elke dag om mijn hoofd.

Elke dag wen ik iets meer aan de horzel. Hij weet nu wie ik ben en de eindeloze stroom vragen droogt op. In plaats daarvan brengt hij stoelen, zodat de personen die ik wil interviewen ook kunnen zitten. En als mijn interview-kandidaten te ziek zijn om de ene voet voor de andere te zetten dan escorteert hij me naar hun huis. Om één uur vliegt de horzel er als een razende vandoor - zijn uurtje op de radiozender begint om half twee. Om vier uur is hij terug in Toamfom en checkt hij of ik er gedurende zijn afwezigheid geen potje van heb gemaakt. Hij vindt het interessant en dus hoeft hij geen Cedi’s, beltegoed of lunch.

Het duurde enkele weken voor het kwartje bij mij wilde vallen: een goede journalist is als een horzel. Hij blijft om een onderwerp heen zoemen tot hij zich erin vast kan bijten. Binnen een dag heeft Isaac de telefoonnummers van verschillende scheidsrechters, clubbazen en coaches gescoord. Afgelopen weekend had Arnold meer interviews dan de afgelopen twee weken. Voortaan noem ik de horzel geen horzel meer, maar journalist.

De grijze wagen kleurt rood van het stof als we van projectkliniek naar projectschool naar projectplantage cruisen. Voorin geeft Faustina (22) haar baby de borst. Naast ons op de achterbank zit de 40-jarige Sara met twee van haar tien dochters. Het jongste meisje heeft gouden knopjes in haar oren en kijkt met argwanende blik naar Arnolds stoppelbaardje. “Wat is de grootste vooruitgang sinds de Verenigde Naties geld in jullie dorp pompen?” vraagt Francis de dames. “Het ziekenhuis!” roept Sara meteen. We dopen de stoel naast de chauffeur om tot bijrijdersbiechtstoel. Francis ondervraagt alle passagiers die stukjes meeliften.
Ondanks herhaaldelijke instructies mijn vragen letterlijk te vertalen en de antwoorden van de dorpelingen aan mij door te geven, denkt Francis dat hij net zo bekwaam is in interviewen als in autorijden. Als ik onze volgende bijrijder pols wat hij ervan vindt dat hij nu cacao moet verbouwen in plaats van maïs duurt het tien minuten tot ik een antwoord krijg:
“Deze man is getrouwd en heeft zes kinderen.”
“Maar Francis, wat vindt hij nou van de cacao?”
“Dat was een vraag waar hij geen goed antwoord op kon geven. Die vraag was ‘very difficult’ voor hem…”

We lunchen - Arnold tussen de schoolkinderen omdat de schoolkok erop staat dat de blanke bezoekers de vis proeven. Ik koop kenkey (maisdeeg) bij een inwoonster van het dorp en Francis koopt 3 porties kenkey, 2 vissen, shito (vissaus) en pepersaus. Van mijn geld. Na afloop zakt hij onderuit in zijn plastic stoeltje: “Zo, dat was mijn lievelingseten!” Met zijn servetje poetst hij zijn nette schoenen op. “Hoe laat mag ik weg?”
Nu onze chauffeur zijn lunch binnenheeft heeft hij genoeg van het kleine dorpje Bonsaaso. Het is er heet en er is niets spannends te beleven. Wij sturen de chauffeur naar huis.
Saai? Nu begint ons avontuur pas echt! Ik heb geslapen in Artis en in de Efteling. Vannacht slaap ik in het millenniumdorp. Zonder water, wc, elektriciteit of telefoon. Maar met mijn pen en kladblok in de aanslag….

Gepubliceerd in de rubriek ‘Ongebaande Paden’ in De Pers op 31 maart 2009

Eenmaal in Toamfom blijkt Nana vergeten dat vandaag de begrafenis plaatsvindt van een oude dorpeling.  We schudden alle rouwende familieleden de hand, nemen plaats op een krukje en vervolgens komen alle aanwezigen ons de hand schudden. Na anderhalf uur op de kruk heeft Nana zijn neus lang genoeg laten zien en stappen we opnieuw in de Mercedes om de laatste twintig meter naar zijn huis af te leggen. Mijn nieuwe tolk Yao zit al klaar onder de mangoboom.

Nana’s huishoudster Mary pakt gauw twee extra stoeltjes. En nog twee. En nog twee. En als de stoeltjes op zijn haalt ze houten blokken, net zo lang tot er plaats is voor zeker vijftig dorpelingen. Daar zitten we dan: Nana, Yao en ik. Na een half uur verschijnt een taxi met in de achterbak een witte grafkist. Sommige dorpelingen sjokken huilend achter de wagen aan richting begraafplaats. Anderen haken af bij Nana’s huis en ploffen neer op de neergezette stoeltjes. Als een halfuur later een oude vrouw met een bos hout arriveert begint de show.
De vrouw zwaait met haar armen, wijst naar het hout en jammert. Vijf maal herhaalt ze dit ritueel. Yao vertaalt: In Toamfom is geen werk. Dorpelingen moeten brandhout verzamelen, in stukjes hakken en verkopen voordat ze geld hebben om iets te eten. Meestal eten ze maar één keer op een dag.

Een voor een nemen de dorpelingen plaats op een stoel tegenover mij en vertellen hun verhaal. Het 13-jarige weesje Ruth verzamelt overdag champignons en kookt daar ’s avonds soep van als een dorpeling zo attent is om wat kooltjes uit te lenen.  Een huis heeft ze niet dus slaapt ze buiten. Faustine laat haar verbrande, kromgetrokken been zien. Sara (18) is twee maanden zwanger en de vader is met de noorderzon vertrokken. Ama’s (55) twee kinderen zijn verdwenen. Ze kregen een psychose (mental problems) toen ze twee jaar geleden in Accra waren en Ama gaf bij haar zoons eerste psychose zo veel geld uit aan zijn behandeling dat ze nu geen geld heeft om naar Accra te gaan en haar kinderen op te sporen. Comfort (22) heeft ook twee kinderen, haar oudste zoon is acht. Vier jaar geleden overleden allebei haar ouders en moest zij een openhartoperatie ondergaan. Zwaar werk kan ze niet meer. Haar kinderen helpen haar met voedsel verzamelen in plaats van dat ze naar school gaan.

Christophers probleem is juist dat zijn vader nog leeft. De oude man is ziek, werkt niet, maar eet een hele hoop. Christopher hoopte dokter te worden, maar stopte noodgedwongen met zijn opleiding om voor zijn zeven broers en zusjes te zorgen. “Some are clever, like me. But in the end, we all die in Toamfom, having done nothing.” Na Christophers verhaal volgden de problemen van werkloze Mary met baby, Ernest en zijn zieke moeder en de slechtziende Evans (12). Van Gideon (13) die geen geld heft voor de middelbare school en van Gyam wiens man afgelopen week stierf en die nu zorg draagt voor vier kinderen terwijl ze geen baan heeft…
Vier uur na het eerste verhaal ploft een jonge man op de stoel tegenover me. “Nee,” besluit Nana “Het is genoeg voor vandaag!” Hij kookt boos naar de jongeman. “Hij heeft geen probleem. Hij is gewoon dronken. Alle jonge mannen in Toamfom drinken, behalve als ik er ben. Hoe moeten ze anders hun dagen vullen?”

Nana zet me in zijn Mercedes en rijdt me terug naar Kumasi. Onderweg ziet hij er streng op toe dat ik opnieuw twee kokosnoten opeet. En een mango inclusief schil. “Now you have seen how much my people are suffering” zegt Nana als ik uit zijn auto stap. “Wanneer kom je weer?”

De oplossing dient zich op vrijdagavond vanzelf aan in de vorm van Rose.* Via via vernam ze dat ik iemand zoek die met mij wil samenwerken in haar moederdorp Toamfom en dus komt ze zichzelf aanbieden. Rose heeft mijn leeftijd en spreekt goed Engels. Van maandag tot zaterdag werkt ze bij een groot telefoonbedrijf maar dat vormt geen probleem. Zegt ze.

Maandagochtend gaat mijn telefoon. Rose. Kan ik haar op werk haar ophalen in plaats van meteen naar Toamfom afreizen? Dat lijkt mij een goed plan, vooral omdat ik haar dan onderweg naar het dorp instructies kan geven voor de interviews die ik wil doen. Eenmaal op haar werkplek blijkt dat Rose me om een heel andere reden naar de buitenwijk liet afreizen. Pas vijf minuten voor mijn komst heeft ze baas Boni meegedeeld dat ze vandaag vrij neemt. En woensdag. En vrijdag. Baas Boni is het daar niet mee eens, vooral niet omdat zijn werkneemster de week ervoor ook al drie dagen vrijaf nam. Rose vertelt me haar plan: ik moet doen of ik bij een NGO werk en zij doet of het haar droom is om zuster te worden. Ik werk bij een enorme organisatie en als de baas haar niet laat gaan ontneemt hij haar kansen voor de toekomst. En niet alleen háár, heel Ghana zal eronder leiden als Rose mij niet kan helpen met mijn belangrijke onderzoek!

Wat schuchter zit ik erbij terwijl Rose haar baas overtuigt van het belang van onze zaak. Het is duidelijk dat Boni het niet over zijn hart kan verkrijgen om het meisje niet te laten gaan. Maar ja, hij is de baas… en een baas moet zijn gezag laten gelden! Hij zet mij op een klapstoeltje en pakt een grote stapel papier. Als hij een kwartier later eindelijk een schaar heeft gevonden gaat hij achter zijn bureau zitten en begint hij de velletjes in nette stukjes te knippen. Rose zit met vier andere meisjes achter één computer. Een half uur en nul klanten later staat Boni eindelijk op. Hij neemt me apart in een soort bezemkast en deelt mee: “Dit is een heel groot probleem. Rose werkt hier en ik weet niet hoe ik het een dag zonder haar mag stellen. Toch begrijp ik dat dit ontzettend belangrijk is. Take her!” Met Rose wandel ik het kantoorgebouw uit.

Ondanks zo concreet mogelijke instructies, blijkt mijn tolk echter nog minder kaas te hebben gegeten van antropologisch onderzoek dan ik. Bij mijn tweede vraag aan mijn interviewkandidaat (de eerste was haar naam) vraagt ze: “Are you finished?” Om dat vervolgens te herhalen na iedere andere zin die ze vertaalt. Meerdere dorpelingen stuurt ze weg: “She is not my sister, we take another one” en als ik bij de derde interviewkandidaat opnieuw vraag waar het dorp de meeste behoefte aan heeft, slaakt ze een diepe zucht. “The other one answered that question already. Didn’t you understand?”

Ze haalt koude flesjes water, schotelt me fijngehakte kokosnoten voor en informeert om de vijf minuten of ik me oké voel. Het eerste uur belt ze vijf keer naar collega’s op kantoor of Boni haar niet stiekem ontslagen heeft. Het tweede uur pak ik met haar een trotro-busje terug naar Kumasi. Rose is lief en ze spreekt inderdaad uitstekend Engels, maar ze is beter op haar plek bij het telefoonbedrijf dan bij een journalist die doet of ze een antropoloog is.

*Rose heet in werkelijkheid anders.

Het had niet zo hoeven lopen, meent oud-international Prince Polley. Ghana heeft zelfs de potentie om Wereldkampioen te worden in 2010, maar dat lukt alleen als een sponsor bereid is in de Black Stars te investeren. “Vraag aan een Afrikaanse speler wat het grootste probleem van het Afrikaanse voetbal is, dan luidt het antwoord steevast: geld! In de jaren ‘60 en ‘70 streden voetballers in de hoop op naam en faam. In die tijd ging er nog niet zo veel geld in het wereldje om.’ Nu beschikken de Europese teams en zelfs het elftal van Egypte over dusdanige faciliteiten dat de landen in sub-Sahara Afrika niet meer tegen hen op kunnen boksen.  Polley: “Het Ghanese team heeft wel een sponsor: mobiele telefoon provider Tigo, maar die betalen schat ik €50.000,- per jaar, terwijl Egypte zeker een miljoen te besteden heeft. Asante Kotoko, één van Ghana’s topclubs, heeft niet eens een eigen trainingsveld. De spelers trainen op een militaire basis. Als het leger op de trainingsdag een oefenprogramma heeft dan moeten de voetballers een ander trapveldje zoeken.’
Polley windt zich op: ‘Ik speelde voor Kotoko, voor de Black Stars… Maar als ik een van de huidige Ghanese spelers tegen het lijf loopt, dan heeft die geen flauw idee wie ik ben. Ghanese clubs hebben geen secretariaat en dus geen geschiedenis. Als ik mijn naam noem dan weten de voetballers dat ik bekend ben. Maar een echt beeld van de Ghanese voetbalhistorie? Dat hebben ze niet…’

Waarom zou een Ghanese speler vol de strijd aangaan met een tegenstander en daarbij het risico lopen op een blessure als er niets tegenover staat? Bij verwonding is de kans op een internationale carrière meteen verkeken. Polley vertelt het verhaal van zijn oud-teamgenoot Youssef Alassa. ‘Nooit speelde ik met een talentvollere speler dan Alassa, zelfs Ronaldo kon niet aan hem tippen. Tijdens een wedstrijd in 1988 passeerde de linker vleugelspits vijf verdedigers en hij wilde hetzelfde bij de keeper proberen, maar die keeper trapte hem keihard tegen zijn knie.’ Alassa bedelt nu om geld bij de verkeerslichten in Kumasi.

President Atta Mills heeft de boodschap een beetje begrepen: als de Black Stars de finale van CHAN zouden winnen, kregen ze ieder 5000 dollar. Zo hoort het, vindt Polley. Hij herinnert zich hoe de Black Stars in 1993 afreisden naar Bochum voor een vriendschappelijke wedstrijd tegen Duitsland. De Duitsers betaalden 300.000 Duitse Marken aan de Ghanezen en de voorzitter van de voetbalbond stopte iedere speler een envelopje met geld toe. ‘Sommige internationale spelers vonden 3000 Mark in hun envelop, terwijl lokale verdedigers maar 200 kregen. De Black Stars kwamen naar Duitsland als een team. Als je de teamspirit wilt behouden moet je alle spelers gelijk behandelen!”
Ghana kwam op 1-0 voorsprong en toen besloten de lokale verdedigers dat ze zó niet wilden voetballen. “Een voor een acteerden ze dat ze een blessure hadden. Binnen 25 minuten stond Ghana met 6-1 achter.’

Vervolgens rakelt Polley herinneringen aan de Afrika Cup van 1992 op. ‘Ghana stond in de finale tegen Ivoorkust en had zeker 70 procent kans om te winnen. De Ghanese spelers aren kwalitatief veel beter. Maar vlak voor de wedstrijd hoorden de Ivorianen dat ze een huis, auto en een zak geld kregen als ze van ons wisten te winnen. Wij moesten het doen met een tekstbericht van de president: “Het land rekent op jullie!”. Ivoorkust won door middel van penalty’s met 13-12.’

Tijdens CHAN herhaalt de geschiedenis zich. Één dag voor de grote finale publiceerde de Graphic Sport echter dat de regering van Congo hun team een veel hogere overwinningsbonus had toegezegd. En, zoals de krant claimde: “motivation comes by money”. De eerste helft slaagde geen van beide partijen erin om op voorsprong te komen (Antwi van Ghana schoot wel een bal in het net, maar zijn doelpunt werd onterecht afgekeurd wegens buitenspel) maar slechts één minuut na de aftrap van de tweede helft wist Dioko Kaluyituka namens Congo het eerste doelpunt te scoren. De Ghanezen stapelden fout op fout terwijl de Congolezen doorrenden met in hun achterhoofd de beloofde zak geld. Een kwartier voor tijd maakte Bedi Mbenza de tweede goal. De Congolezen konden de centen in hun zak steken.

Laat dit een wijze les zijn voor de regering van Ghana: investeer in het voetbal of beloof de Black Stars een grote bonus bij winst. Wie weet mogen de Ghanese talenten zich in 2010 dan niet alleen kampioen van Afrika, maar zelfs van de hele wereld noemen…

Geschreven als bijdrage aan het project TwentyTen - http://www.roadto2010.nl

Mijn planning voor de maand maart:
Week 1 en 2: Twi leren.
Week 3: geld verdienen met het schrijven van een mooi artikel.
Week 4: Twi-bijbel kopen van verdiende centjes en uitvogelen wat de Ghanezen lezen over de oorsprong van de aarde.

Als ik de volgende dag thuiskom na mijn bezoek aan Yao van NGO GoodWorkGhana roept Beatrice: “Sanne, je hebt bezoek!” Minstens een uur zat de koning van het dorpje Akyeremade op mij te wachten aan onze eettafel. Zijn dorp is meer ontwikkeld; hij wenst een bibliotheek met een computer in plaats van een waterpomp. Ik ben officieel uitgenodigd om met Pasen onder zijn mangoboom te komen zitten. Dan gaan we geld inzamelen onder de lokale bevolking in de hoop dat de Akyeremadehene zijn bibliotheek kan kopen…

Voetbalclub
Ben je vijf jaar of ouder? Dan ben je oud genoeg om lid te worden van een voetbalclub. Waar je ook woont in Nederland, overal vind je leuke clubs. Dus ook bij jou in de buurt! Je ouders kunnen jou aanmelden bij een club. Ze betalen daarvoor geld, waar de club de velden, kleedkamers, trainers en de spullen die nodig zijn van betaalt.
Als je lid wordt van een club, kom je in een team met spelers die even oud zijn als jij. Je speelt dan elke week, meestal op zaterdag, tegen een club uit de buurt. De ene week speel je op het veld van jouw club, de week erna bij een andere club. Dit worden thuis- en uitwedstrijden genoemd.
Voetbal is een teamsport. Spelen en oefenen doe je met elkaar op afgesproken tijden. Het is voor je teamgenootjes niet leuk als jij zomaar wegblijft omdat je geen zin hebt.

Kleding
Omdat je met een team voetbalt, laat je ook met kleding zien dat je bij elkaar hoort. Je draagt een ‘tenue’ in kleuren die bij de club horen. Een tenue bestaat uit een shirt, broekje en kousen. Alle spelers dragen hetzelfde tenue. Behalve de keeper. Die draagt kleren in een andere kleur en handschoenen. Zo kan iedereen zien dat hij degene is die de bal met zijn handen mag pakken.
Onder je kousen moet je scheenbeschermers dragen. Als iemand jou dan per ongeluk raakt, doet het geen pijn.
Aan je voeten draag je speciale voetbalschoenen. Daar zitten noppen (ijzeren pinnen) onder, die zorgen dat je minder snel uitglijdt. Vooral als het regent is het veld glad. Als je niet valt, heb je minder kans op een blessure.

Training
Eén of twee keer in de week krijg je training. Je leert dan van een trainer hoe je moet voetballen. Bijvoorbeeld hoe je het best tegen de bal kunt trappen of hoe je hem onder controle houdt. Je leert ook koppen, ingooien, passen, schieten, scoren en een sliding maken.
Bij het trainen draag je een trainingspak. Daar kun je goed in rennen en het is niet erg als het vies wordt. Hoe oud je ook bent, je raakt nooit uitgeleerd. Doe dus altijd goed je best!
Na een training (en ook na een wedstrijd) douche je met z’n allen. Zo wordt iedereen weer schoon. Vergeet dus niet om een handdoek, badslippers en zeep mee te nemen.

Wedstrijd
Tijdens de wedstrijd laat je met je team zien wat je tijdens de trainingen geleerd hebt. En of je van de tegenstander kunt winnen! Hoe? Door vaker te scoren dan de tegenpartij. Daarvoor moet je aanvallen, maar ook verdedigen en de bal terugveroveren.
De wedstrijden maken deel uit van een competitie die de KNVB regelt. De KNVB plaatst teams die ongeveer even goed zijn samen in een groep. Zo krijg je spannende wedstrijden. Het is niet leuk om elke week met 9-0 te verliezen. Maar ook niet om altijd met 13-0 te winnen. Het team dat aan het einde van het jaar de meeste wedstrijden heeft gewonnen, is winnaar van de competitie.

Opstelling
Kijk je naar het Nederlands elftal, dan zie je elf Oranjespelers op het veld staan. De bekendste voetbalvorm is dan ook 11 tegen 11. Maar soms speel je 7 tegen 7 of 4 tegen 4. Welke voetbalvorm jij speelt, hangt van je leeftijd af.
Als je 5 of 6 jaar oud bent, speel je bij de minipupillen met 4 tegen 4. Daarna ga je naar de pupillen waar je 7 tegen 7 speelt. Bij de jongens speel je vanaf de D-pupillen ( 11 jaar) met 11 tegen 11. Meisjes spelen soms tot de A-junioren nog 7 tegen 7.
Als alle spelers van een team allemaal hetzelfde doen, bijvoorbeeld achter de bal aan rennen, win je de wedstrijd niet. Daarom maakt de trainer een opstelling. Iedere speler heeft een eigen stukje veld. Waar je staat hangt vooral af van waar je goed in bent en of je de bal het liefst met je linkerbeen of met je rechterbeen speelt.
Aanvallers staan voorin en zijn meestal goed in schieten, passeren en snel met de bal naar het doel van de tegenpartij gaan. Verdedigers moeten ballen kunnen afpakken, maar ook goed passen en ver schieten. Spelers die goed zijn in aanvallen en verdedigen spelen vaak op het middenveld. Zij verbinden de aanvallers en de verdedigers met elkaar.
Soms zet de trainer je op een plek waar je liever niet speelt. Soms is dat omdat een andere speler nóg beter speelt op de plek waar jij graag staat. Of omdat niemand anders uit je team goed genoeg is om op die plek te spelen. Je kunt helaas niet allemaal mid-mid, spits of keeper zijn en dat moet je samen oplossen.

Spelregels
Spelregels zijn afspraken die we met z’n allen hebben gemaakt om te zorgen dat een wedstrijd goed verloopt. Zoals  bijvoorbeeld de regel dat je de bal niet met je hand mag spelen. Tijdens het trainen krijg je van de trainer uitleg over de regels. Je leert ze door te spelen.  Doe je tijdens de wedstrijd iets wat niet mag? Dan fluit de scheidsrechter. Als je iets niet snapt, kun je dat aan je trainer vragen.

Scheidsrechter
De scheidsrechter is de man (of vrouw) die de wedstrijd leidt. Hij kent alle regels en bepaalt daarom wat je moet doen na een overtreding of als de bal buiten de zijlijn rolt. Hij krijgt daarbij meestal hulp van twee assistent-scheidsrechters. Zij letten langs de lijn op alles wat gebeurt en geven de scheidsrechter een teken als hij iets niet goed ziet.
Het is belangrijk dat je altijd naar de scheidsrechter luistert, ook als je het niet met hem eens bent.

Eten
Een voetballer haalt energie uit eten. Een goede maaltijd is heel belangrijk, zeker op de dag van de wedstrijd. Koolhydraten geven veel energie. Ze zitten in pasta, aardappelen en rijst, maar ook in brood, groente en fruit. Het is belangrijk dat je tijdens de wedstrijd geen honger hebt. Het best kun je twee tot vier uur voor de aftrap iets eten. Niet teveel, want dan voelt je buik zo vol dat je niet hard kunt rennen. Maar ook niet te weinig, want dan mis je energie om zo hard te gaan als je kunt. Heb je vlak voor de wedstrijd trek? Eet dan een banaan of een mueslireep. Vergeet niet te drinken! Het liefst water of melk.

3: Actie Drogbathon
Tja, je hebt een lievelingsvoetballer of je hebt het niet. Die van mij heet toevallig Didier Drogba. Die Ivoriaan die als spits voor Chelsea speelt. Naast een goddelijk lijf en een imponerende uitstraling trapt Didier (ik hoop dat ik hem ooit zo mag noemen) ook een aardig balletje. In 2006 scoorde hij voor Ivoorkust het allereerste doelpunt van het land ooit op het WK. En wat bleek dit jaar? De fans van Olympique Marseille, waar Drogba tot juli 2004 speelde, richtten een website op waarop supporter geld konden storten. Doel van deze Drogbathon? De Ivoriaanse spits terughalen naar Frankrijk. Binnen een maand haalden de fans meer dan twee miljoen euro op. Nèt 26 miljoen te weinig. Het plan voor 2009: als alle Nederlanders twee euro storten op girorekening 7749076 t.n.v. S. Terlingen in Utrecht, dan koop ik Drogba.

2: Hoogvliegende Cranes in plotselinge duikvlucht
De Oegandese kraanvogels zijn al jarenlang geen hoogvliegers meer. Nooit kwalificeerden ze zich voor het WK en het grootste (enige?) succes ooit vond twintig jaar geleden plaats, gestimuleerd door dictator Idi Amin. Het team behaalde toen de tweede plaats in de Afrika Cup. Sindsdien kwalificeerden de Cranes zich ook niet meer voor dit toernooi. Maar dit jaar was er hoop, toen de Hongaarse bondscoach Laszlo Csaba het team bijna door de kwalificatierondes heen loodste. Helaas voor de Oegandezen bood het Schotste Hearts Laszlo een hoger salaris en dus vertrok de bondscoach met de noorderzon, nog voor zijn contract was afgelopen. En toen kwam Bobby, alias Robert Williamson. Ooit coach van Kilmarnock, Hibernian en Plymouth. Nooit van gehoord? De Oegandezen ook niet en dus lieten ze direct de schouders hangen. Bij Bobby’s debuut werden de Oegandezen volledig weggespeeld door Niger. Het was de enige wedstrijd in de poule die Niger niet verloor. Einde verhaal voor de hoopvolle Cranes. Ze behaalden evenveel punten als Angola, maar aangezien ze drie doelpunten minder scoorden dan de Palancas Negras eindigden ze op een teleurstellende derde plaats.

1: Opkomst van de Taifa Stars
Ook Tanzania kwalificeerde zich noch voor het WK, noch voor de Afrika Cup. Toch viel er afgelopen jaar ineens een kwartje bij de Tanzaniaanse regering: voetbal leidt tot verbroedering en misschien zelfs tot ontwikkeling! En dus investeerde de regering in de bouw van het grootste stadion van Oost-Afrika en een nieuwe bondscoach. In het National Stadium in Dar es Salaam passen 60.000 toeschouwers en coach Marcia Maximo vloog over uit Brazilië. Ooit trainde Maximo Ronaldo. Nu spreekt hij vloeiend Swahili en leert hij de Tanzanianen wat samenspel is. Met succes. In 2005 stonden de Taifa Stars op de 175e plek op de FIFA-ranglijst en nu op plaats 99. Het klopt: 98 teams staan hoger. Maar de ster van de Tanzanianen is rijzende en het wordt tijd dat de altijd-winnende-noord-en-west-Afrikanen wat tegenstand krijgen van het oostfront van het continent.

Update uit 2009:
Vandaag speelden mijn nummer één en nummer twee van 2008 tegen elkaar in Kampala voor de Cecafa Senior Challenge Cup. De Cranes versloegen de Taifa Stars met 2-1. Wat dat wil zeggen? Toch een beetje hoop voor Bobby en zijn Cranes. En nog steeds hoop voor de Tanzanianen, want beide teams zijn door naar de halve finales.

Zwart hemd
Zaterdagnacht, 2005. Mijn roze topje heb ik verruild voor een wit hemdje en de wodka voor wijn. Mijn vrienden doen alternatief in Ekko en ik dus ook.
Zaterdagnacht, 2010. Ik heb het wel gehad met de blonde bijna minderjarige meisjes in witte hemdjes die naar mijn ontzettend knappe vriend lonken. Met biertjes uit een flesje en nieuwe songs die ik niet mee kan zingen en ook niet mee kan dansen als Ekko’s mixmeesters wederom gemeen zijn. Ik verlies mijn laatste wilde haren op de dartbaan van Café Flitz. ’s Nachts dansen voormalige Ekko-, Tivoli-, ACU-gangers en jongeren die zich nu al helemaal zichzelf voelen, daar in zwarte hemdjes. Als er een vaste bezoeker binnenkomt stopt de dj diens favoriete cd vast in de speler.

Net als vroeger
Zaterdagnacht, het jaar 2008. In Café Flitz lijkt het alsof de alcoholprijzen de afgelopen acht jaar niet zijn gestegen. Aan de introductie van de Euro, het rookverbod en de kredietcrisis denk je alleen als je Triviant speelt op het photoplayapparaat. 
Ik werd in die acht jaar geen cent wijzer: van goedkope zoete drankjes drink ik er nog steeds te veel. En wat is gênanter? Denken dat een jongen op een scooter leuk is of denken dat je leuk bent als je airguitar en airdrums speelt op de dansvloer?
Het voordeel is dat ik me ook dit keer niets kon herinneren. Het nadeel is dat ik nu review voor NL en alle belevenissen op mijn kladblaadje terug kan lezen.

Waarom wel:   het huiskamergevoel. Qua prijs, qua gemoedelijkheid en je kunt rustig in je huispak neerploffen terwijl de dj je lievelingsmuziek draait.
Waarom niet:  sommige dingen kun je toch écht beter thuis doen. Luchtgitaar spelen bijvoorbeeld.

Wat: Flitz, zaterdagnacht
Waar:  Café Flitz, Rozenstraat 15
Wanneer: zaterdag 6 december (23.00 - 04.45)
Frequentie:  vrijdag en zaterdag
Toegangsprijs: gratis
De organisatie: ‘Een bruin café dat ’s nachts zijn deuren opent. Een kroeg waar je nog jezelf kunt zijn en heel belangrijk: er kan gedanst worden!’

Wie: ex-Ekko-gangers, alternatief publiek dat er effe uit wil
Bediening:  goedgemutste man in wollen trui en man in ACU-shirt
Sfeer:  bruine kroeg met liefde voor muziek
Muziek:  jij vraagt, Flitz draait (alternatief)
Dresscode: whatever you want, of een zwart hemd
Flirtfactor:  mwah
Prijs: Vaasje €1,95, wijn €2,10, Baileys €2,70
Toiletten: ‘I love Karin Pieck’ kerfde een bezoeker in de rode deur

Afrikaanse vragen
Ik leerde het al op de universiteit: Nederlanders zien Afrika als een land, niet als een werelddeel. Het klopt, maar zodra drummer Boris zijn sambaballen schudt zie ik dat wat ik wil leren over Afrika niet in studieboeken staat. Waarom geven zangeressen in Afrika tenenkrommende imitaties van Beyoncé  en Mary J. Blidge weg, gehuld in korte rokjes, terwijl Afrikanen die naar het westen komen swingende muziek maken? Waarom doet de meester tijdens muziekles op de basisschool denigrerend over de sambabal terwijl grote spierballen nodig zijn om tien minuten maat te houden met zo’n ding? Hoe kan het dat 40-jarige Nederlanders plots denken dat ze met hun billen kunnen schudden en dit ook nog doen in het openbaar? Heeft Aly Keita soms voodoo verwerkt in zijn muziek?

Togolees antwoord
Waarom verkoopt de Fairtrade winkel  Mongozo-bier als Afrikaans, terwijl geen van de Afrikanen het blijkt te kennen? Kan een 20-jarige knappe Afrikaanse echt gelukkig worden met een kale dikbuikige vijftiger, alleen omdat hij haar mee naar Nederland neemt en daar op een concertje Aly Keita trakteert?
Dappere bezoekers klimmen het podium op en doen vergeefse pogingen om de dansmoves van zangeres Dobet te evenaren. Na twee extra toegiften blijkt het voor Aly Keita tijd om op te stappen. Het publiek drinkt Mongozo-bier uit een halve kokosnoot en praat na. Naast mij duikt ineens drummer Boris op: ‘volgens mij zitten er palmblaadjes in dit bier, dat doen ze bij de thuisbrouwerijen in Togo ook!’ Hij toost op God omdat zijn optreden vanavond lekker ging. Ik toost op Boris, omdat hij mij weer een beetje wijzer heeft gemaakt. Over twee maanden vertrek ik naar west-Afrika om de cultuur nóg beter te leren kennen. Boris: ‘En als je dan naar Togo komt, dan leer ik je voodoo!’

Waarom wel:   helemaal uit je dak gaan op de dansvloer wordt hier alleen maar gewaardeerd. En iedereen in de zaal is vanaf minuut één enthousiast.
Waarom niet:  meezingen blijkt lastig als je geen Afrikaanse taal spreekt.

Wat: Aly Keita Group ft. Dobet Gnahoré
Waar:  RASA, Pauwstraat 13a
Wanneer: vrijdag 14 november (21.00-0.00)
Frequentie:  check rasa.nl
Toegangsprijs: € 18,-
De organisatie: ‘Een bijzondere ontmoeting van Ivoriaanse topmusici. Zang in verschillende Afrikaanse talen, percussie en dans.’

Wie: Afrikaminnend Utrecht
Bediening:  vrolijk, geïnteresseerd en snel
Sfeer:  positief, uitgelaten
Muziek:  Afrikaans: van Congolese rumba tot Mandinko-melodiën
Dresscode: kralenkettingen en armbanden, printjes.
Flirtfactor:  middelmatig
Prijs:  fris 1,90, wijn 2,40, Mongozobier 3,-
Toiletten:  schoon en gratis

Vrouw + bier
Maar wat als een vrouw de bierpul aan haar mond zet? “Geweldig”, luidt de eerste mannelijke reactie. “Dat zijn wijven zonder kapsones en een drankje aanbieden is lekker goedkoop!” Al gauw blijkt dat kerels wel roepen dat ze een meid willen die bier drinkt (en voetbal kijkt) maar als puntje bij paaltje komt blijken bierdrinkende dames geen succes. Meiden krijgen dikke armen van het bierpulheffen. En dat hoge tempo waarin Engelse dames het gouden goedje wegklokken is niet goed voor het mannelijk ego. Helemaal niet als blijkt dat die dames ook nog beter tegen alcohol blijken te kunnen.

Bierkont
Toch komt uiteindelijk het punt waarop ook Engelse meiden dronken worden. Dan druipt het bier uit de mondhoeken en slaan ze hun Popeye-armen om mannennekken tijdens onsubtiele versierpogingen. Hun Engelse accent is na een paar biertjes helemaal niet meer te harden. De overtreffende trap? Dat zijn dames die elke week bier drinken. Vrouwen krijgen niet alleen een bierbuik maar ook nog eens een bierkont.
Gelukkig geeft dat niet. Een Ierse pub is niet gemaakt om te versieren maar om te relaxen. Tot diep in de nacht slap ouwehoeren met vrienden (en vriendinnen…) Dan zit een bierkont veel lekkerder dan knokige billen. Nog maar een pint?

Waarom wel:   Je kunt zuipen maar toch goede gesprekken voeren, doordat de muziek niet loeihard staat. Plus: bier, ouderwetse houten tafels en een pooltafel.
Waarom niet:  Geen glitter en glamour. Doe maar gewoon dan is het al gezellig genoeg.

Wat: Ierse Pub
Waar:  Mick O’Connells, Jansdam
Wanneer: zaterdag 6 december (23.00 - 04.45)
Frequentie:  vrijdag en zaterdag
Toegangsprijs: gratis

 Wie: veel internationaal publiek en een hoog testosterongehalte
Bediening:  leuke meid en een echte Ier
Sfeer:  gezellig en ontspannen
Muziek:  Britpop en wat relaxte rock
Dresscode: de houthakkersblouse
Flirtfactor:  je kunt ‘t altijd proberen
Prijs: Vaasje €2,20, wijn €2,60, pint Guinness €5,-
Toiletten: extreem netjes voor een pub

Krabbenmand  
In bladen voor hoger opgeleide vrouwen weiden ze eindeloos uit over het krabbenmandsyndroom. Vrouwen zijn krabben: ze willen allemaal de top bereiken maar halen elkaar op weg daar naartoe naar beneden. In Kosten Koper duwen de mannen elkaar omlaag. De vrienden van Abdullah knijpen mijn billen dusdanig beurs dat ik richting wc vlucht. Geen enkele vrouw waagt zich in de buurt van de bar. Maar uit de lange rij voor de plaspotten blijkt dat er wel degelijk dames binnen zijn. “Gatver!” klaagt het meisje voor mij. “Heb jij ooit zoveel foute mannen bij elkaar gezien?” “Voor mij gaat het geen vluggertje worden” reageert haar vriendin.

Kuttent
Naast de rij vrouwen heeft zich inmiddels een rij mannen gevormd. De heren moeten dringend plassen. Te veel bier. Andere mannen willen nog grotere hoeveelheden drank al kotsend in de pot deponeren. Maar de overgrote meerderheid staat in de rij in de hoop dat een van de wachtende meiden met hen mee de wc in duikt. Een donkere jongen pakt gauw de hand van een blond grietje om haar voor de neus van een blonde knul weg te kapen. Hij struikelt als hij poogt een por van zijn buurman te ontwijken.
Ik snap die mannen niet. Wie weet slaagt één op de twintig erin om een meisje aan de haak te slaan. Maar dan? Welke leuter bewijst zijn eigenaar nog dienst na twintig bier?
Vleestent? Dit is een kuttent. Letterlijk.

Waarom wel:  de dj draait Michael Jackson! En om half zes ’s ochtends kun je nergens anders meer dansen.
Waarom niet: als man word je omringd door onvriendelijke mannen, als vrouw door té vriendelijke (lees: opdringerige) mannen.

Wat: Dance’in Disco
Waar:  Kosten Koper, LoeffBerchmakerstraat  4
Wanneer: zaterdag 11 oktober  (23.00-06.00)
Frequentie:  iedere donderdag, vrijdag en zaterdag
Toegangsprijs:  gratis
De organisatie: ‘De verleiding om te gaan dansen is uiteindelijk onweerstaanbaar!! 

Wie: dronken mensen (mannen) die niet naar huis willen
Bediening: heel behulpzaam
Sfeer: onvriendelijk behalve als je een potentiële sexpartner bent
Muziek:  hits van toen en nu
Dresscode: daar let niemand op. Bloot doet het goed.
Flirtfactor: niet flirten maar bespringen
Prijs: wijn 2,50
Toiletten: wachtrij door de halve discotheek

Catharijne,
Radboudkwartier 19
Filmtip “Ga maar naar Bangkok Dangerous,” adviseert de blonde caissière. “Die draait in onze grootste zaal omdat die de meeste bezoekers trekt.” Zelf heeft ze de film nog niet gezien. Midnight Meattrain wel, dat is een horrorfilm.
Vragenvuur Waar gaat Midnight Meattrain over? “Er worden mensen vermoord,” zegt het kassameisje. Aangezien het een horrorfilm is kon ik dat zelf ook wel raden. “En zou je nou uit de rij willen gaan? Daar ligt een filmblad. Kom maar terug als je een keus hebt gemaakt.”
Klagen Het meisje achter de bar komt meteen met vrijkaartjes aanzetten als ze hoort dat ik bij Midnight Meattrain zat. “Heeft het kassameisje niet gewaarschuwd dat het een ongelooflijk smerige en bloederige film is? Sorry!”
Oordeel De lieve meid achter de bar zorgt ervoor dat bioscoop Catharijne een voldoende scoort, ondanks het norse kassameisje.
Cijfer 7

 ‘t Hoogt,
Hoogt 4
Filmtip Na 5 minuten wachten (want het loket is officieel nog niet open) adviseert de medewerkster me om naar Cordero De Dios te gaan. “Over crisis in Argentinië. Wel wat zwaar, maar erg mooi. Estomago is geliefd bij bezoekers.”
Vragenvuur “Wie de hoofdrol in Cordero vertolkt? Geen idee, ik ken geen van de acteurs,” antwoordt de caissière. “Maar ze spelen allemaal erg goed. Heel geloofwaardig.”
Klagen “Als je verkeerd bent voorgelicht krijg je je kaartje terug, maar als je de film niet goed vindt dan is dat gewoon jammer. Als je echt wilt klagen dan roep ik mijn leidinggevende even…”
Oordeel Servicegerichte medewerkers, maar ze weten in ;t Hoogt net wat minder over de draaiende films dan in de andere twee filmhuizen. 
Cijfer 7

Rembrandt,
Oudegracht 73
Filmtip De baliemedewerker adviseert met pijn en moeite: “Je kunt naar Batman of Sex and the City. Aan de muur links hang teen filmladder, lees daar maar waar ze over gaan.”
Vragenvuur Wie de hoofdrol in Batman speelt? De baliemedewerker zegt dat ik daarvoor maar op de filmladder moet kijken. Als ik doorvraag komt het hoge woord eruit: hij is eigenlijk barman en verkoopt alleen vandaag kaartjes.
Klagen Na drie keer de zaal uitlopen heeft nog geen medewerker mij opgemerkt dus besluit ik mijn beklag bij de bar te doen. “Helaas,” luidt de reactie waarna de man zijn schep weer in de popcorn steekt.
Oordeel Deze medewerkers zijn niet geïnteresseerd in films, maar voor een barman doet de loketmedewerker  ‘t best aardig.
Cijfer 5,5

Springhaver,
Springweg 50
Filmtip De kassier heeft een hele lading tips, maar het allermooiste vindt hij Dialogue avec mon jardinier, een Franse film. Omdat ik liever wat vroeger in de avond naar de film wil raadt hij Fils de l’Epicier aan.
Vragenvuur Regisseur, acteurs, aantal minuten… De jongen zoekt alles voor me op ondanks de groeiende rij achter me. Uiteindelijk draait hij zijn computerscherm naar me toe: “Hier staat alle informatie die ik heb. Maar aan de muur links hangt nog een recensie.”
Klagen Zodra ik de zaal uitloop komt de barman op me af: “Vond je de film niet leuk? Oh, wat ontzettend jammer zeg! Tot nu toe waren alle bezoekers positief.” Hij wenst me een “fijnere rest van de avond” toe.
Oordeel Mijn geld krijg ik niet terug, maar het personeel is attent en kiest voor een vrolijke, persoonlijke benadering. En ze weten wat van de films die draaien.
Cijfer 8

Camera Studio,
Oudegracht 154-156
Filmtip Eigenlijk kan de kassier me geen één film aanraden: wat nu draait is niet zijn smaak. Maar Wild Child is niet slecht… voor een tienerfilm. Dus als ik echt vanmiddag naar de film wil, dan kan ik het best daarheen gaan.
Vragenvuur Hoewel er niemand achter me staat verwijst de man me naar de filmbeschrijvingen die aan de muur hangen. Hij verdwijnt, nog even een kopje koffie drinken?
Klagen “Tja, als je de film niet leuk vindt, dan heb je pech. Wij geven geen geld terug en verstrekken ook geen vrijkaartjes. Helaas en tot ziens!”
Oordeel De kassier is vriendelijk en geeft eerlijk advies maar daar houdt de service ook op.
Cijfer 5,5

Louis Hartlooper Complex,
Ledig Erf
Filmtip Enthousiast: “Il y a longtemps qui je t’aime is een prachtige, goedgeacteerde Franse film. Ciao Stefano is minder bekend maar alle bezoekers zijn enorm enthousiast over de Italiaanse comedy.”
Vragenvuur Ik hoef niet eens vragen te stellen. De caissière vertelt uit zichzelf al wie er in de films spelen, hoe ze dat doen en zelfs hoe het camerawerk in elkaar steekt!
Klagen “Wij geven geen geld terug als een klant de film niet goed vindt, omdat dat om een mening gaat. Als er iets mankeert aan het geluid of aan de ondertiteling dan ligt de fout bij ons en dan doen we het wel.”
Oordeel Hier werken echte filmliefhebbers die er plezier in hebben om hun kennis met de klanten te delen.
Cijfer 9 

City Movies,
Voorstraat 89
Filmtip Volgens mij denkt de man achter het loket dat ik bij de groep twaalfjarigen achter mij hoor, want hij adviseert me om naar Hoe overleef ik mezelf te gaan.
Vragenvuur Net zoals bij de andere Wolfbioscopen verwijst de kassier me door naar de informatie die aan de muur van de bioscoop hangt.
Klagen “Je had dáár kunnen lezen waar de film over gaat,” zegt een medewerker terwijl hij met een vinger naar die verdomde wand met beschrijvingen wijst. Geen geld terug dus.
Oordeel De medewerkers zijn niet onvriendelijk maar als ik hier onervaren achter het loket ga staan merkt geen bezoeker het verschil.
Cijfer 4,5 

Conclusie
1.•  Louis Hartlooper Complex
Bij de Utrechtse filmhuizen werken filmliefhebbers en in het Louis Hartlooper Complex vind je de liefhebbers onder de liefhebbers. Bij de overige bioscopen lijken de medewerkers alleen aanwezig te zijn omdat het hun werk is.
Wil je je geld terug? Zorg dan dat het kassameisje misleidende info geeft of saboteer de ondertiteling, want alleen dán krijg je vrijkaartjes.

Maar aan zijn andere zijde loert een meisje met overbeet en Jehova-rok. Gezien de smachtende blikken naar al het manvolk en de hoeveelheden alcohol die ze achterover giet is dit grietje alles behalve gelovig. Achter mij porren vier vrienden elkaar enthousiast in de zij: ‘Zie je dat? Het is hier vanavond ramvol met chicks!’

Gauw begeef ik me met mijn vrienden naar de bar om cocktails te drinken. Na een paar heerlijke mojitos klinkt T-spoons Sex on the beach me ineens heel logisch in de oren. Een latino-man werpt een zwoele blik op me door zijn half geloken oogleden.  I’m a slave for you kreunt Britney en ik zing vrolijk mee voor ik het rietje van mijn ‘Girls favourite’ weer in mijn mond stop.

Toch werken de cocktails en de hitsige muziek:  mijn vrienden staan op het punt om een meisje met volle boezem een ontspannende rugmassage aan te bieden en ook ik raak steeds meer in the mood. Na drie kom-je-hier-vakers besluit ik dat ik Havana zeer geschikt vind voor de nacht waarop ik mijn prins op het witte paard wil veroveren. Jammer genoeg blijkt het enige hoefgetrappel afkomstig van het overbeet-meisje dat teleurgesteld de kroeg uit galoppeert. Havana’s ‘Prince Charmings’ hebben te weinig aandacht voor haar. Ook ik druip af: mijn droomman stalt zijn ros waarschijnlijk voor een andere kroeg.

Waarom wel:  mojito’s, cosmopolitans, piña colada’s, Singapore slings… en al vanaf twaalf uur een volle dansvloer.

Waarom niet:  teveel nadruk op seks. Te weinig aantrekkelijke mensen.

Wat:  Havana Club (22.00-4.00)

Waar: Havana, Oudkerkhof 29

Wanneer: vrijdag 13 juni

Frequentie: Elke donderdag, vrijdag en zaterdag

Toegangsprijs: Gratis

Doel organisatie: ‘Dansen was voor de Cubanen een uiting van plezier. En dat moet het in Havana ook zijn als het publiek losgaat op latin, house, r&b en soul.’

 Wrattenhol
Vroeger liepen hippies geslachtsziektes op dankzij de ‘vrije liefde’. Tegenwoordig hebben ze wratten want bij Nataraj danst iedereen op blote voeten. Ik ben mijn aversie tegen het spirituele nog niet vergeten als ik de met waxinelichtjes versierde trap naar de dansvloer oploop. Een man in een wit pak met een amulet om zijn nek draait pirouettes terwijl zijn buurvrouw in fladderrok  een soort Afrikaanse krijgerdans uitvoert. Ik besluit om mijn naaldhakken aan te houden om daarmee eens flink op wat spirituele teentjes te trappen.

Geen goud
Ik sta nog geen minuut op de dansvloer als een veertigjarige vrouw op me afstapt: ‘Jij bent nieuw, hè? Dan is het altijd even inkomen. Ik heb net de workshop Vijf ritmes gedaan. Eerst dans je met jezelf, dan naar ritme, pittig en goud en vervolgens weer terug naar jezelf.’ Ze glimlacht me bemoedigend toe. In de garderobe staat een vijftiger in ballenknijper: ‘Ik hijs me even in een lossere broek, dat danst makkelijker.’ Tussen de twee in loop ik de dansvloer op. Ik draai een rondje met mijn armen wijd. Nu dans ik met mezelf, op het ritme en best pittig. ‘Op naar goud!’ moedigt de vrouw naast me aan. Het lukt niet. Ondanks mijn hakken sta ik met beide voeten op de grond. Maar ik weet zeker dat mijn tante hier enorm zou genieten.

Waarom wel:  het publiek is open en vriendelijk en de dj draait écht goed.
Waarom niet:  mensen komen hier om te dansen, niet om te drinken, kletsen of flirten.

Wat: Nataraj met DJ Shanto
Waar:  Sterrenzicht, Keerkringplein 40
Wanneer: zaterdag 6 september (21.30-02.00)
Frequentie:  tweewekelijks
Toegangsprijs: €8,-
De organisatie: ‘Iedereen danst met iedereen of alleen, op blote voeten of in schoenen en nieuwe vrienden zijn zo gemaakt.’ 

Wie: spirituele en bewust levende dansliefhebbers van 30 tot 60
Bediening:  vrolijke, hardwerkende kerels
Sfeer:  ontspannen, ongedwongen en gelukzalig
Muziek:  van wereldklanken (begin avond) tot global trance
Dresscode: als je er maar in kunt bewegen! Liefst: yoga-outfit in flowerpowerstijl
Flirtfactor:  samen dansen: ja, samen naar huis: mwah
Prijs: Cola en bier €1,75, wijn € 2,-
Toiletten: één damespot, één herenpot. Gedeelde wasbak

Meestal glimlach ik, krabbel ik de desbetreffende quote op het notieblok en gooi die de volgende ochtend in de prullenbak omdat de tekst kant nog wal raakt. Vannacht niet.

Vijfhonderd ballen

Zoals Nederland 16 miljoen bondscoaches heeft als het om voetbal gaat, heeft NL dit keer vijfhonderd reviewers. Of, om in soeptermen te blijven, vijfhonderd ballen. De dertiger in helblauwe salsabroek en de Afrikaanse vrouw in traditionele kledij gaan zo op in de muziek dat ze de hele nacht doordansen, terwijl L. van dezelfde leeftijd vooral stilstaat. ‘Ik snap de muziek niet.’ Een vrouw met boblijn heeft alleen oog voor een donkerharige dame en gebruikt de muziek als excuus om steeds een stapje dichter naar haar toe te bewegen. De 20-jarige Ab sjanst met mij om zijn 18-jarige ex M. (die ondertussen gesandwiched wordt door twee mannen) een hak te zetten. ‘En kun je ook opschrijven dat ze een slet is?’

Geen soep

Als ik daarna de gang oploop krijg ik prompt echte ballen in mijn handen gedrukt. Gooi ik met de opgerolde sokken de blikken tegenover de garderobe om, dan win ik een t-shirt. Mijn bal komt niet eens bij een soepblik in de buurt.

Een uur later is het feest voorbij. Een Paulus de Boskabouter in Albert Heijnshirt schreeuwt om meer. De vrouw naast hem gooit zichzelf in de bonusaanbieding bij de overgebleven mannen maar die vinden de langbenige Russische in een kort jurkje een spannender product. De salsaman hijst zich in een even helblauw jasje terwijl de donkerharige dame en de boblijnvrouw samen Tivoli uit wandelen. Supernatural: ik kan er nog geen soep van maken en ook de ballen lukt het niet. Toch was het absoluut een fascinerende nacht.

Waarom wel:  enerverend. Je kijkt je ogen uit!

Waarom niet:  zoveel ingrediënten dat niet één echt tot zijn recht komt.

Wat: Supernatural met DJ’s Anam en Mulat

Waar: Tivoli, Oudegracht 145

Wanneer: zaterdag 6 september (23.00-04.00)

Frequentie:  check supernatural.nu

Toegangsprijs: €10,-

De organisatie: ‘Organic, spiritual, original, plus sweet and tight funky musique.’  

Wie: divers, maar met opvallend veel Afrikanen, Surinamers en dertigplussers

Bediening:  rap en opgewekt

Sfeer: uitgesproken, spiritueel, retro, funky, sexy = verwarrend

Muziek: funk, maar ook jazz, latin, soul, salsa en bossanova. Als  er maar drums inzitten.

Dresscode: urban meets artyfarty

Flirtfactor:  hoog, zeker naarmate de nacht vordert.

Prijs: Cola €2,-, bier €2,10, wijn € 2,50 en Wodka-lime € 3,90

Toiletten: betalen is niet verplicht, maar wordt wel op prijs gesteld (en het levert een snoepje op).

Die zwetende handpalmen, jachtige ademhaling en hartkloppingen hebben weinig te maken met de gevoelens die je voor een persoon koestert. Het komt enkel door het stofje fenylethylamine, een in het lichaam aangemaakte variant van amfetamine - speed dus. Zodra je iemand aantrekkelijk vindt produceert het lichaam grote hoeveelheden van deze liefdespeptide. Fenylethylamine zet vervolgens de aanmaak van dopamine en adrenaline in gang en voor je het weet ben je verliefd.
‘Verwar verliefdheid niet met liefde’, waarschuwt experimenteel psycholoog en neurobioloog Jack van Honk. ‘Liefde is wat je voor je moeder voelt en als je geluk hebt ervaar je deze innige band ook met een partner. Heel veel mensen denken dat ze van iemand houden, maar ze willen die persoon bezitten. Dat is geen liefde! Als je van iemand houdt wil je het beste voor diegene en dat gaat niet samen met het claimgedrag dat verliefdheidshormonen opwekken.’

Verslaafd
Als verliefdheid geen liefde is, wat is het dan wel? De Dikke Van Dale houdt het op ‘een sterk verlangend, onrustigmakend gevoel voor iemand’. Volgens neurobiologen is verliefdheid een combinatie van fenylethylamine, dopamine en adrenaline waardoor je gefixeerd raakt op een persoon.
Vanaf 1996 onderzochten antropologe Helen Fischer en neurowetenschapper Greg Simpson de hersenen van verliefde personen door ze gedurende een fMRI-scan foto’s van hun geliefde en van een willekeurig persoon te laten zien. Daaruit bleek dat bij het zien van de partner de caudate nucleus actief wordt, dit is het beloningscentrum in de hersenen en het gebied waar de neurotransmitter dopamine op inwerkt. Hierdoor is je geliefde belangrijker dan al het andere. Je wilt steeds meer contact, want de stofjes in je hersenen hebben dezelfde verslavende werking als harddrugs. Sociale of lichamelijke barrières wakkeren de hartstocht verder aan. Dit komt doordat dopamine de aanmaak van de serotonine vermindert. Als je minder van deze neurotransmitter in je bloed hebt, blijven gedachten rondmalen waardoor ze obsessieve vormen aannemen. Bij barrières negeren verliefde personen de feiten  en concentreren ze zich op de geweldige eigenschappen van hun beminde. Het zogeheten Romeo en Julia-effect.
Ook bij opwindende ervaringen maakt je lichaam fenylethylamine, dopamine en adrenaline aan. Dat we hierdoor iemand sneller aantrekkelijk vinden toonden de psychologen Donald Dutton en Art Aron aan met het ‘krakende brug’-experiment. Over de Capilano Canyon in Canada lopen twee bruggen: een gammele hangbrug van iets meer dan een meter breed, slingerend boven de rotsen en het wilde water. En een degelijke brede, lage brug. De onderzoekers lieten over elke brug ongeveer dertig mannen wandelen. Wat zij hen niet vertelden was dat op die brug een knappe vrouw stond die deel uitmaakte van het experiment. De vrouw liet de mannen een vragenlijst invullen en gaf ze na afloop haar telefoonnummer zodat de mannen haar thuis konden bellen als ze nog vragen hadden. Twee mannen die over de lage brug wandelden, belden de vrouw op. Van de mannen die over de slingerende brug waren gelopen telefoneerden er negen naar haar huis.
Dopamine-injecties bij vrouwtjesmuizen voor de neus van een mannetjesmuis, bevestigen de theorie van Dutton en Aron. De vrouwtjes kiezen uit een grote groep muizen het mannetje dat bij de injectie was als partner. 

Afkicken
Een toename van de seksdrift is ook een symptoom van dopamine. De neurotransmitter zorgt ervoor dat het lichaam extra testosteron aanmaakt. Aanvulling van het dopaminetekort bij Parkinsonpatiënten leidt vaak tot een toename van de lustgevoelens. Het lijkt een vicieuze cirkel, want seks leidt weer tot aanmaak van dopamine. Toch houdt verliefdheid op. Antropologe Fisher: ‘De receptoren voor de chemische stoffen worden geleidelijk ongevoeliger waardoor het effect afneemt. Evolutionair gezien nuttig, want verliefdheid kost tijd en energie.’
‘Mensen zijn losgekoppeld van hun hormonale staat’, verklaart psycholoog Van Honk. ‘Mannetjesvissen doen niets anders dan achter vrouwtjes aanzwemmen in de hoop op seks.’ De oorzaak hiervan is testosteron. Monogame mannelijke mussen verlaten na een testosteroninjectie hun jongen en eega om met een andere mus een liefdesnestje te bouwen.
Als de verliefdheidhormonen afnemen betekent dat vaak het einde van een relatie, vanwege overspeligheid of dopamineverslaving. Een persoon wil zó graag dat verliefde gevoel behouden dat hij met een andere liefde een nieuwe start maakt.

Eeuwige trouw
Toch is er nog hoop: gedurende de verliefdheidfase maakt het lichaam ook endorfine, oxytocine en vasopressine aan. Dankzij endorfine blijft het geluksgevoel. Oxytocine is het hormoon dat moeders aanmaken bij de geboorte van een kind en waardoor een band ontstaat. Jonge muizen met een hoog oxytocinegehalte raken van streek als hun moeder verdwijnt, terwijl muizen met weinig oxytocine nauwelijks zijn aangedaan. Oxytocine komt ook vrij tijdens knuffels en seks. Neurobioloog van Honk: ‘Dat wil niet zeggen dat je oxytocine aanmaakt bij iedere knuffel. Als het goed is voel je wanneer een aanraking betekenis heeft. Toch zie ik dat veel vrouwen gevoelig blijven voor oppervlakkige, charmante mannetjes en voor hen vallen.’
Vasopressine is de mannelijke tegenhanger van oxytocine. Wanneer dit stofje wordt ingebracht in de hersenen van maagdelijke mannelijke prairiemuizen, verdedigen die vanaf dat moment de ruimte om hen heen tegen andere mannetjes. Bovendien gedragen ze zich bezitterig ten opzichte van het vrouwtje dat ze uitkiezen. Oude liefdesverhalen funderen zich op deze bezitsdrang. Toen Tristan zijn Isolde niet meer kon zien trouwde hij met een andere Isolde, maar tot seks kon hij zich niet zetten.
Verlies van lustgevoelens kan ook het gevolg zijn van te veel vasopressine: het onderdrukt testosteron waardoor een man aan zijn gezin hecht en bij hen blijft. Wanneer een man stapelgek is op zijn kinderen gaat dat soms ten koste van het plezier in de slaapkamer.
Volgens antropologe Fisher ontstond verliefdheid om aandacht te richten op een gekozen individu, om zo energie gericht te investeren. De bindingshormonen dienen ervoor te zorgen dat ouders na het krijgen van een kind lang genoeg bij elkaar blijven om een kind dusdanig op te voeden dat het zelf kan overleven. Zoals Darwin al verwoordde: ‘Liefde bestaat ter instandhouding van de soort’.
De Amerikaanse psycholoog Robert Sternberg geeft ons toch hoop op een ‘nog lang en gelukkig’. Volgens hem bestaat ware liefde uit drie onderdelen: hartstocht, intimiteit en verplichting. De eerste twee factoren worden beïnvloed door hormonen, maar uiteindelijk kunnen mensen zelf de keus maken om bij hun partner te blijven in plaats van hun testosteron te volgen.

Fenylethylamine
Wat is het? Een ‘liefdespeptide’, verwant aan amfetamine, waarvan de aanmaak wordt aangestuurd vanuit het limbisch systeem in de hersenen.
Verliefd gevoel? Fenylethylamine werkt hetzelfde als MDMA in XTC en speed. Dus: een verhoogde ademhaling en hartslag, zwetende handpalmen en extra bloedtoevoer naar de wangen en de geslachtsdelen. Maar ook: een vrolijk tot euforisch gevoel.
Zelf aanmaken? Fenylethylamine zit in romantisch voer als chocola, kaas en rode wijn. Toch raak je hier niet van in vervoering: onze darmen breken de werkzame stof af waardoor die de hersenen niet bereikt.
Wèl maakt het lichaam extra fenylethylamine aan bij oogcontact. Aangezien uit onderzoeken blijkt dat we personen met grote pupillen aantrekkelijker vinden valt er veel te zeggen voor een romantisch diner bij kaarslicht. Gevolgd door een spannende horrorfilm, want ook als je schrikt maak je fenylethylamine aan.
Nog meer? Er is een verband tussen gebrek aan fenylethylamine en het ontwikkelen van een depressie.

Dopamine
Wat is het? Een propaanzuurverbinding die fungeert als neurotransmitter.
Verliefd gevoel? Dopamine is verantwoordelijk voor het beloningsgevoel dat ook optreedt bij het gebruik van cocaïne. Het shotje dopamine dat je krijgt als je je geliefde ziet werkt verslavend waardoor je steeds meer nodig hebt om hetzelfde effect te bereiken. Dopamine zorgt voor fixatie op een onderwerp en soms tot waanideeën. Eigenlijk het stalkersstofje dus.
Zelf aanmaken? Met cocaïne maak je veel meer dopamine aan dan bij een lichamelijke reactie als verliefdheid. Het ADHD-medicijn Ritalin vertraagt de recycling van dopamine, waardoor overstimulatie plaatsvindt en de aanwezige dopamine extra effect heeft.  Ook seks en ‘leuke belevenissen’ leiden tot extra productie. Mits je voldoende vitamine B6 en magnesium binnenkrijgt, want dat is noodzakelijk voor de aanmaak.
Nog meer? Na anderhalf tot drie jaar maakt het lichaam niet meer voldoende dopamine aan om smoorverliefd te blijven. Wil een relatie standhouden dan moet de verliefdheid zijn overgegaan in ‘houden van’.

Adrenaline (Epinephrine)
Wat is het? Een hormoon en neurotransmitter die wordt aangemaakt in de bijnier. ‘Ad’ betekent bij en ‘ren’ is nier. Adrenaline maakt deel uit van de vecht/vluchtreflex.
Verliefd gevoel? Adrenaline brengt het lichaam in de hoogste staat van paraatheid: de ademhaling gaat sneller, de pupillen worden wijder en het hart gaat sneller slaan. De spijsvertering gaat op een laag pitje, waardoor je geen trek hebt in eten. Als je te veel adrenaline aanmaakt leidt dat tot onrust en paranoia.     
Zelf aanmaken? Zoek extreme omstandigheden op: bij kou, hitte, woede, pijn en fysieke inspanning maak je allemaal adrenaline aan. Ook een uitdaging op werkgebied zorgt voor een shot.
Nog meer? Een langdurige dosis adrenaline kan leiden tot hartproblemen.

Endorfine
Wat is het? Endo betekent inwendig en het tweede gedeelte van endorfine verwijst naar morfine. Het is dus een lichaamseigen morfine die als neurotransmitter fungeert.
Verliefd gevoel? In tegenstelling tot morfine werkt endorfine prestatieverhogend, daarbij komt dat de stof inwerkt op dezelfde receptoren als opium en heroïne waardoor je je gelukkig en euforisch voelt. Dankzij endorfine kun je de hele wereld aan.
Zelf aanmaken? De smaakervaringen bij suikers, vetten en chocola leidt tot endorfineproductie. Al te veel gesnoept? Endorfine komt ook vrij bij duursport - denk aan de runners high bij hardlopers, waardoor ze niet meer zonder willen. Ook een orgasme geeft een enorme impuls aan de endorfineaanmaak.
Nog meer? Omdat endorfine verdovend werkt wordt het ook aangemaakt bij pijn, een van de redenen waarom SM verslavend is. Vermindering van je gebruikelijke dosis endorfine leidt tot afkickverschijnselen als stemmingswisselingen en depressieve gevoelens.

Oxytocine
Wat is het? Een cyclische neuropeptide, ook het moederhormoon of knuffelhormoon genoemd. Oxytocine fungeert tevens als neurotransmitter.
Verliefd gevoel? Eerder liefde dan verliefdheid. Oxytocine zorgt voor binding tussen personen, onder andere bij moeder en kind maar ook in een relatie. Het neemt angst weg en creëert vertrouwen.
Zelf aanmaken? Bij moeders komt een lading oxyticone vrij als hun baby naar de tepel hapt of die masseert. Maar strelingen en knuffels zorgen er ook voor dat het hormoon vrij komt. Seks werkt ideaal. Vandaar dat vrouwen vaak toch een band voelen met hun bedpartner, zelfs als ze zich vooraf voornamen dat de vrijpartij eenmalig was.
Synthetische oxtocine wordt als medicijn verstrekt onder de namen Pitocin en Syntocinon.
Nog meer? Noemen mensen jou een echt knuffelbeest? Dan heb je vermoedelijk een te laag oxytocineniveau.

Vasopressine
Wat is het? De in de hypothalamus geproduceerde tegenhanger van oxytocine die in de achterkwab van de hypofyse aan het bloed wordt afgegeven.
Verliefd gevoel? Vasopressine werkt voor mannen zoals oxytocine dat voor vrouwen doet. Hierdoor verdedigen zij hun vrouw tegenover andere mannen en willen ze enkel met haar vrijen. Vasopressine maakt monogaam.
Zelf aanmaken? Drink geen alcohol: ethanol stopt de aanmaak van vasopressine. Seks werkt ook voor de aanmaak van dit hormoon het best, bij de ejaculatie komt een grote dosis vrij.
Nog meer? Wordt bij kinderen voorgeschreven als middel tegen bedplassen, omdat het de vochthuishouding regelt.

Triv’ experts
Jack van Honk, experimenteel psycholoog en neurobioloog aan de Universiteit van Utrecht.
Helen Fisher, antropologe aan de Rutgers University en auteur van meerdere boeken over de liefde.

Overhemd

Dat de meerderheid inderdaad de aantrekkingskracht van een Bouquetman denkt te hebben blijkt als ik een praatje aanknoop. Mijn onschuldige ‘Hé, mag ik een foto van jou maken voor NL?’ leidt tot een hand op mijn billen en een minder onschuldig gemurmeld: ‘Ik zag je al kijken. Ik geloof niet dat jij journalist bent, jij wilt heel iets anders van me…’

Maar laat mijn vriendin nou vlak daarvoor uitgelegd hebben waarom ik nooit iets met een man-met-overhemd moet beginnen: dat type man hecht zoveel waarde aan zijn uiterlijk dat hij zich in een kledingstuk met lange mouwen hijst terwijl het snikheet is.  En dan besteedt hij ook nog eens zijn vrije tijd aan het strijken van die dingen. Wat met een beetje pech betekent dat jij straks je vrije uurtjes achter zijn strijkplank doorbrengt.

Eenheidsworst                       

Aan de bar babbel ik met een aardige krullenbol. Even later voer ik op de dansvloer weer een gezellig gesprek. Maar is het nou met dezelfde knul of klets ik met een compleet nieuw exemplaar? De mannen die rond denken te wandelen in de Bouquetreeks zagen een ding over het hoofd: een echte hoofdpersoon valt op! En dus wil ik de murmelman vertellen: Ik ben wel van NL en nee dank je, ik heb geen zin om mijn lippen om een eenheidsworst te sluiten.

Ondanks romantische kaarsjes en een stijlvolle aankleding word ik deze nacht niet meegevoerd op grote golven van genot.

Waarom wel:  lekkere leren banken waarvandaan je prima de houterige moves op de dansvloer kunt analyseren.

Waarom niet:  je kunt niet horen wat je gezelschap zegt maar samen dansen gaat ook niet op die rare beats.

Wat: Funky & Clubby Friday

Waar: Quignon, Oudegracht 134

Wanneer: vrijdag 18 juli

Frequentie:  bijna iedere vrijdag (23.00-3.00)

Toegangsprijs: gratis

De organisatie: ‘Een waar swingpaleis met een gemoedelijke sfeer.’

Wie: verlate vrijdagmiddagborrelaars.

Bediening:  jong, smooth, maar waarom houden ze het wisselgeld steeds als ‘fooi’?

Sfeer: stylish, maar niet hartelijk.

Muziek: Amy WineHOUSE. Overal zit een extra dreun onder.

Dresscode: overhemd in de broek.

Flirtfactor:  zien, en als je geluk hebt gezien worden.

Prijs: Cola €2,-, fluitje Brandbier €2,10, wijn € 2,75 en Baileys € 3,70

Toiletten: prima plassen.

Laat ik eens positief beginnen: vorige week op een trainingsveld in Dar es Salaam. Collega Arne schreef een stuk over het nieuwe voetbalstadion dat in de stad gebouwd is (het grootste van Oost-Afrika) en dus liepen we binnen bij de Tanzaniaanse voetbalbond. Toevallig was de Braziliaanse bondscoach van de Taifa Stars net twee dagen eerder teruggekeerd van een bezoekje aan zijn geboorteland… Hij was in Dar om het nationale team voor te bereiden op de oefenmatch tegen Ghana woensdag (gisteren dus, uitslag 1-1). En ja, het Nationale Team arriveerde die dag ook. En wat betekent dat voor een mzungu? Juist, een rondleiding van de coach die ook Ronaldo heeft getraind en daarna lekker in het zonnetje op het veld zitten terwijl de Stars hun eerste training hebben. Tot slot afscheid van de bondscoach met twee dikke zoenen.

Maar mzungu zijn betekent ook: elke keer weer als wandelend spaarvarken gezien worden… Dinsdag: aankomst bij FUFA - de Oegandese voetbalbond. Daar liep ook een coach van een Universiteitsteam rond die me binnen 5 minuten na kennismaking een begroting voorlegde en me vertelde hoeveel ik moest betalen voor de shirt’s, ballen en veldhuur van zijn team. En hij voelde zich verdomd beledigd toen ik hem vertelde dat niet iedere mzungu een hele voetbalclub kan kopen. Schrijver Moses Isegawa vertelde me op het terras: zoveel Afrikanen praten tegen een waanbeeld als ze een blanke zien. Ze zien dan geen persoon maar alles wat ze zouden willen hebben.

Dat terras waar ik met Isegawa zat was het terras van Café Pap. Ter verduidelijking: Café Pap is het meest Westerse café van Kampala waar je wireless kunt internetten en echte koffie kunt drinken. Aangezien er de week ervoor 350 dollar was gestolen uit de guestquarters waar ik logeer kreeg ik het advies om mijn waardevolle spullen vooral bij me te houden. Dus met paspoort, net gepind geld, euro’s-voor-noodgevallen, camera, boek-vol-aantekeningen en telefoon in mijn tas plofte ik naast Isegawa op het terras. We zaten aan de rand, naast een enorm bloemperk en met maar een tafeltje in de buurt. Daaraan zat een rijk Oegandees stel. Man in pak. vrouw in een donkere jurk met roodgeverfde lippen. Na een kwartier kletsen met Moses overhandigde ik hem zijn tube paradontaxtandpasta, zette mijn tas onder mijn stoel tussen mijn benen en drie minuten laten was-ie weg. Er tussenuit gehengeld met een stok (of been?) door het zo welvarend-ogende koppel.

Politiebureau dus. In tegenstelling van het beeld dat ik van Afrika had geen uren wachten: ‘U heeft geluk mevrouw, vandaag is het zondag, dan vangen we geen boeven dus is het rustig op kantoor.’ Bij nader inzien toch een tikje Afrikaans.:-) Hele papierwinkel afgehandeld (en ondanks herhaaldelijk opschrijven van mijn naam belandde die toch verkeerd op het schadeformulier en werd mijn telefoonnummer mijn paspoortnummer…)

En dan merk je het weer: je bent die blanke. De politieagenten nemen een wat kruiperige houding aan waarbij ze zich eindeloos verontschuldigen voor hun landgenoten. Isegawa voelde zich vernederd dat zijn gast zoiets overkwam en wilde alles te werk stellen om de daders in handen te krijgen dus belde hij zeker acht keer met zijn advocaat. Meneer hoofdagent beloofde me ook dat deze personen zeker op twee jaar extra celstraf konden rekenen omdat hun slachtoffer een mzungu was. En ik zou, zelfs als student, genoeg flapjes kunnen toeschuiven om daar nog wat jaren aan toe te voegen.

Ik ben opgevoed met Nederlandse normen en waarden. Omkopen doe je niet. En ach, ik ben alleen mijn spullen kwijt. Tuurlijk is het kut maar van mij hoeft het stel echt niet tien jaar weg te rotten in een Oegandese cel. Maar omdat ik bij toeval aan het enige tafeltje van het terras zat zonder camerabewaking en de kans groot is dat de dieven ermee wegkomen houd ik mijn mond. In Afrika gaat het op de Afrikaanse manier en ze zouden mijn morele geleuter toch niet begrijpen. Maar dat wil niet zeggen dat ik niet dénk dat de woede van de Oegandezen om me heen overtrokken is.
Als de bodabestuurder die me naar huis rijdt me onderweg vertelt dat ik vast niet bestolen was als ik ‘born-again’ zou zijn, hum ik braaf. En als hij uitwijdt over zijn sympathie voor Museveni die de strijd tegen homo’s aanscherpt, trek ik niet eens fel tegen hem van leer.

’s Avonds tijdens een etentje met Nederlanders komt het gesprek op de integratie van de allochtonen in Nederland. ‘Ze behouden hun eigen eetcultuur, klonteren samen en behouden stiekem hun radicale ideeën.’
Kapuscinski blijft mijn held. Maar met mijn bord risotto voor mijn neus realiseer ik me voor het eerst dat de allochtonen in Nederland het gevoel ook zouden herkennen. En dat het gek is hoe weinig begrip de blanken hier daarvoor hebben, zelfs al zitten ze in hetzelfde schuitje.

Mezelf zijn
Hoe ben ik als ik uitga? Ik drink te veel wijn, ga los op de dansvloer, maak mensen wijs dat ik goed kan voetballen om vervolgens te belanden in de fase dat ik idiote dingen doe of denk dat ik sexy ben.
Dat wijntje vormt geen probleem. De dansvloer ook niet. Vervolgens speel ik een wedstrijd Panna Knock Out met een plastic glas als bal (ik win), doe een papegaai na op de schouder van mijn twee meter lange vriend (waarom?) en dans intiem met een paal (wat toch echt erg sexy was). Zodra ik klaar ben schopt een onbekende knul gauw zijn bekertje tussen mijn benen door. Panna!

Mak heeft gelijk
Naast me duikt een hemdjesmeisje op: ‘Oh, recenseer jij vanavond? Gezellig is het, hè!’
Geen haat en nijd tussen vrouwen onderling als ik zo nodig aandacht moet trekken bij die paal. Dankzij haar snap ik de witte hemdjes. Al die opsmuk is niet nodig als je blij bent met wat erin zit. Dus bij deze een boodschap voor Mak: ze zeggen het overal, maar jij hebt gelijk!

Waarom wel:  je kunt hier helemaal jez… je kunt hier rustig aan een tafeltje een biertje drinken maar ook een gezellige avond beleven op de dansvloer. De meeste bezoekers gedragen zich niet zo idioot als ik.
Waarom niet:  de aankleding van de zaal is niet bijzonder en doordat het publiek zich ook niet overdreven uitdost is Diep in de Groef geen glamoureus nachtje uit.

Wat: Diep in de Groef
Waar: EKKO, Bemuurde Weerd WZ 3
Wanneer: zaterdag 28 juni
Frequentie:  iedere zaterdag (23.00-04.00)
Toegangsprijs: € 6,-
De organisatie: ‘Rock? Urban? Dance? Als je maar kunt dansen op deze hits van gisteren en die van over twee maanden!’

Wie: muziekliefhebbers van 20-35 jaar.
Bediening: vrijwilligers met plezier in hun job.
Sfeer: ontspannen, vrolijk en open.
Muziek: denk aan Lowlands…
Dresscode: simpel shirtje, lekker zittende broek of juist een simpel jurkje. All Stars.
Flirtfactor: gemiddeld. Scoren kán zeker, maar moet niet.
Prijs: Heinekenbier €2,-, wijn € 2,60 en malibu-cola € 4,60 (2,80+1,80)
Toiletten: gratis, 4 wachtenden voor me en voldoende wc-papier.

Tussen hen in zit een blanke meneer van middelbare leeftijd. “Die is van telecommaatschappij MTN,” denkt de journalist naast me. “Sponsors zijn er bij dit soort belangrijke mededelingen altijd bij.”

FUFA-baas Lawrence Mulindwa kan niet wachten om de nieuwe bondscoach te introduceren: “Zevenenvijftig potentiële kandidaten hadden we voor de vacature, maar deze man was de allerbeste. Een echte UEFA-coach. Als iemand de Cranes naar de top kan helpen is hij het wel. And he is very, very expensive.”

“Maar wie is het nou?” vraagt een journalist van een Oegandees magazine naast me. “Het is Bobby!” verklaart Mulindwa enthousiast. Bobby (47) is Robert Williamson, de in maart ontslagen coach van Chester City F.C. en de meneer die volgens mijn buurman voor MTN zou werken. De journalisten lijken teleurgesteld maar Bobby ziet de samenwerking wel zitten: “Wij gaan er alles aan doen om Niger en Benin te verslaan en straks mee te dingen naar de Africacup.”

Een slimme journalist van onafhankelijke krant The Monitor komt meteen met een vraag: “Hoelang blijft Bobby dan?” De Oegandezen zijn niet vergeten dat voormalig bondscoach Laszlo Csaba in juni naar het Schotse Hearts vertrok, terwijl zijn contract bij de Cranes nog niet was afgelopen. Zal deze Schotse nieuweling eveneens in de kou laten staan als het er op aankomt? Het contract van Williason blijkt er een op prestatiebasis en dat leidt tot rumoer in de zaal. “Die is dus na twee wedstrijden weer weg!” Bobby stelt hen gerust: “Ik bleef vijf jaar bij het Schotse Kilmarnock, twee jaar bij Hibernian en anderhalf jaar bij Plymouth.”

De fotografen schieten nog gauw wat plaatjes als Bobby zijn Oegandese bal en een Cranesshirt in handen krijgt geduwd en vinden dan een interessanter doelwit: deze blonde journaliste. Een aantal roddelbladreporters komen namelijk tot de lumineuze ontdekking dat ik net zo blank ben als Bobby en dat ik dus zijn dochter moet zijn. Dat is pas spannend nieuws! Bobby kan wachten… Over hem vormen de Oegandezen wel een mening ná de match tegen Niger.

Eenmaal in Dar es Salaam wandelen we naar ons hotel in de wijk Kariakoo. Halverwege komen we langs het billboard van Didier Drogba, mijn grote held. Voor de reis naar Zanzibar poseerde ik uitgebreid voor het bord zodat ik eindelijk eens met de knappe voetballer op de foto sta. Nu zit er tegenover de plaat een oude schoenmaker. Hoewel er aan mijn pallediums niets te poetsen valt wil het mannetje toch graag dat ik naast hem kom zitten. Hij vindt het zo leuk dat een blanke wat woordjes Swahili spreekt… Geconcentreerd wacht ik tot hij begint te ratelen in de Afrikaanse taal. Als Mangahuhn zijn mond opentrekt rollen er echter zinnen in vloeiend Engels uit. Hij wilde zo graag zijn lievelingstaal weer eens oefenen…
Op het bankje naast hem staar ik naar Drogba als ineens vier mannen bovenop een fietser springen en hem volledig in elkaar meppen op wat ik tot een minuut daarvoor een van de veiligste plekken van Dar es Salaam waande.
De fietser had geld, legt de schoenmaker uit. En ook op een drukke, brede straat met Drogbabillboard ben je dan niet veilig voor een brute beroving. De dieven maken zich uit de voeten en de zwaargewonde fietser wordt door de menigte in een taxibusje gestopt. Zijn tas met geld heeft hij nog stevig tegen zich aangeklemd.

Aangekomen in het hotel zijn we toe aan een avondje ontspanning. En moslima Nasreem is daar ook wel voor in: haar zwarte gewaad is versierd met glitters en boven haar billen bungelt een glimmende ster. Of we vanavond een drankje (met alcohol!) met haar willen drinken? We hebben het nummer van haar superdeluxe telefoon, dus als we her Dar es Salaamse clubleven willen verkennen kunnen we haar bellen…

Wie? Claudius Galenus (129- ca. 200)
Claim to fame? Eerste hersenanatoom
Waarom? Oké, Galenus was niet de eerste anatoom, maar wel de eerste arts die doelbewust kennis vergaarde door met een scalpel de schedel van een schaap open te snijden. Uit het feit dat de kleine hersenen compacter zijn dan de grote hersenen leidde hij af dat de eerstgenoemde de spieren aanstuurden. De grote hersenen zijn zacht en daarom bestemd voor het verwerken van gevoelens.
Ook toonde hij aan dat bij druk op de blootgelegde hersenen bewusteloosheid optreedt. Wanneer druk op een blootgelegd hart wordt uitgeoefend gebeurt dit niet. Hiermee ontkrachtte Galenus het idee van Aristoteles dat het hart het centrale orgaan van de waarneming was. Vanaf dit moment werden de hersenen beschouwd als de zetel van de geestelijke vermogens van de mens.
Galenus’ ideeën domineerden de wetenschap voor bijna 1500 jaar.
Nog meer? Werkte voor de Romeinse keizers Marcus Aurelius, Commodus en Septimus Severus en schreef bijna 500 boeken die in het Midden-Oosten als toonaangevend werden beschouwd.

Wie? Andries van Wesel (Vesalius) (1514-1564)
Claim to fame?  Verschil tussen mens en dier
Waarom?  Vesalius volgde aanvankelijk de leer van Galenus en vertaalde diens werk naar het Latijn. Toen hij in 1539 van een rechter die zijn werk bewonderde enkele lijken van geëxecuteerde criminelen kreeg om te onderzoeken, merkte hij dat er fouten zaten in Galenus’ werk. Dit kwam omdat het in Rome, ten tijde van het leven van Galenus, verboden was om autopsie op mensen te verrichten.
Ook op het gebied van dierenonderzoek ging Vesalius verder dan zijn voorganger: hij voerde vivisectie uit waardoor hij onder andere ontdekte dat het doorsnijden van bepaalde zenuwen verstomming veroorzaakte. Ondanks de hevige kritiek die Vesalius kreeg, bracht hij een correctie van het werk van Galenus uit.
Nog meer? Vesalius was lijfarts van keizer Karel V en later van diens zoon Philips II en schreef  ‘De humani corporis fabricia’, zeven boeken over de bouw van het menselijk lichaam, voorzien van anatomische tekeningen. Daardoor wordt hij beschouwt als de vader van de anatomie.

Wie? Thomas Willis (1621-1675)
Claim to fame? Eerste nauwkeurige beschrijving van het brein
Waarom? In 1664 bracht Willis het boek Cerebri Anatomi uit waarin hij de anatomie van de hersenen en de zenuwen veel gedetailleerder in beeld bracht dan zijn voorgangers. De cirkel van Willis, een kring van slagaders die de hersenen van bloed voorzien, werd naar hem vernoemd.
Drie jaar na de Cerebri volgde het werk Pathologicae cerebri, et nervosi generis specimen waarin Willis onder andere  een nieuwe theorie over de oorzaak van epilepsie aandroeg.
Nog meer? Willis’ praktijk liep pas goed nadat hij de 22-jarige Anne Green weer tot leven bracht. Anne was opgehangen maar op het moment dat Willis sectie op haar lichaam wilde verrichten bleek ze nog licht te ademen. Willis masseerde samen met William Petty en Ralph Bathurst haar lichaamsdelen om doorbloeding van de hersenen te stimuleren, diende warme drank toe, stimuleerde en stimuleerde de zenuwen door haar te kietelen met een veer.
Twaalf uur na haar executie sprak Anne alweer enkele woorden en twee dagen na de executie begon haar geheugen langzaam terug te komen.

Wie? Paul Pierre Broca (1824-1880)
Claim to fame? Ontdekking spraakcentrum            
Waarom? De Franse arts Broca legde vast dat hersenen die spraak mogelijk maken zich bevinden in de frontale hersenkwab, op de plek die nu het gebied van Broca heet. In het Bicêtreziekenhuis in Leborgne deed Broca onderzoek naar afasiepatiënten, mensen die niet meer konden praten. Een van deze patiënten was Tan, een man die enkel het woord tan uitsprak. Na Tans dood verrichtte Broca sectie op zijn patiënt en ontdekte dat hij een laesie had in de frontale hersenen. Hoewel neuroloog Marc Dax een generatie eerder dezelfde observaties deed werd de ontdekking niet aan hem toegeschreven.
Nog meer? Broca deed ook onderzoek naar de relatie tussen anatomische eigenschappen van de hersenen en mentale mogelijkheden als intelligentie. Dat deed hij door hersenen van verschillende soorten mensapen met elkaar te vergelijken. Broca is één van de 72 Franse wetenschappers wiens naam in de Eiffeltoren gegraveerd is. 

Wie? Jean-Martin Charcot (1825-1893)
Claim to fame? Napoleon van de neuroses
Waarom? De Franse neuroloog Charcot gebruikte hypnose om een staat van hysterie bij zijn patiënt op te wekken. Zijn onderzoek naar hysterie veranderde hierdoor de publieke opinie over hypnose, dat eerder werd afgedaan als misleiding.
Charcot benoemde en beschreef een waslijst aan ziektes waaronder  Multiple Sclerosis (MS), de perifere zenuwziekte van Charcot-Marie-Tooth (CMT), Amyotrofische Laterale Sclerose (ALS), het Charcot-Wilbrandsyndroom (het niet herkennen van objecten) enCharcot-Bouchardaneurisma’s.
Hij was de eerste die MS en Parkinson als twee verschillende ziektes definieerde. Parkinson is genoemd naar James Parkinson, die een boek schreef over the shaking palsy. Maar het was Charcot die het in zijn onderzoeken had over ‘de ziekte van Parkinson’, waardoor deze naam in gebruik werd genomen.
Nog meer? Charcot was de leermeester van onder andere Sigmund Freud, Joseph Babinska, Georges Gilles de la Tourette en Alfred Binet.

Wie? Sigmund Freud (1856-1939)
Claim to fame? Psychoanalyse
Waarom? Freud bedacht de id, het ego en het superego. De eerste was een onderbewust mechanisme in de hersenen gedreven door seksuele energie en woede. De laatste is het ideale zelfbeeld, gevormd door idealen uit de omgeving. Het ego houdt het id in bedwang, waardoor mensen normaal kunnen functioneren. Het ego kan zo sterk zijn dat mensen enkel in hun slaapvoor hun gedachtes uitkomen. Freud gebruikte hypnose om problemen van zijn patiënten uit dit door het ego onderdrukte onderbewustzijn te halen in de hoop hen te genezen van psychische problemen als hysterie. Hij manipuleerde de gedachten van zijn cliënten echter dusdanig dat zij valse herinneringen kregen, bijvoorbeeld van misbruik in hun jeugd. De psychoanalyse raakte in diskrediet.
Nog meer? Freud was fan van Arthur Conan Doyle, de schrijver van Sherlock Holmes. Zowel in Freuds werk als dat van Sherlock lag in het kleinste detail het grootste geheim verborgen. Hij poogde zijn onderzoeken even spannend op te schrijven als Conan Doyle dat deed. Hoewel zijn psychoanalys